PÊNÛS
 
ڕیفراندۆمەکەی تورکیا Ùˆ دیدگه‌ی ئەوروپا 
     2017-04-25
شەیدا عەلى

ڕیفراندۆمەکەی تورکیا Ùˆ دیدگه‌ÛŒ ئەوروپا

 

شەیدا عەلی – توێژەر

دەروازە: ڕیفراندۆم ÙˆÛ•Ú© ڕێکارێکی سیاسی – یاسایی سەیر دەکرێت، Ú©Û• تیایدا دەسەڵاتی سیاسی بۆ ھەندێک بابەت پەنای بۆ دەبات، Ú©Û• بۆ یەکلاییکردنەوەی، پێویستیی بە ڕای Ú¯Û•Ù„ (دەنگدەر) ھەیە. بە واتایەکی دیکە، گەڕانەوەیە بۆ ڕای ھاوڵاتیان بە مەبەستی بڕیاردان Ù„Û• پرسێک؛ جا سیاسی، یان ئابووری، یان کۆمەڵایەتی، یان کەلتووری و، یان ھەر بابەتێکی گرنگی دیکە بێت. دەستووری ھەمیشەیی Ú©Û• دایکی یاساکانە Ùˆ Ù„Û• لووتکەی  ھەرەمی یاساییی دەوڵەتە، گرنگیی زۆری ھەیە، بەوەی Ú©Û• سروشتی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی دەوڵەت دیاری دەکات Ú©Û• ئایا پەرلەمانییە، یان نیمچەسەرۆکایەتی، یان سەرۆکایەتی و، پەیوەندیی نێوان ھەر سێ دەسەڵاتە سەرەکییەکەی دەوڵەت بەیەکەوە Ú•ÛŽÚ© دەخات و، Ù„Û• بەشی زۆری دەوڵەتان دوو جۆر ڕیفراندۆم لەبارەوە ئەنجام دەدرێت: ڕیفراندۆمێک بۆ بڕیاردان Ùˆ پەسەندکردنی دەستوورە و، ڕیفراندۆمێکی دیکە بۆ ھەموارکردنەوەیە؛ ئەم جۆرە دەستوورە Ù„Û• فیقھی دەستووریدا، بە دەستووری Ú•Û•Ù‚ØŒ یان توند (جامد) ناو دەبردرێت. دیارە دەستووریش ھەیە، ھەموارکردنەوە تەنیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پەرلەمان، یان ئەو دەسەڵاتەی دایناوە ( دەسەلاتی دامەزرێنەر ) ئەنجام دەدرێت Ùˆ بە "دەستووری نەرم" ناو دەبرێت.

Ú•Û†Ú˜ÛŒ ١٦ی نیسانی ٢٠١٧، دەوڵەتی تورکیا پرۆسەیەکی گرنگی تێدا بەڕێوە چوو، Ú©Û• بریتی بوو Ù„Û• ڕیفراندۆم لەسەر ھەموارکردنەوەی دەستووری ھەمیشەییی تورکیا. ناونیشانی سەرەکیی ئەم ڕیفراندۆم Ùˆ ئەم ھەموارکردنەوەیە، بریتی بوو Ù„Û• گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ حوکمڕانیی تورکیا، Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ پەرلەمانییەوە بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ سەرۆکایەتی. ڕەجەب تەییب ئەردۆغان توانیی ھاوپەیمانێتی Ù„Û• نێوان ئاکەپە Ùˆ Ù…Û•Ú¾Û•Ù¾Û• بۆ تێپەڕاندنی ئەم ھەموارکردنەوەیە دروست بکات و، Ù„Û• بەرامبەر بەرەی ھەدەپە Ùˆ جەھەپە، Ú©Û• نەیاری گۆڕانكارییە دەستوورییەکان بوون، ٥١.Ù¥%ÛŒ دەنگەکان بەدەست بھێنێت. ئێمە Ù„Û• دووتوێی سێ تەوەردا باس Ù„Û• ناوەرۆکی ماددە ھەموارکراوەکان ده‌كه‌ین، پاشان Ù„Û• تەوەری دووەم، لێکەوتەکانی لەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ تورکی و، پاشان Ù„Û• تەوەری سێیەمدا دیدگه‌ÛŒ ئەوروپییەکان سەبارەت بە پرۆسەکە Ùˆ دەرەنجامەکەی دەخەینە ڕوو .

یەکەم: بە پێویستی دەزانین خوێنەرانی پێنووس بەو ماددە دەستوورییانە ئاشنا بکەین، کە گۆڕانکاریی بنەڕەتییان لەسەر کراوە و دەنگی زۆرینەی سادەی (٥٠+١) بە "بەڵێ وەرگرتووە، کە بریتین لە:

١- گۆڕینی کورسییەکانی پەرلەمان لە ٥٥٠ بۆ ٦٠٠ کورسی .

Ù¢-  Ú©Û•Ù…کردنەوەی تەمەنی خۆکاندیدکردن بۆ پەرلەمان Ù„Û• ٢٥ ساڵەوە بۆ ١٨ ساڵ.

Ù£-  Ú¾Û•Ø± Ù¥ ساڵ جارێک ھەڵبژاردن بۆ پەرلەمان Ùˆ بۆ سەرۆکایەتی، ڕاستەوخۆ Ù„Û• لایەن خەڵکەوە ئەنجام دەدرێت .

Ù¤-  Ù¾Û•Ø±Ù„ەمان دەسەڵاتی چاودێری Ùˆ پشکنین Ùˆ بەدەستھێنانی زانیاریی  دەبێت، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ لێکۆڵینەوەی پەرلەمان Ùˆ گەڕانی پەرلەمانی Ùˆ کۆنگرەی پەرلەمانی .

Ù¥-  Ø³Û•Ø±Û†Ú©ÛŒ دەوڵەت، دەتوانێت پەیوەندی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حزبەکەی خۆی بمێنێتەوە .

Ù¦-  Ø³Û•Ø±Û†Ú©ØŒ دوو خول دەتوانێ خۆی ھەڵبژێرێت Ùˆ ھەر خولێکیش ماوەکەی Ù¥ ساڵە .

Ù§-  Ø¦Û•Ùˆ کاندیدەی Ù„Û• ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆدا زۆرینەی ڕەھا دێنێت، دەبێته‌ سەرۆکی دەوڵەت .

Ù¨- سەرۆکی دەوڵەت، سەرۆکی دەسەڵاتی جێبەجێکردنە؛ سەرۆکایەتیی سوپا دەکات، جێگرەکانی Ùˆ وەزیرەکانی دادەنێت و، دەیشتوانێت لایان ببات.  

Ù©-  Ú¾Û•Ø± کات سەرۆک بەپێویستی زانی، ھەمواری دەستوور دەخاتە ڕیفراندۆمەوە .

١٠- دەتوانێت لە بواری دەسەڵاتی جێبەجێکردندا مەرسووم دەرکات.

١١- مەرسوومی سەرۆکایەتی ڕەت دەبێتەوە، ئەگەر پەرلەمانیش لەسەر ھەمان بابەت یاسایەکی دەرکرد .

١٢- پەرلەمان دەتوانێت دۆسیەی لێکۆڵینەوە Ù„Û• سەرۆک Ùˆ جێگرەکانی Ùˆ وەزیرەکانیش بکاته‌وه‌ یان بەدواداچوون بۆ کارەکانیان بکات و، سەرۆکیش ناتوانێت بانگەشە بۆ ھەڵبژاردنی گشتی بکات Ù„Û•Ùˆ کاتەی لێکۆڵینەوەی لەسەره‌.

١٣- سەرۆک مافی ھەیە جێگرێک، یان زیاتر بۆ خۆی دابنێ.

١٤-  Ø¦Û•Ù†Ø¯Ø§Ù…ێتیی پەرلەمانی بەتاڵ دەبێتەوە، بۆ ئەوانەی بۆ پۆستی جێگری سەرۆککۆمار Ùˆ وەزیر کاندید دەبن.

١٥-  Ù¾Û•Ø±Ù„ەمان دەتوانێت بە دەنگی سێ لەسەر پێنجی ئەندامەکانی، بڕیار Ù„Û• ھەڵبژاردنێکی نوێ بدات .

١٦-  Ø³Û•Ø±Û†Ú©ÛŒ دەوڵەت مافی ھەیە Ù„Û• چوارچێوەی یاسادا باری نائاسایی ڕابگەیەنێت.

١٧-  Ø¯Ø§Ø¯Ú¯Ù‡‌ سەربازییەکان ھەڵدەوەشێنەوە؛ بە دادگه‌ÛŒ باڵای سەربازی Ùˆ دادگه‌ÛŒ باڵای کارگێریی سەربازییشەوە .

١٨-  Ø¯Ø§Ù…ەزراندنی دادگه‌ÛŒ سەربازی Ù„Û• وڵاتدا ڕێگەپێدراو نییە، جگە Ù„Û• دادگه‌ÛŒ ڕێکسازیی سەربازی ( انضباط عسكري ) نەبێت .

١٩- سەرۆکی دەوڵەت بوودجەی گشتی دەخاتە بەردەم پەرلەمان .

٢٠-  Ù¾Û†Ø³ØªÛŒ سەرۆکوەزیران ھەڵدەوەشێتەوە و، سەرۆکی دەوڵەت پراکتیزەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەکات .

٢١-  Ú¾Û•ÚµØ¨Ú˜Ø§Ø±Ø¯Ù†ÛŒ پەرلەمان Ùˆ سەرۆکایەتیی دەوڵەت، Ù„Û• Ù£ÛŒ نۆڤێمبەری ساڵی ٢٠١٩ ئەنجام ددەدرێت .

تەوەری دووەم: گۆڕانکاری و ھەموارە دەستوورییەکان کە پاش ٤ی نۆڤێمبەری ٢٠١٩ دەچنە بواری جێبەجێکردنەوە، چەند لێکەوتەیەکی سیاسیی ئەرێنی و نەرێنی بەدوای خۆیاندا دەھێنن :

لایەنی نەرێنی :

Ù¡-  Ú•Û•Ù†Ú¯Û• تورکیا Ù„Û• دەوڵەتی نیمچەدامەزراوەوە، بکاتە دەوڵەتی تاکخوازی یان دیکتاتۆریەتی نەرم.

Ù¢- Ú•Û•Ù†Ú¯Û• سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ سیاسیی Ø´ÚµÛ†Ù‚ بەرھەم بھێنێت، Ú©Û• نەتوانێت تەعبیر بێت Ù„Û• زۆرینەی زۆری تورکەکان .

٣- دابەشبوونی سیاسی لە تورکیا قووڵتر دەکاتەوە.

Ù¤- ئەگەر ئەردۆغان، یان ئاکپارتی بەرەو تاکڕه‌ÙˆÛŒ چوون، پێشبینی دەکرێت بەرەی "بەڵێ" بۆ ڕیفراندۆمەکە لاواز بێت و، Ù„Û• ئاییندەدا Ù…Û•Ú¾Û•Ù¾Û• Ù„Û• ھەڵوێستی پشتگیریکردنی ڕیفراندۆمەکە وتەیەکی دیکەی ھەبێت .

لایەنی ئەرێنی :

Ù¡-  Ú¾Û•Ù†Ø¯ÛŽÚ© كه‌س ڕایان وایە سیسته‌Ù…ÛŒ سەرۆکایەتی بۆ تورکیا گونجاوترە و، Ù„Û• ئاستی دەرەکی Ùˆ ناوخۆییدا، دەوڵەتێکی بەھێز دروست دەکات .

Ù¢- ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی سەرۆک، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەکە Ù„Û• دیموکراسییەتی ڕاستەوخۆ و، بوار نادات حزبە سیاسییەکان بە ڕێککەوتن سەرۆکی وڵات دیاری بکەن، بەڵکوو Ú¯Û•Ù„ ڕاستەوخۆ Ù„Û•Ùˆ بوارەدا قسەی دەبێت.

٣- حکومەتی تورکیا لە ڕاپەراندنی کاری ئیداری و دابینکردنی خزمەتگوزاریی زیاتر بۆ دانیشتووانەکەی، دەستکراوەتر دەبێت .

٤- كاریزمای (بایەخی پێگە) سەرۆک دروست دەبێت و، دەوڵەت دەبێتە خاوەن مەرجەعییەتێکی سیاسی .

تەوەری سێیەم: دیدگه‌ÛŒ ئەوروپییەکان:  

Ù¡- یەکێتیی ئەوروپا: یەکێتیی ئەوروپا بەوریایییەوە مامەڵە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەنجامی ڕیفراندۆمەکە دەکات. دیدگه‌ÛŒ بەرەی نەیاری ھەموارە دەستوورییەکان لەبەرچاو دەگرێت، Ú©Û• ڕایان وایە گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ حوکمڕانی Ù„Û• پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆکایەتی، دەرگه‌ بۆ دامەزراندنی سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ گشتگیر Ùˆ پاوانخواز Ùˆ پاشان دیکتاتۆرانە ئاوەڵا دەکات. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا، داوا Ù„Û• ئەردۆغان دەکات Ú©Û• Ú¾Û•ÙˆÚµ بدات ئەو دابەشبوونەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ تورکی کاڵ بکاتەوە و، بە ئاراستەی سازان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حزبە سیاسییەکانی دیکە ھەنگاو بنێت. ئەم دیدگه‌یە Ù„Û• لێدوانەکانی کلود یونکر، سەرۆکی کۆمیسیارانی ئەوروپی و، فیدریکا موگیرینی، نوێنەری باڵای ئاسایش Ùˆ سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەوروپادا، بەڕوونی دیار کەوت .

Ù¢- ئەنجومەنی ئەوروپا: سۆربیۆن جاگلاند، ئەمینداری گشتیی ئەنجومەنی ئەوروپا، ئاماژە بەوە دەکات Ú©Û• پێویستە سەرکردایەتیی تورکیا بەوریایییەوە به‌ره‌Ùˆ ئاییندە ھەنگاو بنێت و، گرنگ ئەوەیە گرەنتیی ھەبێت بۆ سەربەخۆییی دادگه‌کان Ùˆ دەسەڵاتی دادوەری Ùˆ سەروەریی یاسا، بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی ئەوروپی بۆ مافی مرۆڤ.

٣- ئەڵمانیا: مێرکل و زیگمار گابریل، جەختیان لەوە کردەوە ئەڵمانیا سەبارەت بە گۆڕینی دەستوورەکەیان ڕێز لە ڕای ھاوڵاتیانی تورکیا دەگرن.

٤- نەمسا: جیاوازیی کەمی دەنگەکان، دەرخەری دابەشبوونێکی قووڵی کۆمەڵگەی تورکیایە؛ ئەمەیش لە ھاریکاریی تورکیا لەگەڵ یەکێتیی ئەوروپادا ئاڵۆزی دروست دەکات.

٥- دانیمارک: سەرۆکوەزیرانی ئەو وڵاتە، دڵەڕاوکێی دەوڵەتەکەی سەبارەت بە گۆڕانکارییە دەستوورییەکان پیشان دا و، وای دەخوێنێتەوە سەقامگیری بەدی ناھێنێت.

بە Ú©Û†ÛŒ گشتی، ڕێگریی ئەوروپییەکان Ù„Û• ئەڵمانیا Ùˆ فەڕەنسا Ùˆ Ú¾Û†ÚµÙ‡‌ندا و، دروستبوونی چەندین تەنگژەی دیپلۆماسیی نێوان تورکیا Ùˆ ئەوروپییەکان Ù„Û• کەمپینەکانی پشتگیری بۆ ڕیفراندۆمەکە و، ڕێگریکردن Ù„Û• بەرپرسانی باڵای تورکیا بۆ بەشداریکردن Ù„Û• کەمپینەکان،  دەرھاوێشتەی پەیامی ئەوروپییەکان بوو Ú©Û• بەناڕاستەوخۆ ناتەبابوونی خۆیان یان ناهاوڕابوونیان بۆ گۆڕانکارییە دەستوورییەکان دەرخست. ئەوروپییەکان ڕێز Ù„Û• پره‌نسیپە دیموکراتییەکان Ùˆ پرۆسەی دەنگی ھاووڵاتیان Ù„Û• تورکیا دەگرن؛ Ù„Û• ھەمان کاتیشدا Ù„Û• ئاییندەی سیاسیی تورکیا نیگەرانن و، ترسیان Ù„Û• دروستبوونی دەوڵەتێکی مەیلخواز بۆ تاکڕەوی ھەیە. بەو جۆرەیش، مامەڵەی ئەوروپییەکان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکیا Ù„Û• قۆناغەکانی داھاتوودا، قورستر دەبێت.

 
 
« یەکێتیى ئەوروپا Ùˆ پرۆسەى دروستکردنى بڕیار
« تورکیا Ù„Û• بەردەم دەرگا‌ داخراوەکانی یەکێتیی ئەوروپادا
« ئەوروپا Ùˆ ترامپ
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ ئێران
« Ú•Û†ÚµÛŒ یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا
« کوردستان Ùˆ فەڕەنسا؛ پەیوەندییەک بۆ زەمەنێکی گونجاو
« گرنگیی ئەڵمانیا  بۆ  باشووری کوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون