PÊNÛS
 
شه‌رعییه‌ت Ùˆ سیسته‌می سیاسی؛ خۆێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ قه‌یرانی شه‌رعییه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستان 
     2017-04-30
عەدنان مەجید محەمەد

شه‌رعییه‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی؛ خۆێندنه‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ قه‌یرانی شه‌رعییه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستان

 

عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

سه‌ره‌تا:

له‌ پێناسه‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیدا "جان لویس كیرمون" ده‌ڵێت: "سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زێك كه‌ خاوه‌Ù† سروشتێكی ئایدیۆلۆژی Ùˆ دامه‌زراوه‌یی Ùˆ سۆسیۆلۆژین، كه‌ هه‌موو ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زانه‌ پێكه‌وه‌ حكوومه‌تێك بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دیاریكراو دروست ده‌كه‌ن؛ ئه‌مه‌یش چوار پێكهێنه‌ری بنه‌Ú•Ù‡‌تی له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ بریتین له‌: سروشت Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌سه‌ڵات، بونیادی دامه‌زراوه‌كان، سیسته‌Ù…ÛŒ كاری حزبه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ پره‌نسیپی شه‌رعییه‌ت."

سه‌باره‌ت به‌ Ú†Ù‡‌مكی ده‌سه‌ڵات، جیاوازی له‌ نێوان زانایان Ùˆ سێكیولاره‌كانی بواری زانستی سیاسیدا هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "ماكس ڤیبه‌ر"Ù‡‌وه‌ØŒ بریتییه‌ له‌ توانایی له‌سه‌ر سه‌پاندنی فرمانه‌كان Ùˆ ملكه‌چبوون. ئه‌Ù… توانایییه‌یش دوو جۆر Ùˆ شێواز ده‌رده‌خات، كه‌ بریتین له‌: ویست، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مافی سه‌ركردایه‌تیكردن. له‌ هه‌ر دوو حاڵه‌ته‌كه‌یشدا كۆنترۆڵێكی كارا Ùˆ حه‌قیقی ده‌بینرێت؛ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مه‌یشدا "ڤیبه‌ر" Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه‌ مافی سه‌ركردایه‌تیكردن سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ شه‌رعییه‌ بۆ ده‌سه‌ڵات. له‌ ڕوانگه‌ÛŒ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ "ڕۆبیرت میشیل" Ùˆ "هارۆلد لاسویل" سیاسه‌ت بریتییه‌ له‌ ململانێ له‌ پێناوی ده‌سه‌ڵات. هیچ Ú•Ù‡‌هه‌ندیكی ڕێككه‌وتن Ùˆ شه‌رعی بۆ ئه‌مه‌ نییه‌ØŒ چونكه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا بریتییه‌ له‌ كۆنترۆڵكردن Ùˆ زاڵبوون Ùˆ نایه‌كسانی. مافی سه‌ركردایه‌تیش له ‌ڕوانگه‌ÛŒ "میشیل" Ùˆ "لاسویل"Ù‡‌وه‌ØŒ ته‌نیا Ú•Ù‡‌هه‌ندی توندوتیژی ده‌شارێته‌وه،‌ نه‌Ùƒ تاكه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ شه‌رعییه‌تی ده‌سه‌ڵات بێت. به‌Ù… شێوه‌یه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ سروشتی خۆی په‌یوه‌ندییه‌ له‌ نێوان دوو ئیراده‌: یه‌كێكیان موماره‌سه‌ÛŒ كاریگه‌ر Ùˆ دیاریكردنی چوارچێوه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ سلووكی ئه‌وانی تر ده‌كات؛ ئه‌وه‌ÛŒ تریان ملكه‌Ú† Ùˆ مه‌رجدار كراوه‌ به‌Ùˆ چوارچێوه‌یه‌ÛŒ كه‌ ئیراده‌ÛŒ یه‌كه‌Ù… دروستى كردووه‌ Ùˆ دای ڕشتووه‌.

هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌ÛŒ شه‌رعییه‌تی سیاسی Ùˆ شێوازه‌كانی، یه‌كێكه‌ له‌ دیارترین پێوه‌ره‌كانی پۆلێنكردنی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ شه‌رعییه‌تی سیاسی به‌ته‌واوی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی سیاسی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. ئه‌Ù… Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنه‌ سیاسییه‌یش به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی چاره‌سه‌ری كێشه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌كات، وه‌Ùƒ: قه‌یرانی ناسنامه‌ØŒ قه‌یرانی شه‌رعییه‌ت (legitimacy)ØŒ قه‌یرانی سه‌روه‌ری، قه‌یرانی یه‌كانگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی، قه‌یرانی دادپه‌روه‌ری Ùˆ دابه‌شكردنی سامان Ùˆ داهات Ùˆ قه‌یرانی به‌شداریی سیاسی. چاره‌سه‌ركردنی ئه‌Ù… كێشه‌ Ùˆ قه‌یرانانه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ÛŒ شه‌رعییه‌ت Ùˆ به‌شه‌رعیكردنی ده‌سه‌ڵات Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی؛ كه‌واته‌ شه‌رعییه‌ت هه‌Ù… ئامرازه‌ Ùˆ هه‌میش ئامانجه‌ له‌ یه‌Ùƒ كاتدا. جگه‌ له‌وه‌یش په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ به‌هێز له‌ نێوان شه‌رعییه‌تی ده‌سه‌ڵات Ùˆ سه‌قامگیریی سیاسیدا هه‌یه‌ØŒ چونكه‌ ئه‌Ù… سه‌قامگیرییه،‌ له‌سه‌ر ئاستی به‌شداریی سیاسیی هاووڵاتییان Ùˆ به‌دامه‌زراوه‌ییكردنی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡ ڕاده‌وه‌ستێت‌. به ‌مانای ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ یاسایی له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رجه‌سته‌كردنی گره‌نتییه‌ یاسایییه‌كان بۆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی یاسا بنیات نراوه‌Ø› بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی شه‌رعییه‌تیش جه‌خت له‌سه‌ر ملكه‌چبوون به‌ ئامانجه‌ باڵاكان Ùˆ به‌ها بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ده‌كرێت، هه‌تا ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ ده‌گاته‌ بنیاتنانی چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ شه‌رعی بۆ ده‌سه‌ڵات. له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا، لێره‌دا جه‌خت له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌ند خاڵێكی گرنگ ده‌كه‌ین:

  • شه‌رعییه‌ت چییه‌ØŸ
  • بنه‌Ú•Ù‡‌ت Ùˆ بنه‌مای شه‌رعییه‌ت چییه‌ØŸ
  • ئایا ده‌كرێت ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، به‌بێ شه‌رعییه‌ت به‌رده‌وام بێت؟

ته‌وه‌ری یه‌كه‌Ù…: Ú†Ù‡‌مكی شه‌رعییه‌ت:

"لویس دیمۆن" جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌: "ناتوانرێت به‌ هیچ تیۆرییه‌ÙƒÛŒ سیاسی بگوترێت "تیۆریی ده‌سه‌ڵات"ØŒ به‌ڵكوو ده‌گوترێت تیۆریی ده‌سه‌ڵاتێكی شه‌رعی." واته‌ تیۆرییه‌ سیاسییه‌كان گرنگیی تایبه‌ت به‌ ده‌سه‌ڵاتێكی شه‌رعی ده‌ده‌Ù†. به ‌مانایه‌ÙƒÛŒ تر، ناتوانرێت سیاسه‌ت پوخت بكرێته‌وه‌ له‌سه‌ر كۆنترۆڵكردن، یان هه‌ر ئامانجێكی دیكه‌ØŒ به‌ڵكوو ده‌بێت جه‌خت له‌سه‌ر ئاست Ùˆ بڕی شه‌رعییه‌ت بكرێته‌وه‌ØŒ كه‌ ئامرازێكی سه‌ره‌كییه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات شێوازێكی به‌رده‌وامی Ùˆ سه‌قامگیر وه‌ربگرێت. پێوه‌ره‌كانی شه‌رعییه‌تیش گۆڕاو Ùˆ جیاوازن و، په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆیان به‌ به‌ها سیاسییه‌ باوه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌وه‌ هه‌یه‌Ø› بۆیه‌ زۆر جار پێناسه‌ÛŒ جیاواز بۆ شه‌رعییه‌ت كراوه‌ و، هه‌ندێك له‌ ناڕوونی Ùˆ ناڕۆشنی له‌ پێناسه‌كاندا ده‌رده‌كه‌ون. بۆ نموونه‌ شه‌رعییه‌ت له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "ده‌نیاس كولاس" بریتییه له‌:‌ "هه‌ر شتێك كه‌ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ یاسایی، عه‌قڵی، به‌هایی Ùˆ ویژدانیی هه‌بێت." هه‌روه‌ها "Ù¾Û†Ù„ باستید" Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه:‌ "بنه‌Ú•Ù‡‌تی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بریتییه‌ له‌ شه‌رعییه‌ت." پرۆفیسۆر "میشیل دوبری" Ù¾ÛŽÛŒ وایه:‌ "شه‌رعییه‌ت بریتییه‌ له‌ كاركردنی ده‌سه‌ڵات Ùˆ دامه‌زراوه‌ فه‌رمییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بیروباوه‌Ú• Ùˆ به‌های گشتیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا بگونجێت." له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ به‌ها Ùˆ بیروباوه‌Ú•Ù‡‌‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ده‌بنه‌ پێوه‌رێكی بنه‌Ú•Ù‡‌تی بۆ شه‌رعییه‌تی سیاسی. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ "مۆریس دوفرجیه‌" ده‌ڵێت: "هه‌موو سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، شه‌رعییه‌تی هه‌یه‌ كه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی نوێنه‌رایه‌تیی Ú¯Ù‡‌Ù„ Ùˆ نه‌ته‌وه‌ بكات." كه‌واته‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی له‌ كاتێكدا شه‌رعییه‌تی ته‌واوی هه‌یه‌ØŒ كه‌وا وه‌ڵامی داخوازی Ùˆ داواكاریی خه‌ÚµÙƒ بداته‌وه‌ Ùˆ له‌ خزمه‌ت به‌هاكانی نه‌ته‌وه ‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌له‌كه‌ÛŒ خۆی بێت. هه‌روه‌ها "جان ماركاگۆ" Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌: "شه‌رعییه‌تی حكوومه‌ت به‌ ئاستی گوزارشتكردن Ùˆ به‌رگریكردن له‌ به‌هاكان، كه‌وا‌ تاكه‌كان‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراودا وه‌ریان گرتووه، پێوانه‌ ده‌كرێ.

ته‌وه‌ری دووه‌Ù…: بنه‌مای شه‌رعییه‌ت:

بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بزانین بنه‌ما Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تی شه‌رعییه‌ت چییه‌ØŒ سه‌ره‌تا پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ خۆێندنه‌وه‌ÛŒ بیرمه‌ند Ùˆ هزرڤانه‌ سیاسیه‌كان ده‌رباره‌ÛŒ شه‌رعییه‌ت چییه‌. له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ته‌ماشای شیكردنه‌وه‌ÛŒ زانای كۆمه‌ڵناس، ماكس ڤیبه‌ر، بكه‌ین ده‌رباره‌ÛŒ شه‌رعییه‌ت Ùˆ شێوازه‌كانی، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ یه‌كه‌Ù… بنه‌مای شه‌رعییه‌ت بریتییه‌ له‌ عه‌قڵانییه‌تی یاساكان (عقلانیه القوانین)ØŒ كاتێك باس له‌ پرۆسه‌ÛŒ به‌عه‌قڵانیكردنی یاسا Ùˆ سیاسه‌ت ده‌كات؛ كه‌ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ ئه‌مه‌ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ حه‌تمی Ùˆ پێویسته‌ بۆ به‌رده‌وامی Ùˆ سه‌قامگیری له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ خۆدوورخستنه‌وه‌یش له‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مكانه‌ÛŒ كه‌ تایبه‌تن به‌ پرستیژه‌كانی مۆراڵی Ùˆ دابینكردنی دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی؛ ته‌نیا گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ یاساكان عه‌قڵانی بن. لێرەدا‌ به ‌شێوازێك بیر Ùˆ بۆچوونه‌كانی ڤیبه‌ر، له ‌بیر Ùˆ بۆچوونه‌كانی "مەكیاڤیللی" نزیك ده‌بێته‌وه‌ تایبه‌تمه‌ند به‌وه‌ÛŒ كه‌  ده‌ڵێت "ئامانج، پاساوه‌ بۆ ئامراز". زۆرێك له‌ چاودێران له ‌ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌Ù… شیكردنه‌وه‌ÛŒ ڤیبه‌ره‌وه‌ باس له‌وه‌ ده‌كه‌Ù† كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ كۆمه‌ڵگه،‌ ده‌بێت بڕیارێكی عه‌قڵانی Ùˆ ژیرانه‌ بدرێت، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر خودی بڕیاره‌كه‌ ڕاگه‌یاندنی جه‌نگیش بێت. ئه‌Ù… پرۆسه‌ÛŒ به‌عه‌قڵانیكردنه‌یش بنه‌مای گۆێڕایه‌ÚµÛŒ Ùˆ ملكه‌چبوون لای هاووڵاتیان بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ئاسانتر ده‌كات. كه‌واته‌ Ú†Ù‡‌نده‌ ڕادده‌ÛŒ عه‌قڵانییه‌تی یاسا Ùˆ بڕیاره‌كان زیاتر بن، ڕادده‌ÛŒ شه‌رعییه‌تی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ شێوازی حوكمڕانی زیاتر ده‌بێت؛ چونكه‌ ڕادده‌ÛŒ ناكۆكیی سیاسی كه‌متر ده‌كات و، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ نزیككردنه‌وه‌ Ùˆ ڕێكخستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان.

ماكس ڤیبه‌ر بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ تر بۆ شه‌رعییه‌تی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ده‌خاته‌ ڕوو، ئه‌ویش به‌ها Ùˆ قییه‌مه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ØŒ به‌ڵام ماكس ڤیبه‌ر له‌ نێوان خودی به‌هاكان Ùˆ شێوازی حوكمڕانیدا كه‌ ته‌نیا پشت به‌ به‌هاكان ببه‌ستێت، جیاوازی ده‌كات. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ڤیبه‌ر باس له‌ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات Ùˆ كۆنترۆڵكردنی بیرۆكراسییه‌ت ده‌كات وه‌كوو بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ شه‌رعی بۆ ئیداره‌دانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت؛ ئه‌مه‌یش توانای كاری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی فراوانتر ده‌كات و، شێوازی به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ كارگێڕی، عه‌قڵانیتر ده‌بن. كه‌واته‌ ڤیبه‌ر سێ بنه‌مایی سه‌ره‌ÙƒÛŒ بۆ شه‌رعییه‌ت ده‌ستنیشان ده‌كات:

  • عه‌قڵانییه‌ت (Rationalism)
  • به‌هاكانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌
  • كۆنترۆڵی بیرۆكراسییه‌ت له‌ به‌ڕێوه‌بردندا

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ "دیڤد ئێستۆن" جه‌خت له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌كردن Ùˆ بنیاتنانی هاووڵاتی Ùˆ تاك ده‌كاته‌وه‌ وه‌Ùƒ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ شه‌رعی بۆ ده‌سه‌ڵات، به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ هاووڵاتیان له ‌سه‌ره‌تای ژیانیانه‌وه‌ به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ Ù¾ÛŽ بگه‌یه‌نرێن كه‌ ببنه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ ئامانجه‌ باڵاكانی سیسته‌Ù…Ø› له‌ دواجاردا ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، به‌شه‌رعی بزانن. كه‌واته‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تی شه‌رعییه‌ت بریتییه‌ له‌ په‌روه‌رده‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندن. هه‌روه‌ها "جۆرج دانكان" جه‌خت له ‌سه‌روه‌ریی یاسا ده‌كاته‌وه‌ وه‌Ùƒ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ گرنگ بۆ شه‌رعییه‌تی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، نه‌Ùƒ عه‌قڵانییه‌تی یاساكان؛ چونكه‌ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ هاووڵاتی، كاتێك له‌ نێوان تاكه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا جیاكاری له‌ جێبه‌جیكردنی یاسادا ده‌بینێت، ئه‌وا یاسا هیچ به‌هایه‌ÙƒÛŒ نامێنێت، جا Ú† یاساكان عه‌قڵانی بن، یان نا. پرۆفیسۆر "جۆزیف پۆلاد" جه‌خت له‌ ڕوئیا Ùˆ بۆچوونی هاووڵاتیان‌ ده‌رباره‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ده‌كاته‌وه؛ ئه‌مه‌یش له‌ شێوازی به‌شداریی سیاسی Ùˆ جێبه‌جێكردنی ئه‌رك Ùˆ مافه‌كانیان Ùˆ ڕادده‌ÛŒ خۆشگوزه‌رانیی هاووڵاتیان Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ دابینكردنی خزمه‌تگوزارییه‌كان بۆ هاووڵاتیان، ده‌رده‌كه‌وێت.

"ئیمانوێل دۆركهایم" Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ شێوازی ژیان Ùˆ جۆری كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان، ده‌ستنیشانی به‌ها Ùˆ بنه‌ماكان ده‌كه‌Ù†. ئه‌Ùˆ ده‌ڵێت: "له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌ره‌تاییدا، نابێت جیاوازیی زۆر له‌ نێوان بڕیاره‌كان Ùˆ به‌هاكانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا هه‌بن، چونكه‌ به‌هاكانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ بیروباوه‌Ú•Ù‡‌كان له‌ ڕوانگه‌ÛŒ تاكه‌كانه‌وه‌ØŒ له‌ یاسا Ùˆ بڕیاره‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پیرۆزترن؛ چونكه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر دژیه‌ÙƒÛŒ له‌ نێوان به‌هاكان Ùˆ بڕیاره‌كاندا ببینین، ئه‌وا به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ئۆتۆماتیكی قیمه‌تی بڕیار Ùˆ یاساكان نامێنێت، لێكترازانی كۆمه‌ڵایه‌تی Ú¯Ù‡‌وره‌تر ده‌بێت Ùˆ شه‌رعییه‌تی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی له‌ ناخی هاووڵاتیاندا لاوازتر ده‌بێت. هه‌روه‌ها بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ گرنگی شه‌رعییه‌ت، كه‌ زۆربه‌ÛŒ سێكیولاریسته‌كانی بواری زانستی سیاسی جه‌ختیان له‌سه‌ر كردۆته‌وه‌ØŒ بریتییه‌ له‌ "دیموكراسی". به ‌مانایه‌ÙƒÛŒ تر، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر شێوازی به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر بنه‌مای دیموكراسی Ùˆ پێوه‌ره‌كانی دیموكراسی نه‌بێت، ئه‌وا ڕاسته‌خۆ قه‌یرانی شه‌رعییه‌ت سه‌ر هه‌ڵده‌دات، پره‌نسیپه‌كانی ئازادی Ùˆ به‌شداریی سیاسی Ùˆ ململانێی شه‌رعی Ùˆ ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ونه‌ ژیر پرسیاره‌وه‌ و، ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی له‌ ڕوانگه‌ÛŒ زۆرێك له‌ هاووڵاتیانه‌وه‌ هیچ شه‌رعییه‌تێكی نامێنێت و، Ú†Ù‡‌مكه‌كانی ملكه‌چبوون Ùˆ ترس Ùˆ توندوتیژی سه‌ر هه‌ڵده‌دن.

كه‌واته‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ ناخی هاووڵاتیاندا بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ شه‌رعیی نه‌بێت، ئه‌وا توانای به‌رده‌وامی Ùˆ سه‌قامگیریی نییه. ڕوانگه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌مه‌یش هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت مه‌رج نییه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی شه‌رعییه‌تی هه‌بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ دیموكراسییه‌ØŒ به‌ڵكوو ده‌كرێت زۆرینه‌ÛŒ هاووڵاتیان ئینتیما Ùˆ خۆشه‌ویستییان بۆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ سیسته‌مه‌كه‌ÛŒ خۆیان هه‌بێت Ùˆ به‌شه‌رعیی بزانن، له ‌كاتێكدا دیموكراسیش نییه‌Ø› چونكه‌ سروشتی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان جیاوازییان هه‌یه‌ و، ئه‌Ùˆ سروشته‌ ده‌ستنیشانی جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ده‌كات، هه‌روه‌Ùƒ "ئه‌رستۆ" ئه‌Ù… بۆچوونه‌ÛŒ هه‌بووه‌.

ته‌وه‌ری سێیه‌Ù…: قه‌یرانی شه‌رعییه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستان:

پاش ئه‌وه‌ÛŒ خۆێندنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ وردمان سه‌باره‌ت به‌ Ú†Ù‡‌مكی شه‌رعییه‌ت Ùˆ گرنگیی شه‌رعییه‌ت له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ بنه‌ما Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تی شه‌رعییه‌ت كرد، ئێستا پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین شه‌رعییه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستان به ‌Ú† شێوازێكه‌ Ùˆ له‌ Ú† ئاستیكدایه‌ØŸ سه‌ره‌تا قه‌یرانی شه‌رعییه‌تی سیاسی، ده‌ره‌نجامی شێوازی حوكمڕانی Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدارییه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان، ده‌ره‌نجامی ئه‌Ùˆ شێوازی كه‌لتووره‌ سیاسییه‌ باوه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا هه‌یه‌ØŒ ده‌ره‌نجامی غیابی په‌روه‌رده‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنێكی دروسته‌ بۆ تاكه‌كان، ده‌ره‌نجامی ململانێی ناشه‌رعیی نێوان حزبه‌ سیاسییه‌كانه‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú†Ù‡‌ندین هۆكاری تر. Ù¾ÛŽØ´ ئه‌وه‌ÛŒ باس له‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئایا سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان شه‌رعییه‌تی هه‌یه‌ یان نا، پێویسته‌ پرسیاره‌كه‌مان ئه‌وه‌ بێت كه:‌ ئایا هه‌رێمی كوردستان Ú† جۆره‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسیی هه‌یه‌ØŸ

بێ گومان ئه‌Ùˆ جۆره‌ سیاسه‌ته‌ باوه‌ÛŒ‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌یه، پێمان ده‌ڵێت نازانرێت له‌ هه‌رێمی كوردستان Ú† جۆره‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی له‌ ماوه‌ÛŒ 25 ساڵی ڕابردوودا په‌یڕه‌Ùˆ كراوه‌. هه‌رچه‌نده‌ بانگه‌شه‌ÛŒ دیموكراسی Ùˆ دیموكراسیبوون كراوه‌ØŒ به‌ڵام له‌ واقعدا پرۆسه‌ÛŒ دیموكراسی له ‌هه‌رێمی كوردستان شكستی هێناوه. كه‌واته،‌ ئه‌مه‌ له ‌ڕوانگه‌ÛŒ زۆرێك له‌ سێكیولاریسته‌كانی بواری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسییه‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات قه‌یرانی شه‌رعییه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستان بوونی هه‌یه‌Ø› چونكه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕاسته‌وخۆ، نه‌بوونی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ دیموكراسیی سه‌ركه‌وتوو، Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ Ù†ÛŽÚ¯Ù‡‌تیڤی له‌سه‌ر پره‌نسیپی شه‌رعییه‌ت هه‌یه‌. به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌Ù¾ÛŽÛŒ بۆچوونه‌كانی ماكس ڤیبه‌ریش خۆێندنه‌وه‌ بۆ ئه‌Ù… واقعه‌ بكه‌ین، ده‌بێت پرسیاری ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌: ئایا له‌ هه‌رێمی كوردستان بۆ به‌عه‌قڵانیكردنی سیاسه‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، هه‌ÙˆÚµ دراوه‌ØŸ یان به‌ شێوازێكی تر، هه‌ÙˆÚµ دراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ یاساكانی به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ عه‌قڵانی ده‌ربكرێن؟

بێ گومان ئه‌مه‌ جێگه‌ÛŒ ئه‌رگۆمێنتی Ú¯Ù‡‌وره‌یه‌ØŒ چونكه‌ Ù¾ÛŽØ´ به‌عه‌قڵانیكردنی یاساكان، ئێمه‌ كێشه‌مان له‌ چۆنێتیی ده‌ستنیشانكردنی ئه‌ندامانی په‌رله‌مان هه‌یه‌ØŒ Ú† وه‌Ùƒ حزب، Ú† وه‌Ùƒ تاك Ùˆ ده‌نگده‌ر؛ چونكه‌ حزبه‌ سیاسییه‌كان به‌بێ جیاوازی، پشت به‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ كه‌سانێك ده‌به‌ستن كه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا خاوه‌Ù† Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تین، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ وه‌Ùƒ كاندید بۆ په‌رله‌مان ده‌ستنیشانیان بكه‌Ù† Ùˆ زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان به‌ده‌ست بهێنن، وه‌Ùƒ: شێخ، بانگخواز، هونه‌رمه‌ند Ùˆ Ú†Ù‡‌ند كاراكته‌رێك كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ شاشه‌ÛŒ تیڤییه‌كانه‌وه‌ به‌ده‌ركه‌وتوون. كه‌واته‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ناكرێته‌وه‌ كه‌ ئه‌Ù… كاندیده‌ØŒ پێویسته‌ پسپۆریی له‌ زانستی سیاسی Ùˆ یاساییدا هه‌بێت؛ ئه‌مه‌یش له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌ته‌وه‌ كێشه‌ بۆ به‌عه‌قڵانیكردنی یاساكان دروست ده‌كات. بۆیه‌ زۆر جار ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ دژیه‌ÙƒÛŒ له‌ نێوان خودی یاساكان Ùˆ بڕیاره‌كاندا هه‌یه و، ‌هاووڵاتیان زۆر جار یاساكان وه‌كوو ناعه‌داڵه‌تییه‌Ùƒ له‌سه‌ریان ناو ده‌نێن؛ هه‌رچه‌نده‌ ده‌زانن كه‌ ئه‌وه‌ یاسایه‌ Ùˆ نۆێنه‌ره‌كانی خۆیان دایان ڕشتووه‌.

هه‌روه‌ها تایبه‌ت به‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئیداری Ùˆ كارگیڕی، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ زۆرینه‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒ له‌ داموده‌زگه‌كانی حكوومه‌ت Ùˆ زۆریی ڕۆتین له‌ ئیشوكاره‌كاندا بێزارن و، ‌جۆرێك هه‌ست به ‌ترس Ùˆ دڵه‌ڕاوكێ ده‌كه‌Ù† كاتێك كه‌ بۆ ڕواندنی مامه‌ÚµÙ‡‌یه‌كیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌رپرسێكی حكوومی، یان وه‌زیرێك یاخود به‌ڕێوه‌به‌رێك، له‌ داموده‌زگه‌یه‌ÙƒÛŒ فه‌رمی داده‌نیشن؛ چونكه‌ پێیان وایه‌ زۆر جار له‌به‌ر "میزاج"ÛŒ شه‌خسی، مامه‌ÚµÙ‡‌كه‌یان ڕاده‌گیرێت Ùˆ ناكرێت، یان له‌به‌ر مه‌حسووبییه‌ت Ùˆ هه‌بوونی واسیته‌ Ùˆ حزبایه‌تی. ئه‌مه‌یش هۆكارێكه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ ئاستی شه‌رعییه‌تی دامه‌زراوه‌كانى حكوومه‌ت له‌ ناخی هاوڵاتیاندا، به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وه‌زیره،‌ یان ئه‌Ùˆ به‌ڕێوه‌به‌ره‌ درك به‌وه‌ بكات كه‌ ئه‌Ùˆ بۆ خزمه‌تی هاووڵاتیان ئه‌Ùˆ پۆسته‌ÛŒ وه‌رگرتووه‌ØŒ نه‌Ùƒ بۆ كاری شه‌خسی Ùˆ ناشرینكردنی دامه‌زراوه‌كانی حكوومه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له ڕوانگه‌ÛŒ "ده‌یڤید ستۆن"Ù‡‌وه‌ خۆێندنه‌وه‌ بۆ واقعی كوردستان بكه‌ین، ده‌بینین نه‌توانراوه‌ پرۆسه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندن Ùˆ په‌روه‌رده‌كردنی تاك بۆ بنیاتنانی هاووڵاتیی باش، بكرێته‌ ئامانجی باڵای سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ تاكه‌ له‌ دواڕۆژدا خۆی به‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ سیسته‌مه‌كه‌ دابنێت و، ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كه‌ به‌شه‌رعی دابنێت؛ ئه‌مه‌یش ده‌ره‌نجامی نه‌بوونی فه‌لسه‌فه‌یه‌ÙƒÛŒ په‌روه‌رده‌ییی دروسته‌ بۆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی سیاسییانه‌ÛŒ تاك. به‌ده‌ر له‌ به‌عه‌قڵانیكردنی یاساكان، له‌ هه‌رێمی كوردستان كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ سه‌روه‌ربوونی یاسامان هه‌یه‌ØŒ كه‌ زۆربه‌ÛŒ جار Ú•Ù‡‌خنه‌ ئاراسته‌ÛŒ حكوومه‌ت ده‌كرێت به‌وه‌ÛŒ كه‌ سه‌روه‌ریی یاسا له‌ هه‌رێمی كوردستاندا بوونی نییه‌ و، یاسا وه‌كیه‌Ùƒ به‌سه‌ر هاووڵاتیاندا جێبه‌جێ ناكرێت؛ ئه‌مه‌یش ڕاسته‌وخۆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر شه‌رعییه‌تی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ده‌بێت. هه‌روه‌ها خاڵێكی دیكه‌ كه‌ قه‌یرانی شه‌رعییه‌تی له‌ هه‌رێمی كوردستان Ú¯Ù‡‌وره‌تر كردووه‌ØŒ ئه‌Ùˆ ململانێ ناشه‌رعییه‌ÛŒ حزبه‌ سیاسییه‌كانه‌ØŒ كه‌ خه‌ÚµÙƒ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕوون، له‌Ù… ململانێیه‌ وه‌Ú•Ù‡‌ز بووه‌‌ØŒ كه‌ هه‌موو شتێكه‌ØŒ ته‌نیا سیاسه‌تكردن نییه. هه‌روه‌ها Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ ناعه‌داڵه‌تی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا، دیسانه‌وه‌ پره‌نسیپی شه‌رعییه‌ت ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.

كه‌واته‌ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌وا سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان، نه‌یتوانیوه‌ به‌رجه‌سته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ دیموكراسیی سه‌ركه‌وتوو بكات كه‌ ڕاسته‌وخۆ پایه‌یه‌ÙƒÛŒ شه‌رعییه‌تی سیاسی، لاواز ده‌كات، به‌ڵام نه‌توانراوه‌ جه‌خت له‌سه‌ر لایه‌نه‌كانی تر بكرێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئاستی شه‌رعییه‌ت بۆ پله‌یه‌ÙƒÛŒ باش به‌رز بكرێته‌وه،‌ وه‌Ùƒ: خۆشگوزه‌رانی Ùˆ Ú•Ù‡‌فاهییه‌ت Ùˆ دابینكردنی خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌تایییه‌كان Ùˆ ڕێزگرتن له‌ مافی مرۆڤ Ùˆ دابینكردنی بیمه‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ته‌ندروستی Ùˆ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ شتی تر. خاڵێكی گرنگ شیاوی باسكردنه،‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ زۆرینه‌ÛŒ تاكه‌كان له‌ كؤمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ كوردیدا هه‌میشه‌ باوه‌ڕیان به‌Ùˆ پرسانه‌ هه‌بووه‌ كه‌ چاره‌نووسساز Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ نیشتمانین، وه‌Ùƒ: پرۆسه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، پاراستنی خاكی كوردستان Ùˆ ڕێفراندۆم. كه‌واته،‌ ئه‌Ùˆ پرسانه‌ جۆرێك له ‌شه‌رعییه‌تی نه‌ته‌وه‌یییان هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ داخه به‌ Ù‡Û†ÛŒ ململانێی ناشه‌رعیی نێوان حزبه‌ سیاسییه‌كانه‌وه،‌ خه‌رێكه‌ حزبه‌كان هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌ ده‌ده‌Ù† كه‌ خودی ئه‌Ù… پرسه‌ نیشتمانییانه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناشه‌رعی ته‌ماشا بكرێن و، گرنگی Ùˆ بایه‌خی Ù¾ÛŽ نه‌ده‌ن؛ ئه‌مه‌یش كارێكه‌ كه‌ هه‌میشه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌كانی لێكترازان Ùˆ په‌رته‌وازه‌بوونی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ زیاتر ده‌كه‌Ù†. كه‌واته‌ هه‌رێمی كوردستان به ‌شێوه‌یكی ڕوون له‌ قه‌یرانی شه‌رعییه‌تدایه‌Ø› ئه‌مه‌یش هێز Ùˆ توانای ده‌سه‌ڵات Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی لاوازتر ده‌كات و، به‌ده‌ستهێنانی ئامانجه‌ باڵاكان دوورتر ده‌خاته‌وه‌. چونكه‌ ئه‌Ùˆ پێكهێنه‌رانه‌ÛŒ كه‌ سه‌ره‌تا بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی باسمان لێوه‌ كرد، هه‌روه‌Ùƒ له‌ پێناسه‌كه‌ÛŒ "جان لویس كیرمۆن"دا هاتووه‌ وه‌Ùƒ: سروشت Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌سه‌ڵات، شێوازی كاری حزبه‌ سیاسییه‌كان، بونیادی دامه‌زراوه‌كان Ùˆ پره‌نیسپی شه‌رعییه‌ت، له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ حاڵه‌تیكی قه‌یراناوی Ùˆ شازدان، كه‌ پێویسته‌ له‌ ڕیشه‌وه‌ چاكسازییان تێدا بكرێت.

كۆبه‌ند:

  1. پره‌نسیپی شه‌رعییه‌ت وه‌Ùƒ گرنگترین پێوه‌ر بۆ  پۆلێنكردنی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی داده‌نرێت.
  2. شه‌رعییه‌تی سیاسی، له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی سیاسی ده‌كات.
  3. بنه‌Ú•Ù‡‌تی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، بریتییه‌ له‌ شه‌رعییه‌ت.
  4. شه‌رعییه‌ت، شێواز  Ùˆ بنه‌مای جۆراوجۆری هه‌یه Ùˆ‌ØŒ پشت به‌ Ú†Ù‡‌ند فاكته‌ر Ùˆ هۆكاری گۆڕاو ده‌به‌ستێت كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ خودی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ به‌ها Ùˆ بنه‌ماكانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌وه‌ هه‌یه‌.
  5.  Ù‚Ù‡‌یرانی شه‌رعییه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستاندا بوونی هه‌یه‌ و، ده‌ره‌نجامی ئه‌Ùˆ فۆرمه‌ له‌ حوكمڕانییه‌ÛŒ ڕابردوو بووه‌ له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه‌ØŒ كه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌كی، حزبه ‌سیاسییه‌كان له‌مه‌ به‌رپرسیارن.

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون