PÊNÛS
 
ڕیفراندۆمی هه‌مواركردنه‌وه‌ی ده‌ستووری توركیا: ئامار Ùˆ لێكه‌وته‌كان 
     2017-04-22
پەرویز ڕەحیم

ڕیفراندۆمی هه‌مواركردنه‌وه‌ÛŒ ده‌ستووری توركیا: ئامار Ùˆ لێكه‌وته‌كان

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم/ Ù…امۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كانی Ø²Ø§Ù†ÙƒÛ†ÛŒ سه‌لاحه‌د‌دین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ 16-4-2017دا پاش مشتومڕ Ùˆ كێبركێیه‌ÙƒÛŒ زۆر له ‌نێوان لایه‌نگرانی "ئاكه‌په"‌ Ùˆ هه‌مواركردنه‌وه‌ÛŒ ده‌ستووری توركیا Ùˆ نه‌یاری ئه‌Ù… حزبه‌ Ùˆ ئه‌Ù… گۆڕانكارییه‌ ده‌ستوورییانه،‌ به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 51.39% له‌ ده‌نگده‌رانی توركیا ده‌نگیان به "‌به‌ÚµÛŽ" بۆ ئه‌Ù… هه‌مواركردنه‌ 18 مادده‌یییه‌ÛŒ ده‌ستووری توركیا دا و، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 48.61% له‌ ده‌نگده‌ران به‌ "نه‌خێر" دژی ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ ده‌نگیان دا.

ئه‌Ù… ڕاپرسییه‌ به‌ حه‌وته‌مین ڕیفراندۆم یاخود "گشتپرسی"ÛŒ ده‌ستوور له‌ توركیا داده‌ندرێت كه‌ تیایدا 5 جار له‌ ساڵانی (1961 Ùˆ 1982Ùˆ 1987Ùˆ 2007 Ùˆ 2010) هاووڵاتیانی توركیا به‌ "به‌ÚµÛŽ" وه‌ڵام Ùˆ ده‌نگیان داوه، به‌ڵام‌ له‌ ساڵی 1988ØŒ ڕیفراندۆمه‌‌كه به‌ "نه‌خێر" ‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ وه‌رگرتووه‌. به‌Ù… جاره‌وه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ "به‌ÚµÛŽ" ده‌بێته‌ شه‌شه‌مین جار له‌ مێژووی توركیادا. ئه‌Ù… ڕیفراندۆمه‌ به‌ سێیه‌مین ڕیفراندۆم (2007ØŒ 2010ØŒ 2016) له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ هاتنه‌سه‌ركاری ئاكه‌په‌ داده‌ندرێت.

به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌ر‌نجه،‌ چاوه‌ڕواننه‌كراوبوونی ئه‌نجامه‌كان به‌تایبه‌ت بۆ ئاكه‌په‌ Ùˆ پاشان لێكه‌وته‌كانی له ‌لایه‌Ùƒ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "هه‌ده‌په"‌ Ùˆ زیادكردنی ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئاكه‌په‌ له‌ ناوچه‌كانی باكووری كوردستان Ùˆ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی ئاكه‌په‌ Ùˆ "مه‌هه‌په"‌ له‌ دوو شاری Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ توركیا‌ØŒ وه‌كوو ئیستانبوڵ Ùˆ ئا‌نكارا، بوو. لێره‌وه‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین به‌گشتی ئه‌Ù… پرسه‌ و، هه‌روه‌ها لێكه‌وته‌ Ùˆ  Ù‡Û†ÙƒØ§Ø±Ù‡‌كانی، به‌Ù¾ÛŽÛŒ زمانی ئامار Ùˆ ئه‌نجامه‌‌كان شرۆڤه‌ بكه‌ین.

ئاماره‌كان Ú†Û†Ù† ده‌دوێن؟

له‌ ÙƒÛ†ÛŒ هاووڵاتیانی توركیا، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 55.319.222 كه‌س مافی ده‌نگدانی هه‌بوو. له‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ نزیكه‌ÛŒ 48.3 ملیۆن كه‌س ده‌Ù†Ú¯ÛŒ داوه‌.  به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 25.156.860 كه‌س به‌ "به‌ÚµÛŽ"  ده‌Ù†Ú¯ÛŒ داوه‌ و، به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 23.777.014 كه‌سیش به‌ "نه‌خێر" ده‌نگیان به‌Ù… هه‌مواركردنه‌وه‌ ده‌ستوورییه‌ داوه‌. بۆ ئه‌Ù… ڕیفراندۆمه‌ ده‌ستوورییه، له‌‌ 167.140هه‌زار سندوق له‌ ناوخۆی توركیا Ùˆ 7388 هه‌زار سندوق له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ توركیا ده‌Ù†Ú¯ دراوه‌ و، به‌شداریی هاووڵاتیان له‌ ناوخۆی توركیا به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 85.4%  ÙˆØŒ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ توركیا به‌شداریی هاووڵاتیان به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 46.95% بووه‌ØŒ كه‌ له‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ 50.9% به‌ "به‌ÚµÛŽ" Ùˆ  40.91% به‌ "نه‌خێر" ده‌نگیان داوه‌.

پێشووتر، "جه‌هه‌په" (CHP)‌ØŒ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ په‌رله‌مانییه‌كه‌ÛŒ 1-11-2015ØŒ توانیی به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 25.38%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان (12109958)ØŒ 134 كورسی و، هه‌ده‌په‌ (HDP) توانیی به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 10.71%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان (5145688)ØŒ 59 كورسیی په‌رله‌مان به‌ده‌ست بێنێ؛ ئه‌Ù… دوو حزبه‌ØŒ كه‌ له‌ به‌ره‌ÛŒ "نه‌خێر"دا بۆ هه‌مواری ده‌ستووری تورکیا ده‌نگیان دا، له‌ په‌رله‌مانی تورکیادا Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ خاوه‌Ù† 193  Ú©ÙˆØ±Ø³Ø¨ÛŒ په‌رله‌مانین و، ئه‌مه‌یش به‌ واتای 36% کورسییه‌کانی په‌رله‌مان دێت.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی 1-11-2015دا ئا‌Ú©Ù‡‌په (AKP) به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 49.41%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان(23673541)ØŒ توانیی‌ 317 كورسیی په‌رله‌مانی ‌و، مه‌هه‌په ‌(MHP) به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 11.93%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان (5691737)ØŒ توانیی 40 كورسی به‌ده‌ست بێنێ؛ بۆیه‌ Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ خاوه‌Ù† 357 کورسیی په‌رله‌مانی تورکیان، ئه‌مه‌یش به‌ واتای 61% کورسییه‌کانی په‌رله‌مانی توركیا دێت. ئه‌Ù… دو حزبه‌ Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ توانییان Ù„Û• 22-1-2017ØŒ دوای دوو خول ده‌نگدان‌ØŒ پرۆژه‌یاسای هه‌موار‌ÛŒ ده‌ستووری توركیا به‌ 339 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "بەڵێ‌"  له‌ به‌رامبه‌ر 149 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "نه‌خێر"ØŒ پرۆژه‌ÛŒ هه‌مواره‌ 18 مادده‌یییه‌‌كه‌‌‌ له‌ په‌رله‌مانی تورکیا‌‌ تێ په‌ڕێنن.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ 175ÛŒ ده‌ستووری ساڵی 1982ÛŒ توركیا، پاش ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 550  په‌رله‌مانتار، 330 په‌رله‌مانتار بۆ خستنه‌به‌رده‌Ù… ڕای گشتی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕیفراندۆمه‌وه‌ØŒ ده‌نگیان به‌ هه‌مواری ده‌ستوور دا، ئه‌وه‌ پێویست بوو كه‌ Ù„Û• ڕێفراندۆمی هەمواری دەستوور‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ په‌سند بكرێت Ùˆ بخرێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه، 51%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان به‌ده‌ست بهێنێت و، بەپێی ئەنجامی ڕیفراندۆمی Ú•Û†Ú˜ÛŒ 16-4-2017ØŒ دەنگی "بەڵێ"  Ø¨Û• 51.39% له‌ به‌رامبه‌ر 48.61% ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "نه‌خێر" سەر کەوت. بۆیه‌ پاش پێداچوونه‌وه‌ به‌ سكاڵاكان،‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ وه‌Ùƒ خۆی بمێنێته‌وه،‌ ئه‌وه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستوور ئه‌نجامه‌كانی  ئه‌Ù… ڕاپرسییه‌ په‌سند ده‌كرێت Ùˆ ده‌كه‌وێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌.

شكست له‌ شاره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی له‌ 81 پارێزگه‌ÛŒ توركیا، 32 پارێزگه‌ به‌ "نه‌خێر" ده‌نگیان به‌Ù… ڕیفراندۆمه‌ داوه‌ و، له‌ به‌رامبه‌ریشدا 49 پارێزگه‌ به‌ "به‌ÚµÛŽ". ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ سه‌ر‌نجڕاكێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ شاره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "نه‌خێر" زۆر به‌رزه‌ و، ئه‌مه‌یش مه‌ترسی بۆ داهاتووی ئاكه‌په‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌كانی ئه‌ردۆغان دروست ده‌كات. بۆ نموونه‌ له‌ شه‌Ø´ شاری Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ توركیا، بۆ نموونه‌ ئا‌نكارا، 48.9% به‌ "به‌ÚµÛŽ"ØŒ به‌ڵام 51.1% به‌ "نه‌خێر" و، ئیستانبۆڵ 48.6% به‌ "به‌ÚµÛŽ" Ùˆ 51.4% به‌ "نه‌خێر"ØŒ ئه‌زمیر 32.2% به‌ "به‌ÚµÛŽ" Ùˆ 68.8% به‌ "نه‌خێر"ØŒ ئه‌نتاڵیا 40.94%  Ø¨Ù‡‌ "به‌ÚµÛŽ" Ùˆ 59.06% به‌ "نه‌خێر" و، بۆرسا 53.21% به‌ "به‌ÚµÛŽ" Ùˆ 46.79% به‌ "نه‌خێر" و،  ئه‌ده‌نه‌ 41.85% به‌ "به‌ÚµÛŽ"ØŒ به‌ڵام 58.15% به‌ "نه‌خێر" له‌ هاووڵاتیانی توركیا ده‌نگیان داوه‌. بۆیه‌ ده‌بینین كه‌ ئه‌مه‌ شكست Ùˆ پاشه‌كه‌شه‌یه‌ بۆ ئه‌ردۆغان به‌تایبه‌ت له‌ دوو شاری هه‌ستیار، Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ گرنگی وه‌كوو ئیستا‌نبۆڵ Ùˆ ئا‌نكارا، كه‌ نزیكه‌ÛŒ 51% دژی ئه‌Ù… هه‌مواركردنه‌ ده‌ستوورییه‌ÛŒ پێشنیازكراوی ئاكه‌په‌ بوون، له‌ كاتێكدا له‌ كوده‌تاكه‌ÛŒ ساڵی ڕابردوودا له‌ شاره‌كانی ئیستانبۆڵ Ùˆ ئا‌نكارا خه‌ÚµÙƒ له‌ دژی كوده‌تا Ùˆ  به‌ پاڵپشتی له‌ حكوومه‌ته‌كه‌ÛŒ ئاكه‌په،‌ هاتنه‌ سه‌ر شه‌قام.

لێره‌وه‌ پرسیارێكی زۆر گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 40 په‌رله‌مانتاری مه‌هه‌په، ته‌نیا‌ 21 كه‌سیان ده‌نگیان به‌Ù… پرۆژه‌یه‌ÛŒ هه‌مواركردنه‌وه‌ÛŒ ده‌ستووری بۆ خستنه‌ به‌رده‌Ù… Ú¯Ù‡‌Ù„ یاخود ڕیفراندۆم دا، به‌ڵام بۆچی ئاكه‌په‌ Ùˆ جه‌هه‌په‌ كه‌ خاوه‌Ù† ئه‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ كورسییه‌ په‌رله‌مانییه‌ Ùˆ ده‌نگانه‌ بوون، نه‌یانتوانی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 60% یاخود سه‌روو ئه‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانیان له‌Ù… ڕیفراندۆمه‌دا به‌ده‌ست بێنن؟ هه‌روه‌ها Ú†ÛŒ وای كردووه كه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "به‌ÚµÛŽ" Ùˆ "نه‌خێر" زۆر Ù„ÛŽÙƒ نزیك بێت؟

له ‌ڕاستیدا به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ هاووڵاتیانی توركیا سه‌ره‌ڕای Ú•Ù‡‌خنه‌كانیان له‌وه‌ÛŒ كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی توركیا به‌ره‌Ùˆ داخراوبوون Ùˆ زیاتربوونی ده‌سه‌ڵاتی تاكه‌كه‌سی و، هه‌روه‌ها تێكچوونی باڵانس له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی (جێبه‌جێكردن، یاسادان Ùˆ دادوه‌ری) له‌ قازانجی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن تێك ده‌چێت، به‌ڵام هه‌ر ده‌نگیان به‌ "به‌ÚµÛŒ" داوه‌ و، له‌ له‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تری هاووڵاتیان ترسیان له دروستبوونی‌ ناسه‌قامگیری Ùˆ نائه‌منی له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ده‌نگنه‌هێنانه‌وه‌ÛŒ پرۆژه‌كه‌ÛŒ ئه‌ردۆغان Ùˆ ئاكه‌په‌ هه‌بووه‌ØŒ به‌ڵام دیسان به‌ "نه‌خێر" ده‌نگیان داوه‌.

 Ø¨Û† ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ هۆكاره‌كانی ئه‌Ù… دابه‌شبوونه‌ÛŒ هاووڵاتیانی توركیا بۆ سه‌ر دوو جه‌مسه‌ر، پێویسته‌ ئاوڕێك له‌وه‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ له ڕابردوودا Ùˆ به‌ Ù‡Û†ÛŒ پێشهات Ùˆ گۆڕانكارییه‌ سیاسی Ùˆ ئاسایشییه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كان، ئه‌وه‌ له ڕاستیدا ئاكه‌په‌ بێجگه‌ له‌ جێگیركردنی په‌یامه‌ كه‌لتووری- ئایینییه‌كه‌ÛŒ له‌ بواری سیاسیدا، له ‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ توانیی له‌ سه‌ره‌تای هاتنه‌سه‌ركاری له ‌ساڵی 2002 تاوه‌كوو ساڵی 2010ØŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووریی توركیا به‌ به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ساڵانی پێشووتر بۆ 3 جار به‌رز بكاته‌وه‌. به‌ڵام به‌ره‌به‌ره‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی ئاكه‌په‌ له‌ ناوخۆ Ùˆ له ‌ده‌ره‌وه‌ØŒ ئه‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ له‌ 8.8% له‌ ساڵی 2011ØŒ بۆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 2.9% له‌ ساڵی 2014 و، پاشان بۆ 4% له‌  ساڵی 2015 دابه‌زی. ئه‌Ù… دابه‌زینه‌ ئابوورییه‌Ø´ به‌ Ù‡Û†ÛŒ كوده‌تا سه‌رنه‌كه‌وتووه‌كه‌ÛŒ ساڵی 2016 به‌رده‌وام بوو.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی ئه‌ردۆغان بۆ پاكسازی له‌ داموده‌زگه‌كانی گشتی Ùˆ تایبه‌تیی  توركیا Ùˆ سڕینه‌وه‌ÛŒ لایه‌نگرانی "گوله‌Ù†" له‌ پاش كوده‌تاكه،‌ وای كرد كه به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماری فه‌رمیی حكوومه‌تی توركیا خۆی،‌ زیاتر له‌ 113 هه‌زار كه‌س ده‌ستگیر Ùˆ له‌سه‌ر كار لا ببرێن. بۆ نموونه له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 1280 فڕۆكه‌وان، نزیكه‌ÛŒ 700 فڕۆكه‌وان قۆڵبه‌ست یاخود له ‌كاره‌كانیان دوور خراونه‌ته‌وه‌. ‌ 2167 دادوه‌ر Ùˆ داواكاری گشتی له‌ توركیا ده‌ستگیر Ùˆ Ú•Ù‡‌وانه‌ÛŒ زیندان كران و، 2745 دادوه‌ر Ùˆ داواكاری گشتی Ùˆ پارێزه‌ر له‌ كاره‌كانیان دوور خراونه‌ته‌وه‌. له‌ هه‌مان كاتدا له‌ بواری ئازادی Ùˆ مافه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ سیاسییه‌كاندا‌ توركیا پاشه‌كشه‌ÛŒ به‌رچاوی كردووه‌ و، نزیكه‌ÛŒ 90 ڕۆژنامه‌نووس ده‌ستگیر Ùˆ Ú•Ù‡‌وانه‌ÛŒ زیندان كراون. له‌Ù… نێوه‌نده‌دا 3 ئاژانسی هه‌واڵ، 16 كه‌ناڵی ته‌ÚµÙ‡‌ڤزیۆنی، 23 وێستگه‌ÛŒ ڕادیۆیی، 47 ڕۆژنامه‌ØŒ 15 گۆڤار Ùˆ 29 كۆمپانیای دابه‌شكردن داخراون.

ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌مانه‌ پێمان ده‌ÚµÛŽ كه‌ دوودڵی Ùˆ مه‌ترسییه‌Ùƒ له‌Ù†ÛŽÙˆ هاووڵاتیانی توركیا دروست بووه‌ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ‌ ئه‌ردۆغان هه‌ڵبژاردنی دوو بژارده‌ÛŒ "دیكتاتۆری" یاخود "نائه‌منی Ùˆ ناسه‌قامگیری"ÛŒ خستۆته‌ به‌رده‌Ù… هاووڵاتیان. ئه‌مه‌یش وای كردووه‌ كه Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ده‌نگدان زۆر Ù„ÛŽÙƒ نزیك بێته‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ هیشتا زووه‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی لێكه‌ته‌ÛŒ ئه‌Ù… ئه‌نجامانه‌ÛŒ ڕیفراندۆمه‌ ده‌ستوورییه‌كه‌ÛŒ توركیا، به‌ڵام ئه‌Ù… ده‌رهاوێشته‌یه‌ی، ده‌توانێت كاریگه‌ری Ùˆ شوێندانه‌ریی له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌فتاری ئاكه‌په‌ Ùˆ ئه‌ردۆغان و، هه‌روه‌ها سیاسه‌تی‌ ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌ هه‌بێت.

ناوچه‌‌ كوردییه‌كان

له ڕاستیدا ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "به‌ÚµÛŽ" بۆ ڕیفراندۆم، له‌ ناوچه‌كانی ناوه‌ڕاستی توركیا دراوه‌ و، له‌ ناوچه‌كانی باشوور Ùˆ ڕۆژاوای توركیا و، هه‌روه‌ها ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ باشوری ڕۆژهه‌ڵات به‌ "نه‌خێر" ده‌Ù†Ú¯ دراوه‌. ئه‌مانه‌یش له ڕووی جوگرافی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئابوورییه‌وه‌ØŒ هه‌ڵگری په‌یامی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ سیاسین؛ به‌Ù… مانایه‌ÛŒ كه‌ هه‌Ù… ناوچه‌ دواكه‌تووه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ باشووری ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ هه‌Ù… ناوچه‌ پێشكه‌وتووه‌كان Ùˆ تۆریستییه‌كان Ùˆ شاره‌ هه‌ره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان به‌ "نه‌خێر" ده‌نگیان داوه‌. هه‌ڵوێست Ùˆ ئاماره‌كان پێمان ده‌ÚµÛŽÙ† كه‌ كورد سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "نه‌خێر"ÛŒ داوه‌ØŒ به‌ڵام یه‌كگرتوو Ùˆ یه‌كڕیز نه‌بوو. هه‌روه‌ها جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر كورد به‌ته‌واوی یه‌كگرتوو بوایه‌ØŒ ئه‌وه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی كورد له‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی توركیا ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "به‌ÚµÛŽ" یاخود "نه‌خێر"ÛŒ كورد ده‌یتوانی/ده‌توانێت هاوكێشه‌كانی توركیا یه‌كلایی بكاته‌وه‌.

حزبی دیموکراتی گەلان (هەدەپە)ØŒ حزبی سۆسیالیست Ùˆ ئازادی (ئۆسەپە)ØŒ حزبی هەرێمە دیموکراتەکان (دەبەپە) Ùˆ حزبی ماف Ùˆ ئازادییەکان (هاکپار) به‌ "نه‌خێر" ده‌نگیان داوه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ حزبه‌كانی: پارتی دیموکراتی کوردستانی تورکیا (په‌ده‌Ú©Ù‡)‌ØŒ هودا پار Ùˆ حزبی داوای ئازاد، به‌ "به‌ÚµÛŽ" ده‌نگیان داوه‌. هه‌روه‌ها حزبه‌كانی: پارتی دیموکراتی کوردستانی باکوور (په‌ده‌ته)ØŒ حزبی ئازادیی کوردستان (پاک) Ùˆ حزبی سۆسیالیستی کوردستان (پەسەکه)‌ بایكۆتی ئه‌Ù… ڕیفراندۆمه‌یان كرد. به‌گشتی له‌ باكووری كوردستان 3.202.571 كه‌س به‌ "نه‌خێر" و، 3.951.140 كه‌س به‌ "به‌ÚµÛŽ" ده‌نگیان به‌Ù… هه‌مواركردنه‌ ده‌ستوورییه‌ دا. ئه‌Ù… دابه‌شبوونه‌ÛŒ كورد به‌سه‌ر سێ به‌ره‌ÛŒ سه‌ره‌كیی په‌كه‌كه‌ Ùˆ هه‌ده‌په‌ Ùˆ ئاكه‌په‌ (بێجگه‌ له‌Ùˆ حزبه‌ كوردییانه‌ÛŒ كه‌ ئاماژه‌مان Ù¾ÛŽ دا)ØŒ ئه‌Ùˆ ئه‌نجامه‌ÛŒ Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌ كه‌ هه‌رچه‌نده زۆرینه‌ÛŒ ناوچه‌ كوردستانییه‌كان به‌ "نه‌خێر" ده‌نگیان داوه‌ به‌ڵام‌ له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان ده‌Ù†Ú¯ÛŒ هه‌ده‌په‌ Ùˆ لایه‌نگرانی، كه‌Ù…ÛŒ كردووه،‌ كه‌Ú†ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئاكه‌په‌ زیادی كردووه‌Ø› ئه‌مه‌یش به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ڵبژاردنه‌كانی پێشتووتری ساڵی 2015.

كۆبه‌ند:

هه‌رچه‌نده‌ هێشتا باسكردن له‌ لێكه‌وته‌ÛŒ ته‌واوی ئه‌Ù… ڕیفراندۆمه،‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ‌Ù‡‌ÛŒ كه‌ له‌ ساڵی 2019Ù‡‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌ زووه‌ØŒ به‌ڵام گرنگترین لێكه‌وته‌ÛŒ ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌ØŒ هه‌ڵكشان Ùˆ داكشانی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ چوار حزبه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ÛŒ توركیایه‌ (ئاكه‌په‌ Ùˆ مه‌هه‌په‌ Ùˆ جه‌هه‌په‌ Ùˆ هه‌ده‌په‌). به‌Ù… پێیه‌ دوو سیناریۆی سه‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ پێشبینی ده‌كرێن:

یه‌كه‌Ù…: پاش ئه‌Ù… ڕیفراندۆمه‌ Ùˆ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌نجامه‌كان زۆر Ù„ÛŽÙƒ نزیك بووه‌ و، به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی وڵات، پێویستیی به‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ زۆرینه‌ÛŒ هاووڵاتیان Ùˆ جۆرێك له‌ گریبه‌ستی نوێی كومه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌ و، به‌Ù… پێیه‌ ئه‌ردۆغان بۆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ دروستبوونی ناسه‌قامگیری Ùˆ پشێویی ناوخۆیی Ùˆ به‌هێزبوونی ده‌ره‌كی، هه‌ÙˆÚµ ده‌دات وریاتر Ùˆ میانڕه‌وتر كار Ùˆ Ú•Ù‡‌فتار بكات، له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا ئه‌نجامه‌كان ده‌توانێت ئه‌رێنی بێت. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ هێز Ùˆ نفووز Ùˆ كاریگه‌ری Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌ شاراوه‌ Ùˆ نایاسایییه‌كانی ئه‌Ù… هێزه‌ÛŒ كه‌ به‌ "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی قووڵ" یاخود "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سێبه‌ر" یاخود "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ناو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت"دا ناسرابوو، كه‌Ù… ده‌بێته‌وه‌ و، ئه‌ردۆغان هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌ ئاستی ناوخۆییدا جارێكی تر چاره‌سه‌ریی پرسی كورد بخاته Ú•Û†Ú˜Ù‡‌Ú¤Ù‡‌وه؛ چونكه‌ له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا ئه‌ردۆغان چیتر ترسی له‌ كاردانه‌وه‌ÛŒ توندڕه‌وه‌ كه‌مالیسته‌كان نییه‌‌ Ùˆ پێویستیشی به‌وه‌ نییه‌ كه‌ دڵه‌ڕاوكێی لایه‌نه‌ كه‌مالیسته‌كان له‌سه‌ر چاره‌سه‌ریی ئاشتییانه‌ÛŒ پرسی كورد كه‌Ù… بكاته‌وه‌. له‌ هه‌مان كاتیشدا له‌ ئاستی ده‌ره‌كیدا هه‌ÙˆÚµÛŒ سڕینه‌وه‌ÛŒ بارگرژییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وروپا Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیل بدات و، جۆرێك له‌ هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ دروست بكات بۆ بووژانه‌وه‌ÛŒ ئابووریی ناوخۆیی Ùˆ به‌هێزكردنی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ره‌ÙƒÛŒ.

دووه‌Ù…: ئه‌Ù… سیناریۆیه‌ "نه‌رێنییه‌"Ø› به‌Ù… واتایه‌ÛŒ كه به‌Ù¾ÛŽÛŒ بۆچوونی "جه‌یمز ڕۆزێنا"‌ (James N. Rosenau) دروستكردنی بڕیار Ùˆ جۆری Ú•Ù‡‌فتاری بەرپرسانی حكوومەت (توركیا) Ù„Û• ژێر كاریگەریی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ ڕەگەز Ùˆ فاكتەری جۆراوجۆردایە، وەكو Ú•Û†ÚµÛŒ تاك، ژینگەی ناوخۆیی (حكوومی Ùˆ كۆمەڵایەتی)ØŒ ژینگەی ناوچەیی Ùˆ نێونەتەوەیی، هەروەها كارلێكی ئەم دوو ئاستە Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• Ùˆ هەر فاكتەرێكیش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی تێگەیشتن Ùˆ ژینگەیەكی تایبەت بۆ ئەكتەر یان بكەرەكە، بۆ ئەوەی بڕیارێكی تایبەت بدات. لێره‌دا، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ù… گۆڕانكارییه‌ ده‌ستوورییانه‌ له‌ توركیا  فاكته‌ركانی Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌لایه‌Ùƒ Ùˆ جۆری كه‌سایه‌تیی تاكی "ئەر‌دۆغان"ØŒ هه‌روه‌ها جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی وا ده‌كات كه‌ له‌ قازانجی ئه‌ردۆغان بێت Ùˆ Ú¯ÙˆÛŽ به‌ داواكارییه‌كانی ژینگه‌ÛŒ كۆمه‌لایه‌تیی ناوخۆیی Ùˆ گوشاری فاكته‌ری ده‌ره‌ÙƒÛŒ نه‌دات.

به‌Ù… پێیه‌ØŒ لێره‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ نزیكبوونی ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "نه‌خێر" Ùˆ "به‌ÚµÛŽ"ØŒ توركیا تووشی لێكترازان Ùˆ ‌دووجه‌مسه‌ری ده‌بێت و، به‌ره‌Ùˆ داته‌پینی زیاتری ئابووری Ùˆ قه‌یران Ùˆ داكشانی ئابووری، نائه‌منی Ùˆ ناسه‌قامگیری، پاشه‌كشه‌ÛŒ دیموكراسی Ùˆ ئازادییه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ سیاسییه‌كان Ùˆ به‌گشتی داخراوی Ùˆ ده‌سه‌ڵاتخوازی Ùˆ ته‌نانه‌ت پێكدادانی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌چێت. بۆیه‌ ئه‌ردۆغان له‌ ئاستی ناوخۆدا، توركیا زیاتر به‌ره‌Ùˆ داخراوبوون Ùˆ سه‌ركوت ده‌بات و، له‌ ئاستی ده‌ره‌كیشدا به‌ره‌Ùˆ بارگرژیی زیاتر له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی تر؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌هێزتری ده‌سه‌ڵاتی سیاسی Ùˆ ده‌ستووری Ùˆ یاسایییه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بوار Ùˆ پرسه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كان مامه‌ÚµÙ‡‌ ده‌كات. بۆ پرسی كوردیش، ئیتر پێویستیی به‌ چاره‌سه‌ری نابێت و، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ باشووری كوردستانیش به‌ره‌Ùˆ بارگرژیی زیاتر ده‌ڕوات.

ئه‌Ù… دوو سیناریۆیه‌ Ùˆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر كورد له‌ باكوور و، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ باشووری كوردستان، ده‌وستێته‌وه‌ سه‌ر جۆری كاردانه‌وه‌ Ùˆ هاوسه‌نگیی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ فاكته‌ری ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كی؛ به‌ڵام له‌مانه‌یش گرنگتر، ئه‌مه‌ له‌سه‌ر هاتنه‌دیی به‌ڵێنه‌كانی ئه‌ردۆغان ڕاده‌وستێت، به‌Ù… مانایه‌ كه‌ پێشووتر ئه‌ردۆغان به‌رده‌وام بانگه‌شه‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كردووه‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ù… گۆڕانكارییه‌ ده‌ستوورییانه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌ربه‌سته‌ یاسایییه‌كان بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی Ùˆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان له‌ توركیا نه‌مێنێت، ئه‌وه‌ باشتر كار ده‌كات Ùˆ توركیا به‌ره‌Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووریی زیاتر ده‌بات و، له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ توركیا زیاتر Ùˆ به‌رزتر ده‌كاته‌وه‌. چونكه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌Ù… ڕیفراندۆمه،‌ به‌ درێژكراوه‌ÛŒ هه‌ÙˆÚµÛŒ ئیسلامییه‌كانی توركیا بۆ لاوازكردنی سوپا Ùˆ بیرۆكراتییه‌تی سێكیولاری Ú†Ù‡‌سپیوی توركیا داده‌ندرێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون