PÊNÛS
 
پرۆسه‌، چۆنێتی Ùˆ خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماری له‌ ئێران 
     2017-04-27
پەرویز ڕەحیم

پرۆسه‌ØŒ چۆنێتی Ùˆ خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماری له‌ ئێران

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم/ Ù…امۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كانی Ø²Ø§Ù†ÙƒÛ†ÛŒ سه‌لاحه‌د‌دین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

دوازده‌یه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی كۆماری ئیسلامیی ئێران له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ هه‌ینی 19-5-2017 له‌ ئێران به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. هاوكات هه‌ر له‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌دا پێنجه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌نجومه‌نه‌كانی ئیسلامیی شار Ùˆ گونده‌كان به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. له‌Ù… نێوه‌نده‌دا هه‌ر ‌له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گرنگه‌ سه‌ره‌ڕای تێبینی Ùˆ مشتومڕ Ùˆ ناكۆكیی لایه‌نه‌كانی ناوخۆییی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی ئێران و، هه‌روه‌ها ئۆپۆزیسیۆنی ده‌ره‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù… له‌سه‌ر نه‌بوونی Ú•Ù‡‌وایه‌تی Ùˆ نادیموكراتیكبوونی ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌ØŒ به‌ڵام ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ئه‌وروپییه‌كان Ùˆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكایش به‌گرنگییه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌‌ ئه‌Ùˆ هه‌ڵبژاردنانه.‌ به‌Ùˆ پێیه،‌ زۆربه‌ÛŒ ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ ده‌خوازن/ ئاواته‌خوازن له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ئاڵوگۆڕێكی ئاشتییانه‌ له ‌ناوخۆی ئێران بێته‌ كایه‌وه،‌ یاخود لانی كه‌Ù… ‌ به‌ هاتنه‌سه‌ركاری كه‌سێكی میانڕه‌وتر، ئه‌وه‌ له‌ ئاستی بارگرژییه‌كانی ئێران Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كه‌Ù… بكرێته‌وه‌.

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌Ùˆ‌Úµ ده‌ده‌ین سیمایه‌ÙƒÛŒ گشتی له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌ بخه‌ینه‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ران، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ زیاتر ئاشنای ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌ بن؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵات، چۆنێتی Ùˆ میكانیزم Ùˆ یاساكانی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆككۆمار له‌ ئێران، جیاوازییه‌ÙƒÛŒ زۆری له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی دیكه‌ هه‌یه‌.

هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆككۆمار به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستوور

به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ 114ÛŒ یاسای بنه‌Ú•Ù‡‌تی (ده‌ستوور)ÛŒ كۆماری ئیسلامیی ئێران سه‌رۆككۆمار بۆ ماوه‌ÛŒ 4 ساڵ Ùˆ به ‌ده‌Ù†Ú¯ÛŒ 50+1ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ ئێران هه‌ڵده‌بژێردرێت. سه‌رۆككۆمار به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستور، ته‌نیا بۆ دوو خولی یه‌Ùƒ له‌ دوای یه‌Ùƒ بۆی هه‌یه‌ خۆی هه‌ڵبژێرێته‌وه‌ و، ببێته‌وه‌ به‌ سه‌رۆككۆمار. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ سه‌رۆككۆمار بۆ 8 ساڵ، ده‌توانێت له‌ دوای یه‌Ùƒ سه‌رۆككۆمار بێت. هه‌روه‌ها له‌ مادده‌ÛŒ 37ÛŒ یاسای هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماریی ئیسلامیی ئێراندا هاتووه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ به ‌شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ له‌ كاروباره‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماریی ئیسلامیدا چاودێری، یان كاری جێبه‌جێكردن ده‌كه‌ن، بۆیان نییه‌ خۆیان كاندید بكه‌ن، مه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ Ù¾ÛŽØ´ هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌یان له‌ پۆسته‌كه‌یان پێشكه‌Ø´ كردبێت.

بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ فەرمی، سەرۆککۆماری ئیسلامیی ئێران بەرپرسی یەکەمی دەسەڵاتی جێبەجێکردنە Ùˆ Ù„Û• پاش ڕێبەر بەرزتـرین Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەستووریی ھەیە، بەڵام بەپێی ماددەی (١٢٢)ÛŒ دەستوور، سەرۆککۆمار Ù„Û• بەرامبەر Ú¯Û•Ù„ Ùˆ ڕێبەر Ùˆ ئەنجومەنی شوورای ئیسلامیدا بەرپرسیارە و، ئەنجومەنی شوورای ئیسلامیی ئێران دەتوانێت بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی دەنگەکان، سەرۆککۆمار لەسەر کارەکەی لا ببات. ھەروەھا ڕێبەری باڵای ئێرانیش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ "دیوان عالی كشور" (دیوانی باڵای وڵات)ØŒ دەتوانێت متمانە Ù„Û• سەرۆککۆمار وەربگرێتەوە؛ چونكه‌ سه‌رۆكی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری له ‌لایه‌Ù† ڕێبه‌ره‌وه‌ دانراوه‌. دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران، سەرۆککۆمار بە بەرپرسی جێبەجێکردنی دەستوور دەزانێت. هه‌روه‌ها به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ 115ÛŒ یاسای بنه‌Ú•Ù‡‌تیی كۆماری ئیسلامیی ئێران، سه‌رۆككۆمار پێویسته‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ پیاوانی ئایینی Ùˆ سیاسی (رجال مذهبی Ùˆ سیاسی)دا كه‌ خاوه‌Ù† تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ژێره‌وه‌ بن هه‌ڵبژێردرێت:

  1. به‌ Ú•Ù‡‌Ú†Ù‡‌ÚµÙ‡‌Ùƒ ئێرانی بێت.
  2. Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زنامه‌ÛŒ ئێرانیی هه‌بێت.
  3. به‌ڕێوه‌به‌ر Ùˆ موده‌بێر (به‌ته‌دبیر) بێت.
  4. خاوه‌Ù† ناو Ùˆ ناوبانگی باش Ùˆ ئه‌مانه‌ت Ùˆ ته‌قوا بێت.
  5. بڕوای به‌ بنه‌ماكانی كۆماری ئیسلامیی ئێران بێت و، باوه‌ڕمه‌ند به‌ مه‌زهه‌بی فه‌رمیی وڵات بێت.

چۆنێتیی ده‌ستنیشانكردنی شیاوێتیی پاڵێوراوانی سه‌رۆككۆماری

ڕاستییه‌كه‌ی، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردنه‌كانی "ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شوورای ئیسلامی" Ùˆ "ئه‌نجومه‌نه‌كانی ئیسلامیی گوند Ùˆ شاره‌كان" و، هه‌روه‌ها "ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شاره‌زایانی ڕێبه‌ری"ØŒ بۆ خۆكاندیدكردن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماری له‌ ئێران، وه‌Ùƒ دیاره‌ بێجگه‌ له‌Ù… مه‌رجانه‌ هیچ مه‌رجێكی دیكه‌ بوونی نییه‌ØŒ وه‌كوو لانی كه‌Ù…ÛŒ ته‌مه‌Ù† یاخود مه‌رجی ته‌مه‌ن، بڕوانامه‌ÛŒ زانكۆیی یاخود خوێندن‌ Ùˆ هتد. به‌ڵام ئه‌نجومه‌Ù†ÛŽÙƒ به ‌ناوی "شورای نگهبان" (شوورای پاراستنی ده‌ستوور) به‌Ù¾ÛŽÛŒ ته‌فسیر Ùˆ لێكدانه‌وه‌ÛŒ بۆ یاسای بنه‌Ú•Ù‡‌تیی كۆماری ئیسلامیی ئێران شیاوێتیی كاندیده‌كان ده‌ستنیشان ده‌كات. شوورای پاراستنی دەستوور، بەرپرسیارێتیی دەستنیشانکردنی پاڵێوراوانی سەرۆکایەتیی کۆمار Ùˆ پەرلەمان ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ و، ھەروەھا چاودێریی یاساکانی ئەنجومەنی شوورای ئیسلامی دەکات Ù„Û• ڕووی دەستوور Ùˆ بنەماکانی ئیسلامەوە و، ھەروەھا چاودێریی ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی شوورای ئیسلامی Ùˆ سەرۆکایەتیی کۆمار Ùˆ ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری دەکات؛ Ú©Û• ئەوانیش Ù„Û• لایەن ڕێبەرەوە دادەندرێن. جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ بەپێی ماددەکانی (٩١، ٩٤، ٩٧، ٩٩)ÛŒ دەستوور، ئەم شوورایە Ù„Û• دوازدە کەس Ù¾ÛŽÚ© دێت Ú©Û• شەشیان Ù„Û• فەقیهەکانن (مەلا) Ùˆ بۆ ماوەی Ø´Û•Ø´ ساڵ Ù„Û• لایەن ڕێبەرەوە دادەندرێن و، Ø´Û•Ø´ کەسی تـریان Ú©Û• پسپۆر Ùˆ شارەزای بواری دەستوور Ùˆ یاسادانانن بە پێشنیازی سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری، Ú©Û• Ù„Û• لایەن ڕێبەرەوە پەسند دەکرێت، دادەندرێن؛ واتا ڕێبەر Ú•Û†ÚµÛŒ یەکلاکەرەوەی Ù„Û• دامەزراندنیاندا ھەیە.

ئەم شوورایە، چاودێریی کاروبار Ùˆ بڕیارەکانی ئەنجومەنی شوورای ئیسلامی دەکات Ú©Û• ئەو بڕیار Ùˆ یاسایانەی ئەنجومەنی شوورای ئیسلامی، پێچەوانە، یان دژی بنەما Ùˆ حوکمەکانی ئیسلام Ùˆ مەزھەبی شیعە Ùˆ دەستووری کۆماری ئیسلامی نەبن و، ئەگەر بە بڕوای ئەم شوورایە وابوو، ئەوە دەیگەڕێنێتەوە بۆ ئەنجومەنی شوورای ئیسلامی بۆ پێداچوونەوە Ùˆ ھەموارکردنی؛ بەم مانایە Ú©Û• ئەم شوورایە باڵاتـرین دەسەڵاتە بۆ ڕاڤەکردنی دەستووری کۆماری ئیسلامی. ھەروەھا Ù„Û• ماددەی (٩٩)ÛŒ دەستووردا، ئەم شوورایە ئەرکی سەرپەرشتی Ùˆ چاودێریکردنی ڕیفراندۆم (گشتپرسی) Ùˆ ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی شوورای ئیسلامی Ùˆ ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری Ùˆ سەرۆکایەتیی کۆمار Ùˆ بەگشتی ھەموو ھەڵبژاردنەکانی Ù„Û• کۆماری ئیسلامیی ئێراندا له‌ ئه‌ستۆدایه‌Ø› ھەروەھا ئەم شوورایە سەڵاحییەت (شیاوێتی)ÛŒ پاڵێوراوان Ù¾ÛŽØ´ ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکات.

ÙƒÛŽ ده‌توانێت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌Ù†Ú¯ بدات؟

به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ 36ÛŒ یاسای هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماری له‌ ئێران، ده‌نگده‌ران پێویسته‌ ئه‌Ù… مه‌ر‌جانه‌یان هه‌بێت:

  1. هاووڵاتیی كۆماری ئیسلامیی ئێران بێت (خاوه‌Ù† Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زنامه‌ بێت).
  2. ته‌مه‌Ù†ÛŒ 18 ساڵی ته‌واو بێت.
  3. له ‌ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ ته‌ندروست بێت.

خوله‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماری له‌ ئێران

له‌ مێژووی كۆماری ئیسلامیی ئێراندا له‌ ساڵی 1979وه‌ تاوه‌كوو ئێستا، ئه‌Ù… وڵاته‌ حه‌وت سه‌رۆككۆماری له‌ 11 خولی سه‌رۆكایه‌تیدا به‌خۆوه‌ بینیوه‌ØŒ چونكه‌ دوو سه‌رۆككۆماری یه‌كه‌Ù…ÛŒ ئێران نه‌یانتوانی خولی سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌یان تا كۆتایی ته‌واو بكه‌ن؛ به‌ڵام هه‌موو سه‌رۆككۆماره‌كانی دیكه‌ تاوه‌كوو ئێستا توانیویانه‌ بۆ دوو خول (8 ساڵ) سه‌رۆككۆمار بن.

خولی یه‌كه‌Ù…:

یه‌كه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماری له‌ ئێران له‌ 25-1-1980دا به‌ڕێوه‌ چوو. له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا "ئه‌بولحه‌سه‌Ù† به‌Ù†ÛŒ سه‌در" له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 14.152.887 ده‌نگ، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 77.9% ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 10.753.752 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ هێنا‌. له‌Ù… خوله‌دا 228 كه‌س بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان ناونووسیان كردبوو. Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ 67.86% بوو.

سه‌رۆككۆماریی "به‌Ù†ÛŒ سه‌در" ته‌نیا 17 مانگ درێژه‌ÛŒ كێشا و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ كێشه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خومه‌ینی Ùˆ سه‌ركرده‌ ئایینییه‌كانی دیكه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌ÛŒ ئێران، سه‌ره‌تا له‌ ڕێكه‌وتی 10-6-1981 له‌ پۆستی فه‌رمانده‌ÛŒ گشتیی هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كانی ئێران وه‌لاوه‌ نرا و، پاشان له‌ كۆتاییدا له 21-6-1981 له‌ لایه‌Ù† په‌رله‌مانی ئێرانه‌وه‌ متمانه‌ÛŒ Ù„ÛŽ سه‌ندرایه‌وه‌ و، له‌ كۆتاییشدا له‌ ڕێكه‌وتی‌ 22-6-1981 له‌ لایه‌Ù† ڕێبه‌ری ئێرانه‌وه‌ لا درا.

خولی دووه‌Ù…:

پاش له‌سه‌ركارلادرانی "به‌Ù†ÛŒ سه‌در"ØŒ له‌ ڕێكه‌وتی 24-7-1981 هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆككۆماری به‌ڕێوه‌ چوو. له‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌دا "محه‌مه‌دعه‌Ù„ÛŒ Ú•Ù‡‌جایی" له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 14.573.803 ده‌نگده‌ر به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 90%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان، توانیی 12.770.50 ده‌Ù†Ú¯ به‌ده‌ست بێنێت. به‌ڵام له‌ 30-8-1981 به‌ Ù‡Û†ÛŒ ته‌قاندنه‌وه‌ÛŒ نووسینگه‌ÛŒ سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیران له‌ لایه‌Ù† نه‌یارانی كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ØŒ كه‌ "موجاهدینی خه‌ÚµÙ‚" له‌ لایه‌Ù† كاربه‌ده‌ستانی ئێرانه‌وه به‌Ù… كرده‌یه‌‌ تۆمه‌تبار كرا‌ØŒ ئه‌وه‌ "محه‌مه‌دعلی Ú•Ù‡‌جایی" كوژرا.

خولی سێیه‌Ù…:

پاش ته‌قینه‌وه‌كه‌ Ùˆ كوژرانی سه‌رۆككۆماری ئێران، خولی سێیه‌Ù…ÛŒ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماری له‌ 2-10-1981 به‌ڕێوه ‌چوو. له‌Ù… خوله‌دا "عه‌Ù„ÛŒ خامنه‌یی" (ڕێبه‌ری ئێستای كۆماری ئیسلامیی ئێران) له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 16.847.817 ده‌نگ، توانیی به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 95.03 %ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 15.905.987 ده‌نگ، ببێته‌ سێیه‌مین سه‌رۆككۆماری ئێران.

خولی چواره‌Ù…:

 Ù„Ù‡‌Ù… خوله‌دا شوورای پاراستنی ده‌ستووری ئێران له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 50 كه‌س كه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان ناونووسیان كردبوو، ته‌نیا ناوی 4 كه‌س (سه‌ییدعه‌Ù„ÛŒ خامنه‌یی، حه‌بیبوڵڵا عه‌سگه‌رئۆلادی Ùˆ سه‌ییدمه‌حموود کاشانی)ÛŒ په‌سند كردبوو. هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ 16-8-1985 به‌ڕێوه‌ چوو. له‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌یشدا "سه‌ییدعه‌Ù„ÛŒ خامنه‌یی" توانیی له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 14.238.587 ده‌نگ، 85%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 12.205.12 ده‌Ù†Ú¯ به‌ده‌ست بێنێت و، ببێته‌ سه‌رۆككۆمار.

خولی پێنجه‌Ù…:

پێنجه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆككۆماری له‌ ڕێكه‌وتی 28-7-1989 له‌ پاش مردنی ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی به‌ڕێوه‌ چوو. له‌Ù… خوله‌دا شوورای پاراستنی ده‌ستوور له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 79 كاندیدی سه‌رۆكایه‌تی، ته‌نیا شیاوێتی (صلاحیت)ÛŒ 2 كاندید (هاشمی Ú•Ù‡‌فسه‌نجانی Ùˆ عه‌باس شیبانی)ÛŒ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان په‌سند كرد. له‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌دا "هاشمی Ú•Ù‡‌فسه‌نجانی" توانیی به‌ به‌ده‌ستهێنانی ده‌Ù†Ú¯ÛŒ 15.500.000 ده‌Ù†Ú¯ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 16.452.677 ده‌نگده‌ر، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 94%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان ببێته‌ پێنجه‌مین سه‌رۆككۆماری ئیسلامیی ئێران. له‌Ù… خوله‌دا پۆستی "سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیران" نه‌ما و، پۆستی سه‌رۆككۆماری له‌ ئێران، چیتر پۆستێكی ته‌شریفاتی نه‌ما و، بوو به‌ پۆستێكی هه‌ستیار Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی یه‌كه‌Ù…ÛŒ جێبه‌جێكردن. هاشمی به‌ دروشمی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ Ùˆ په‌ره‌پێدانی ئابووری له‌ بارودۆخی كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ نه‌مانی خومه‌ینی Ùˆ هاتنه‌سه‌ركاری خامنه‌یی، وه‌كوو ڕێبه‌ری كۆماری ئیسلامی (وه‌Ù„ÛŒ فه‌قیھ)ØŒ ئه‌Ù… پۆسته‌ÛŒ گرته‌ ئه‌ستۆ.

خولی شه‌شه‌Ù…:

شه‌شه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری ئێران له‌ ڕێكه‌وتی 11-6-1993 به‌ڕێوه‌ چوو. له‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌دا هاشمی Ú•Ù‡‌فسه‌نجانی بۆ جاری دووه‌Ù… توانیی به‌ به‌ده‌ستهێنانی 63%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 16.796.787 ده‌نگ، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 10.566.499 ده‌Ù†Ú¯ به‌ ده‌ست بێنێت. له‌Ù… خوله‌دا كه‌مترین Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداری بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار تۆمار كرا و، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ نزیكه‌ÛŒ 51% بوو. چونكه‌ ژماره‌ÛŒ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌كان ده‌یانتوانی به‌شداری له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا بكه‌ن، به‌ 33.156.55 كه‌س مه‌زنده‌ ده‌كرا. ئه‌مه‌یش ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناڕه‌زایه‌تیی خه‌لك له‌ كارنامه‌ÛŒ كاری هاشمی Ùˆ قووڵبوونه‌وه‌ÛŒ ناكۆكییه‌كان و، هه‌روه‌ها سكاڵا Ùˆ گازنده‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒ له‌ زۆربوون Ùˆ به‌رفراوانبوونی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ بێكاری Ùˆ هه‌ژاری Ùˆ جیاوازیی چینایه‌تی و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ زاڵبوونی سوپای پاسداران به‌سه‌ر جومگه‌ هه‌ستیاره‌ سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌كانی وڵات و، هه‌روه‌ها سه‌ركوت Ùˆ داخرانی زیاتری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی له‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌دا. له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ Ú•Ù‡‌فسه‌نجانیدا بوو، كه‌ به ‌فه‌رمانی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌  Ùˆ له‌ لایه‌Ù† هێزه‌ هه‌واڵگری Ùˆ ئاسایشییه‌كانه‌وه‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ تیرۆری نووسه‌ران Ùˆ جیابیران Ùˆ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی (بۆ نموونه‌ تیرۆری د. عه‌بدوڵڕه‌حمان قاسملوو Ùˆ د. سه‌عید شه‌ره‌فكه‌ندی) له‌ ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئێران ئه‌نجام درا، كه‌ پاشان له‌ ئێران به‌ "كوشتنه‌‌ زنجیره‌یییه‌كان" ناسرا.

خولی حه‌ته‌Ù…:

ئه‌Ù… خوله‌ له‌ ڕێكه‌وتی 22-6-1997 به‌ڕێوه ‌چوو. له‌Ù… خوله‌دا له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 238 كه‌س كه‌ بۆ كاندیداتۆریی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار ناونووسیان كردبوو، شوورای پاراستنی ده‌ستوور شیاوێتیی 4 كه‌س (سه‌ییدمحه‌مه‌د خاته‌می، عه‌لیئه‌کبه‌ر ناتق نووری، سه‌ییدڕه‌زا زه‌واره‌یی Ùˆ محه‌مه‌د Ú•Ù‡‌یشه‌هری)ÛŒ په‌سند كرد. له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا "سه‌ییدمحه‌مه‌د خاته‌Ù…ÛŒ" توانیی به ‌به‌ده‌ستهێنانی 20.78.178 ده‌Ù†Ú¯ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 29.000.000 ده‌نگ، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 69%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان به‌ده‌ست بێنێت Ùˆ ببێته‌ سه‌رۆككۆماری ئێران. جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ دروشمه‌كانی خاته‌می، كه‌ بۆ ئه‌Ùˆ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێران زۆر سه‌ر‌نجڕاكێش بوون، له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا بریتی بوون له‌: "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ"ØŒ "یاساسه‌روه‌ری"ØŒ "په‌ره‌پێدانی سیاسی"ØŒ "جێگیركردنی ئازادییه بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌‌كان" Ùˆ ... كه‌ بۆ یه‌كه‌Ù… جار بوو له‌ ئه‌تمۆسفێری سیاسیی ئێران ده‌رده‌كه‌وتن‌. بۆیه‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی خاته‌می، به‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ "ئیسلاحات" یاخود ڕیفۆرمخوازی ده‌ناسرێت. هه‌رچه‌نده‌ سه‌ره‌ڕای كرانه‌وه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ییی فه‌زای كه‌لتووری Ùˆ سیاسیی ئێران، به‌ڵام سه‌رده‌Ù…ÛŒ خاته‌Ù…ÛŒ به‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ گوشار Ùˆ زیندانیكردنی چالاكڤانان Ùˆ سه‌ركوتكردنی خوێندكارانی زانكۆ Ùˆ تیرۆر Ùˆ كوشتنی جیابیران Ùˆ نووسه‌ران Ùˆ داخرانی ڕۆژنامه‌ Ùˆ گۆڤاره‌كان له‌ لایه‌Ù† دادگه‌كان Ùˆ توندڕه‌وه‌كانه‌وه‌ داده‌ندرێت.

خولی هه‌شته‌Ù…:

هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌Ù… ئه‌Ù… خوله‌ له‌ ڕێكه‌وتی 8-6-2001 به‌ڕێوه ‌چوو. له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 814 كه‌س بۆ خۆكاندیكردن بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری له‌ ئێران، له‌Ù… خوله‌یشدا شوورای پاراستنی ده‌ستوور ته‌نیا شیاوێتی (صلاحیت)ÛŒ ده‌ كه‌س (سه‌ییدمحه‌مه‌د خاته‌می، ئه‌حمه‌د ته‌وه‌کولی، عه‌Ù„ÛŒ شه‌مخانی، عه‌بدوڵڵا جاسبی، سه‌ییدمه‌حموود کاشانی، حه‌سه‌Ù† غه‌فووری فه‌رد، سه‌یید مه‌نسوور Ú•Ù‡‌زه‌وی، سه‌ییدشه‌هابه‌ددین سه‌در، عه‌Ù„ÛŒ فه‌لاحیان Ùˆ سه‌ییدمسته‌فا هاشمیته‌با)ÛŒ په‌سند كرد.

له‌Ù… هه‌ڵبژارنه‌دا "سه‌ییدمحه‌مه‌د خاته‌Ù…ÛŒ" توانیی به‌ به‌ده‌ستهێنانی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 77.12%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 21.659.53 ده‌Ù†Ú¯ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 28.155.969 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌شداربووان، بۆ دووه‌Ù… جار ببێته‌‌وه‌ به‌ سه‌رۆككۆمار. له‌Ù… خوله‌دا Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان 66.67% بوو. دروشمی خاته‌Ù…ÛŒ له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا "داهاتوویه‌ÙƒÛŒ باشتر بۆ ئێرانی ئیسلامی" بوو. ئێستا خاته‌Ù…ÛŒ له‌ ئێراندا به‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ ڕێبه‌رانی "فیتنه‌"ÛŒ ساڵی 2009 ده‌ناسرێت Ùˆ به‌ته‌واوی گۆشه‌گیر كراوه‌ و، ته‌نانه‌ت هیچ گۆڤار Ùˆ ڕۆژنامه‌ Ùˆ به‌گشتی ڕاگه‌یاندنێك بۆی نییه‌ وێنه‌ÛŒ بڵاو بكاته‌وه‌.

خولی نۆیه‌Ù…:

له‌ ڕێكه‌وتی 18-6-2005دا نۆیه‌Ù… خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تی له‌ ئێران به‌ڕێوه ‌چوو. له‌Ù… خوله‌دا شوورای پاراستنی ده‌ستوور له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 1014 كه‌سی به‌شداربوو، ته‌نیا شیاوێتیی پێنج كه‌س (عه‌لیئه‌کبه‌ر هاشمی Ú•Ù‡‌فسنجانی، مه‌حموود ئه‌حمه‌دینه‌ژاد، مه‌هدی Ú©Ù‡‌ڕووبی، محه‌مه‌دباقر قالیباف Ùˆ Ø¹Ù‡‌Ù„ÛŒ لاریجانی)ÛŒ په‌سندكرد. جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ پاشان دوو كه‌سیش (مسته‌فا موعین Ùˆ موحسن مێهرعه‌لیزاده) كه‌ له‌ لایه‌Ù† شوورای پارستنی ده‌ستووره‌وه‌ شیاوێتییان په‌سند نه‌كرابوو، به‌ فه‌رمانێكی "ئایه‌توڵڵا خامنه‌یی"ØŒ ڕێبه‌ری ئێران، شیاوێتییان له‌ لایه‌Ù† ڕێبه‌ره‌وه‌ په‌سه‌ند كرا Ùˆ به‌شدارییان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا كرد.

له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 29.400.857 ده‌نگده‌ری به‌شداربوو، هیچ كامه‌ له‌ كاندیده‌كان نه‌یانتوانی له‌ خولی یه‌كه‌Ù…ÛŒ هه‌ڵبژاردندا 50+1ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان ببه‌نه‌وه‌. به‌ڵام دوو له‌ كاندیده‌كان، واتا "عه‌‌لیئه‌كبه‌ر هاشمی Ú•‌فسنجانی" به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 21.10%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 6.159.453 ده‌Ù†Ú¯ و، "مه‌حموود ئه‌حمه‌دینه‌ژاد" به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 19.48%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ ‌ 5.710.534 ده‌نگ، له‌ خولی دووه‌Ù…ÛŒ هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌ 24-6-2005 به‌شدار بوون. له‌ كۆتاییی خولی دووه‌مدا "مه‌حموود ئه‌حمدینه‌ژاد" توانیی  له‌Ù… خوله‌دا له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 27.959.253 ده‌نگ، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 62.82%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ  17.248.782 ده‌Ù†Ú¯ به‌ده‌ست بێنێت. جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ ئه‌حمه‌دینه‌ژاد به‌ دروشمی دادپه‌روه‌ری Ùˆ باشتركردنی ژیان Ùˆ داهاتی هه‌ژاران Ùˆ هێنانی پاره‌ÛŒ نه‌وت بۆ سه‌ر سفره‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒ Ùˆ دژایه‌تی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵكاران (كه‌ مه‌به‌ستی هاشمی Ùˆ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ دۆستانی بوون)ØŒ توانیی سه‌ر‌نجی خه‌ÚµÙƒ بۆ لای خۆی ڕابكێشێت.

خولی ده‌یه‌Ù…:

ئه‌Ù… خوله‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ ڕووداوه‌كانی پرۆسه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردنه‌كان Ùˆ پاش ڕاگه‌یاندنی ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان، له‌ لایه‌Ùƒ به‌ به‌رزترین ئاستی به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان داده‌ندرێت و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ یه‌كیك له‌ پڕمشتومڕ Ùˆ پڕكێشه‌ترین Ùˆ ته‌نانه‌ت خوێناویترین خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار له‌ ئێران داده‌ندرێت. هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌Ù… خوله له‌ ڕێكه‌وتی 12-6-2009‌ به‌ڕێوه ‌چوو. له‌Ù… خوله‌دا 475 كه‌س خۆیان بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان كاندید كرد به‌ڵام شوورای پاراستنی ده‌ستوور ته‌نیا شیاوێتیی چوار كه‌س (مه‌حموود ئه‌حمه‌دینه‌ژاد، میرحوسێن موسه‌وی، موحسن Ú•Ù‡‌زایی Ùˆ Ù…Ù‡‌هدی Ú©Ù‡‌ڕووبی)ÛŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ به‌فه‌رمی ببن به‌ پاڵێوراو، په‌سند كرد.

له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا بۆ یه‌كه‌Ù… جار كاندیده‌كان له‌ ڕادیۆ Ùˆ ته‌ÚµÙ‡‌ڤزیۆنی كۆماری ئیسلامیدا، كه‌ ده‌گوترێت به‌ ده‌یان ملیۆن بینه‌ری هه‌بووه‌ØŒ به‌ شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ له‌ دانیشتنی جیاجیادا، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌‌ و، ئه‌مه‌یش بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی كه‌شوهه‌وایه‌Ùƒ كه‌ تیایدا كاندیده‌كان Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ قووڵ Ùˆ جددییان له‌ یه‌كتری ده‌گرت.

پاشان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌ ڕاگه‌یاندراوه‌كان بۆ جاری دووه‌Ù… Ùˆ سه‌ره‌ڕای ناباوه‌ڕیی خه‌ÚµÙƒ Ùˆ كاندیده‌كان، مه‌حموود ئه‌حمه‌دینه‌ژاد له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 39.199.997 كه‌س، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 64%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 24.527.516 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ده‌ست هێنا. Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ به‌ 84% ڕاگه‌یه‌ندرا. ئه‌Ù… ئه‌نجامانه،‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رپابوونی بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ ناڕه‌زایه‌تیی به‌رفراوان Ùˆ به‌ربڵاو له‌ شاره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كانی ئێران، كه‌ پاشان به‌ "بزووتنه‌وه‌ÛŒ سه‌وز" ناسرا. به‌شداربووانی ئه‌Ù… ناڕه‌زایه‌تییانه‌ داوایان ده‌كرد كه‌ ئه‌Ù… ئه‌نجامانه‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌ و، دووباره‌ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان بژمێردرێته‌وه‌ØŒ چونكه‌ ڕایان وابوو كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا گزی (ته‌زویر) كراوه‌ و، ئه‌وه‌ "میرحوسێن موسه‌ÙˆÛŒ"یه‌ كه‌ سه‌رۆككۆماری ئێرانه‌.

ئه‌وه،‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئاڵۆزی Ùˆ پشێوی Ùˆ ناسه‌قامگیری له‌ ئێران و، ته‌نانه‌ت كار Ú¯Ù‡‌یشته‌ دابه‌شبوونی نوخبه‌ سیاسی Ùˆ ئایینییه‌كانی ئێران به‌سه‌ر دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌ر Ùˆ لایه‌نگری ئه‌Ù… دۆخه‌ و، مه‌ترسیی ڕووخانی سیسته‌Ù… Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ سه‌رتاسه‌ری له‌ ئێران، به‌ڵام پاشان به‌ سه‌ركوتكردنی ناڕه‌زایییه‌كان له‌ لایه‌Ù† هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كان Ùˆ ده‌ستگیركردنی هه‌زاران كه‌س Ùˆ زیندانیكردنی سه‌دان كه‌س Ùˆ ده‌ستبه‌سه‌ركردنی كه‌ڕووبی Ùˆ موسه‌وی، وه‌كوو هۆكار Ùˆ ڕێبه‌رانی ئه‌Ù… بزووتنه‌وه‌یه‌ØŒ له‌ شوێنێكی نادیار تاوه‌كوو ئێستا، ئه‌Ù… بزووتنه‌وه‌یه‌ Ùˆ ناڕه‌زایه‌تییه‌كان كۆتاییی Ù¾ÛŽ هێنرا. له‌Ù… دوو خوله‌ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی ئه‌حمه‌دینه‌ژاد بوو، كه‌ توندترین سزا Ùˆ ئابڵووقه‌ ئابووری Ùˆ دارایییه‌كان له‌ لایه‌Ù† ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان Ùˆ كۆمه‌Ù„Ú¯Ù‡‌ÛŒ جیهانییه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رنامه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ÛŒ كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ به‌سه‌ر ئێراندا سه‌پێندرا. هه‌روه‌ها له‌ بوار Ùˆ دۆخی ئابوورییشه‌وه‌ ئه‌Ù… هه‌شت ساڵه‌ÛŒ ئه‌حمه‌دینه‌ژاد به‌ خراپترین خول داده‌ندرێت له‌ مێژووی كۆماری ئیسلامیدا به‌ به‌راورد به‌وه‌ÛŒ كه‌ نزیكه‌ÛŒ  700 ملیار دۆلار داهاتی ئێران بووه‌ له‌ فرۆشتنی نه‌وت، كه‌ به‌ به‌رزترین داهاتی ئێران له‌ مێژووی خۆیدا داده‌ندرێت. له‌ ماوه‌ÛŒ هه‌شت ساڵی سه‌رۆكایه‌تیی ئه‌حمه‌دینه‌ژاددا نرخی هه‌ڵاوسان Ùˆ بێكاری Ùˆ هه‌ژاری، یه‌كجار به‌رز بووه‌وه‌ØŒ بۆ نموونه:‌ نرخی دۆلار به‌رامبه‌ر به‌ تۆمه‌Ù† به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 255%ØŒ نرخی ئۆتۆمبێل به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 170% Ùˆ نرخی خوارده‌مه‌نییه‌كان، بۆ نموونه‌ گۆشت، 489% و، هه‌روه‌ها كاڵاكانی تر وه‌كوو  به‌نزین به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 775%ØŒ نرخی گاز به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 200%ØŒ كاره‌با 161%ØŒ گازی سروشتی 620% Ùˆ ... زیادی كرد.

خولی یازده‌یه‌Ù…:

پاش ناڕه‌زایه‌تییه‌كانی ساڵی 2009 Ùˆ قه‌یرانی Ú•Ù‡‌وایه‌تی (شه‌رعییه‌ت)ÛŒ ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ سیاسییه‌  و، هه‌روه‌ها ئابڵووقه‌ Ùˆ سزا تونده‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان له‌ دژی ئێران له‌سه‌ر پرۆگرامی ئه‌تۆمیی ئه‌Ù… وڵاته‌ Ùˆ مه‌ترسیی هێرشی سه‌ربازی بۆ سه‌ر ئێران، ئه‌وه‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری ئێران له‌ كه‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تایبه‌تدا به‌ڕێوه‌ چوو. ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌ له‌ ڕێكه‌وتی 14-6-2013  Ø¨Ù‡‌ڕێوه‌ چوو. له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 686 كه‌س كه‌ خۆیان بۆ كاندیداتۆریی هه‌ڵبژاردنه‌كانی یازده‌یه‌مین خولی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری ئێران ناونووس كردبوو، شوورای پاراستنی ده‌ستوور ته‌نیا شیاوێتیی هه‌شت كه‌س (سه‌عید جه‌لیلی، محه‌مه‌دباقر قالیباف، عه‌لیئه‌كبه‌ر ویلایه‌تی، محه‌مه‌دڕه‌زا عارف، غولامعه‌Ù„ÛŒ حه‌داد عادل، موحسن Ú•Ù‡‌زایی، سه‌ییدمحه‌مه‌د غه‌ره‌زی Ùˆ حه‌سه‌Ù† ڕۆحانی)ÛŒ په‌سه‌ند كرد. له‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌دا "حه‌سه‌Ù† ڕۆحانی" توانیی به‌ به‌ده‌ستهێنانی 18.613.329 ده‌نگ، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 50.71%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 36.704.156 ده‌نگده‌ر، ببێته‌ حه‌وته‌مین سه‌رۆككۆماری ئێران.

دروشمی سه‌ره‌كیی ڕۆحانی، "میانڕه‌ÙˆÛŒ" Ùˆ "سڕینه‌وه‌ÛŒ بارگرژییه‌كان" بوو. به‌Ùˆ مانایه‌ÛŒ كه‌ له ‌ناوخۆدا پێویسته‌ له ‌نێوان هه‌موو گرووپه‌ سیاسییه‌كاندا ئاشتبوونه‌وه‌ بێته‌ ئاراوه‌ و، هه‌روه‌ها له‌ كاروباره‌ ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كنایشدا میانڕه‌وانه‌ كار بكرێت و، له‌ توندڕه‌وه‌ÛŒ دوور بكه‌ونه‌وه‌ و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆمه‌Ù„Ú¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا بارگرژییه‌كانمان نه‌هێڵین‌. هه‌ر ئه‌وه‌ بوو كه‌ له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ ڕۆحانیدا ڕێككه‌وتنێك له‌ نێوان ئێران Ùˆ وڵاتانی ناسراو به‌ 5+1 (ئه‌مریكا، ڕووسیا، چین، فه‌Ú•Ù‡‌نسا، بریتانیا + ئه‌ڵمانیا) هاته‌ ئاراوه‌ و، ئابڵووقه‌كانی تایبه‌ت به‌ پرۆگرامی ئه‌تۆمی، به‌Ù¾ÛŽÛŒ خستنه‌ژێرچاودێری Ùˆ هه‌ڵپه‌ساردنی به‌شیكی زۆری به‌رنامه‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت ڕاگرتنی چالاكییه‌ نایاسایییه‌كانی ئه‌تۆمیی ئێران، هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ له‌ لایه‌Ù† لایه‌نگرانییه‌وه‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ نه‌هاتنه‌دیی دروشم Ùˆ به‌ڵێنه‌كانی ڕۆحانی له‌ بواره‌كانی وه‌كوو باشتركردنی دۆخی ژیانی خه‌ÚµÙƒ Ùˆ ئابووریی وڵات و، نه‌كرانه‌وه‌ÛŒ كه‌شوهه‌وای سیاسی Ùˆ پێشێلكردنی ماف Ùˆ ئازادییه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ سیاسییه‌كان له‌ لایه‌ك، Ùˆ له‌ لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ڕێككه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ Ùˆ لانه‌چوونی خێرای سزا Ùˆ ئابڵووقه‌كانی سه‌ر ئێران له‌ لایه‌Ù† توندڕه‌وه‌ ناوخۆیییه‌كانه‌وه‌ØŒ ڕۆحانی تووشی Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ توندی نه‌یاران Ùˆ لایه‌نگرانی بووه‌وه‌‌. هێمای سه‌ره‌كیی ڕۆحانی، "كلیل" بوو؛ به‌Ùˆ مانایه‌ÛŒ كه‌ ڕۆحانی ده‌توانێت هه‌موو ده‌رگه‌ داخراوه‌كان واڵا بكات.

خولی دوازده‌یه‌Ù… Ùˆ كۆبه‌ند:

دوازده‌یه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنه‌كانی كۆماری ئیسلامیی ئێران له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ هه‌ینی 19-5-2017 له‌ ئێران به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. له‌Ù… خوله‌دا نزیكه‌ÛŒ یه‌Ùƒ ملیۆن Ùˆ دوو سه‌د هه‌زار (1.200.000) كه‌س بۆ یه‌كه‌Ù… جار مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌ و، پێشبینی ده‌كرێت نزیكه‌ÛŒ 55 ملیۆن كه‌س خاوه‌Ù† مافی ده‌نگدان بن. له‌Ù… خوله‌دا له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 1636 كه‌س، شوورای پارستنی ده‌ستوور ته‌نیا شیاوێتیی شه‌Ø´ كه‌س (حه‌سه‌Ù† ڕۆحانی، سه‌ییدئیبراهیم Ú•Ù‡‌ئیسی، محه‌مه‌دباقر قالیباف، ئیسحاق جه‌هانگیری، سه‌ییدمسته‌فا هاشمی ته‌با Ùˆ سه‌ییدمسته‌فا میرسه‌لیم)ÛŒ په‌سه‌ند كرد. ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌ر‌نجه ئه‌وه‌یه‌‌ كه‌ ئه‌Ù… شوورایه‌ شیاوێتیی "ئه‌حمه‌دینه‌ژاد"ØŒ سه‌رۆككۆماری هه‌شت ساڵه‌ÛŒ پێشووتری ئێرانی Ú•Ù‡‌ت كرده‌وه‌. لێرده‌دا به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ كورت ئه‌Ùˆ پاڵێوراوانه‌ÛŒ كه‌ كاندیداتۆرییان له‌ لایه‌Ù† شوورای پاراستنی ده‌ستووره‌وه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی خولی دوازده‌یه‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری ئێران په‌سه‌ند كراون، بناسێنین:

  1. حه‌سه‌Ù† ڕۆحانی: له‌دایكبووی ساڵی 1948 له‌ شاری "سورخێ‌" له‌ پارێزگه‌ÛŒ "سمنان". سه‌رۆككۆماری ئێستایه‌ و، له‌ ساڵی 2013 توانیی به‌ دروشمی "حكوومه‌تی ته‌دبیر Ùˆ هیوا" بێته‌ سه‌ركار.  Ù†Ø§ÙˆØ¨Ø±Ø§Ùˆ له‌ ساڵی 1999Ù‡‌وه‌ بۆته‌ ئه‌ندامی "ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شاره‌زایانی ڕێبه‌ری" و، له‌ ساڵی 2001Ù‡‌وه‌ ئه‌ندامی "ÙƒÛ†‌مه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ ده‌ستنیشانكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی نیزام"Ù‡‌. هه‌روه‌ها ڕۆحانی له‌ ساڵی 1989 تاوه‌كوو ساڵی  2005ØŒ سكرتێری "ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ باڵای ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی"ÛŒ ئێران بووه‌. ناوبراو بۆ 5 خول نوێنه‌ری "ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شوورای ئیسلامی" بووه‌.
  2. "سه‌ییدئیبراهیم Ú•Ù‡‌ئیسوسادات" ناسراو به‌ " ئیبراهیم Ú•Ù‡‌ئیسی": له‌دایكبووی 1960 له‌ شاری "مه‌شهه‌د"Ù‡‌ و، سه‌رپه‌رشتیاریی "آستان قدس رضوی"ØŒ مه‌زارگه‌ÛŒ ئیمامی هه‌شته‌Ù…ÛŒ شیعه‌كان (ئیمام Ú•Ù‡‌زا)ØŒ له‌ ئه‌ستۆی ناوبراوه‌. له‌ ساڵی 2004 تاوه‌كوو ساڵی 2014ØŒ جێگری یه‌كه‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری (قوه ‌قضائیه‌) بووه‌. ناوبراو له‌ ساڵی 1994 تاوه‌كوو ساڵی 2004ØŒ سه‌رۆكی ڕێكخراوی چاودێری Ùˆ به‌دواداچوون بووه‌. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 2014 Ùˆ 2015 سه‌رۆكی داواكاری گشتیی ئێران بووه‌. به ‌كه‌سێكی نزیك له‌ ڕێبه‌ری ئێران داده‌ندرێت.
  3. محه‌مه‌دباقر قالیباف: له‌دایكبووی 1961 له‌ شاری "تورقه‌بێ" (طرقبه‌) له‌ پارێزگه‌ÛŒ "مه‌شهه‌د"ÛŒ ئێرانه‌. ناوبراو له‌ ساڵی 2005Ù‡‌وه‌ پۆستی سه‌رۆكی شاره‌وانیی تارانی پایته‌ختی كۆماری ئیسلامیی ئێرانی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌. هه‌روه‌ها ناوبراو پێشووتر سه‌رۆكی "قرارگاه‌ ساز‌ند‌Ú¯ÛŒ خاتم الانبیاء" (باره‌گای ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ÛŒ خاته‌مولئه‌نبییا) Ùˆ فه‌رمانده‌ÛŒ هێزی ئاسمانیی سوپای پاسداران Ùˆ فه‌رمانده‌ÛŒ هێزی ئینتیزامی (پۆلیس) بووه‌.
  4. ئیسحاق جه‌هانگیری: له‌دایكبووی ساڵی 1957 له‌ شاری "سیرجان" و، دوو خول له‌ ساڵه‌كانی 1984 تاوه‌كوو 1991 نوێنه‌ری ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شوورای ئیسلامی بووه‌. ناوبراو پێشووتر پارێزگاری "ئه‌سفه‌هان" بووه‌ و، بۆ ماوه‌ÛŒ هه‌شت ساڵ له‌ كابینه‌كانی حه‌وته‌Ù… Ùˆ هه‌شته‌Ù…ÛŒ ئێراندا وه‌زیری پیشه‌سازی بووه‌. له‌ ساڵی 2013Ù‡‌وه‌ تاوه‌كوو ئێستا جێگری یه‌كه‌Ù…ÛŒ سه‌رۆككۆمار(ڕۆحانی)یه‌.
  5. سه‌ییدمسته‌فا هاشمی ته‌با: له‌دایكبووی 1949 له‌ شاری ئه‌سفه‌هانه‌. ناوبراو له‌ كابینه‌ÛŒ "محه‌مه‌دجه‌واد باهونه‌ر" Ùˆ میرحوسێن موسه‌ÙˆÛŒ"دا وه‌زیری پیشه‌سازی و، له‌ كابینه‌ÛŒ "هاشمی Ú•Ù‡‌فسه‌نجانی" Ùˆ  كابینه‌ÛŒ یه‌كه‌Ù…ÛŒ "سه‌ییدمحه‌مه‌د خاته‌Ù…ÛŒ"دا سه‌رۆكی ڕێكخراوی وه‌رزش (ڕاهێنانی جه‌سته‌یی) بووه‌. تاوبراو له ‌نێوان ساڵانی 1986 تا 1988 و، له‌ ساڵانی 1996 تا 2004ØŒ سه‌رۆكی لیژنه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی ئۆڵه‌مپیكی ئێران بووه‌.
  6. سه‌ییدمسته‌فا میرسه‌لیم: ناوبراو له‌دایكبووی ساڵی 1947ÛŒ شاری "تاران"Ù‡‌. میرسه‌لیم وه‌زیری فه‌رهه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ئیرشادی ئیسلامی (1993-1997) بووه‌ له‌ كابینه‌ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ هاشمی Ú•Ù‡‌فسه‌نجانیدا. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 1980 تا ساڵی 1982 جێگری سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیی وه‌زیری ناوخۆ بووه‌. ناوبراو له‌ ساڵی 1982Ù‡‌وه‌ تا 1989 بۆ ماوه‌ÛŒ حه‌وت ساڵ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ سه‌رۆككۆماریی "خامنه‌یی"ØŒ سه‌رپه‌رشتیاری دامه‌زراوه‌ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری و، ڕاوێژكاری باڵای سه‌رۆككۆمار بووه‌. ناوبراو ئه‌ندامی "ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ ده‌ستنیشانكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی نیزام"Ù‡‌.

 

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون