PÊNÛS
 
نەوتی هەرێمی کوردستان Ù„Û• هاوکێشە سیاسی Ùˆ ستراتیژییەکاندا؛ بەربەست Ùˆ تەگەرەکان 
     2017-04-21
ڕێبوار بابکەیی

نەوتی هەرێمی کوردستان لە هاوکێشە سیاسی و ستراتیژییەکاندا؛ بەربەست و تەگەرەکان

 

ڕێبوار بابکەیی، مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دراساتی ستراتیژی- زانکۆی سەڵاحەددین

دەسپێک:

نەوت ئەو کاڵایەیە Ú©Û• Ù„Û• چەندین ڕەهەندەوە، دەکرێت باس Ù„Û• بایەخ Ùˆ گرنگیی بکرێت؛ بەپێچەوانەی تەواوی کاڵاکانی دیکە، Ú©Û• هەر یەکەو Ù„Û• کایەیەکی دیاریکراودا بایەخی خۆی هەیە Ùˆ پێداویستییەکانی ئەم کایەیە Ù¾Ú• دەکاتەوە. دەرکەوتنی نەوت Ùˆ دۆزینەوەی بە شێوەیەکی فەرمی، دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییی سەدەی نۆزدەیه‌Ù… Ùˆ سەره‌تای سەدەی بیستەم. دەرکەوتنی نەوت، وەرچەرخانێکی گرنک بوو Ù„Û• مێژووی شارستانییەت Ùˆ گۆڕینی ئامرازە شارستانییەکان؛ Ù„Û• گواستنەوە Ùˆ گەیاندن، پیشەسازی، وزە Ùˆ هتد.

نەوت کاڵایەکی ئابووری ــ سیاسی ـــ ستراتیژیی گرنگە؛ بەڵام Ù„Û•Ù…Û• گرنگتر ئەوەیە Ú©Û•: Ú†Û†Ù† بە شێوەیەکی ژیرانە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێـت؟ بەو مانایەی Ú©Û• Ú†Û†Ù† نەوت ببێت بە سەرچاوەی گەشەکردنی ئابووری Ùˆ سیاسیی وڵات؟ Ú†Û†Ù† دروستکەری بڕیار، بتوانێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نەوتەوە ئامانجە ستراتیژییەکانی دەوڵەت دابڕێژێت؟ ئەگەر نا، بەپێچەوانەوە دەبێتە مایەی دروستبوونی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ دەرکەوتنی تۆتالیتارییەت Ùˆ گەندەڵی Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەی Ú©Û• خاوەن ئەو کاڵایەن ÙˆÛ•Ú©: نایجیریا Ùˆ عێراقی سەردەمی "سەددام حسێن" Ùˆ سەردەمی ئێستا؛ هەروەها لیبیای سەردەمی "معەمەر قەزافی" Ùˆ چەندین وڵاتی دیکە. سەرباری ئەمە، ناکرێت وڵاتانی خاوەن نەوت، تەنیا پشت بەو کاڵایە ببەستن ÙˆÛ•Ú© تاکە سەرچاوە بۆ داهاتی ئابووری، بەڵکوو پێویستە سەرچاوەی دیکەیشیان هەبێت. چونکە نەوت ÙˆÛ•Ú© هەر کاڵایەکی دیکە Ù„Û• بازاڕدا، دەکەوێتە بەر یاسای خستنەڕوو Ùˆ داواکاری، Ú©Û• کاریگەریی لەسەر نرخی ئەو کاڵایە هەیە Ú©Û• جاری وایە دادەبەزێت. بەو هۆیەیشەوە، زیان بە ئابووریی ئەو وڵاتە دەگەینێت؛ ÙˆÛ•Ú© ئەو نرخەی  Ú©Û• Ù„Û• ساڵی 2014Ù‡‌ÙˆÛ• تا ئێستا  Ù„Û• بازاڕی جیهانیدا دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، Ú©Û• بەو هۆیەوە زیانی بە ئابووریی وڵاتانی هەناردەکار گەیاندووە.

نەوت سەرچاوەیەک Ùˆ هۆکارێکی ڕاستەوخۆیە بۆ هەڵگیرسانی جەنگ Ùˆ ململانێی ناوخۆیی Ùˆ ناوچەیی. یەکەم ململانێ لەسەر نەوت Ù„Û• عێراق، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1916 Ù„Û• نێوان بریتانیا Ùˆ فەڕەنسا. بەو پێیەی Ú©Û• Ù„Û• دوای ڕێککەوتننامەی "سایکس پیکۆ"ØŒ فەڕەنسا بۆی ئاشکرا دەبێت Ú©Û•  Ù„Û•Ùˆ کاڵا ستراتیژییە گرنگە بێبەش دەکرێت؛ بۆیە داوا Ù„Û• بریتانیا دەکات Ú©Û• "ویلایەتی مووسڵ"ÛŒ Ù¾ÛŽ بدرێت. Ù„Û• هەمبەر ئەم داوایەی فەڕەنسا، بریتانیا ناچار دەبێت Ù„Û• بری پێدانی ویلایەتی مووسڵ بە فەڕەنسا، بەشێک Ù„Û• داهاتی نەوت بەو وڵاتە بدات. هەروەها Ù„Û• ساڵی 1973 بە Ù‡Û†ÛŒ پاڵپشتیی وڵاتانی ڕۆژاوا Ù„Û• ئیسڕائیل، پاشای ئەوسای سعوودیا هەناردەی نەوت ڕادەگرێت؛ بۆ ئەوەی نەوت ÙˆÛ•Ú© گوشارێکی سیاسی بەکار بهێنێت تا ئەو وڵاتانە واز Ù„Û• سیاسەتی پاڵپشتیکردنی ئیسڕائیل بهێنن.

ئەو کردەوەیەی سعوودیا، Ù„Û•Ùˆ ڕووەوە، زیانێکی گەورەی گەیاندە سێکتەری پیشەسازیی ئەو وڵاتانە و، بە سەدان کۆمپانیا زیانیان Ù¾ÛŽ کەوت و، قەیرانی وزەی Ù„Û• ڕۆژاوا دروست کرد. بۆیە ئەمریکا Ùˆ ڕۆژاوا تاکوو ئێستایش Ù„Û• ترسی ئه‌وه‌ی، نه‌كا جارێكی دیكه‌ قەیرانی وزە دروست ببێته‌وه‌ØŒ ساڵانە 500 ملیۆن بەرمیل نەوت عەمبار دەكه‌Ù†. هەروەها سعوودیا نەوت بەکار دێنێت ÙˆÛ•Ú© ئامرازێک بۆ ململانێی سیاسی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران. بەو پێیەی Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ  داوە Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ سیاسەتی نەوتی خۆیەوە Ùˆ زیادکردنی هەناردەی نەوت بۆ جیهان، Ú©Û• Ù„Û• ڕۆژێکدا نزیکەی 10 ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردە دەکات، زیان بە ئابووریی ئێران بگەیه‌نێت. بەو هۆیەیشەوە نرخی نەوت دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و، دواجار بووە مایەی زیانگەیاندن بە ئابووریی ئێران؛ چونکە ئێران Ù„Û• دوای ڕێککەوتنی وڵاتانی 5+1 سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی، ئابڵووقەی ئابووری Ùˆ بازرگانیی لەسەر هەڵدەگیرێت و، Ù„Û•Ùˆ ڕووه‌ÙˆÛ• دەتوانێت بە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ 4 ملیۆن بەرمیل نەوت Ù„Û• ڕۆژێکدا هەناردە بکات، بەڵام ئەو ڕێژەیە Ù„Û•  هەناردەکردنی  نەوت  سوودێکی گەورە  ناگەیێنێت  بە ئابووری ئەو وڵاتە، بە Ù‡Û†ÛŒ دابەزینی نرخی نەوت، ÙˆÛ•Ú© ئاماژەم Ù¾ÛŽ دا. Ù„Û• بەرامبەر ئەمەدا، ئێران ناوە ناوە Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ داوە Ù„Û• ڕیێ هەڕەشەکردن بە داخستنی "گەرووی هورمز" گوشار بخاتە سەر سعوودیا بۆ ئەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ هەناردەی نەوتی Ú©Û•Ù… کاتەوە و، واز Ù„Û• سیاسەتی ململانێ بێنێت؛ چونکە (80%)ÛŒ نەوتی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی Ù„Û• گەرووی هورمزەوە هەناردە دەکرێت. بۆیە بە داخستنی ئەو گەروویە، زیانێکی Ù„Û• ڕاددەبەدەر بەر ئابووریی ئەو وڵاتانە ده‌كه‌ÙˆÛŽ. Ù„Û• لایەکی دیکەیشەوە، بۆ چۆنێتیی یەکلاکردنەوەی ململانێی نێوان ڕووسیا Ùˆ وڵاتانی ڕۆژاوا Ù„Û• پەراوێزی دۆخی ئۆکرانیا، هەر دوو لایەنی ململانێیەکە پەنایان بۆ ئامرازی نەوت Ùˆ گاز بردووە.

یەکەم جار Ú©Û• نەوت Ù„Û• عێراق دەردەهێنرا Ùˆ سوودی Ù„ÛŽ وەرگیرا، Ù„Û• کوردستان بوو: Ù„Û• "بابە Ú¯ÙˆÚ•Ú¯ÙˆÚ•"ÛŒ شاری کەرکووک Ù„Û• 4/4 /1927. هەر Ù„Û•Ùˆ Ú•Û†Ú˜Û•ÙˆÛ• تاکوو ئێستا، Ù„Û• نێوان کورد Ùˆ حکوومەتە یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی عێراقدا، لەسەر شاری کەرکووک Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ململانێ  هەیە.  هەر لەسەردەمی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئەیلوول Ùˆ تا  ئێستا، ئەو ململانێیە بەردەوامە. بۆ سەرکردایەتیی کورد،  هەر لەسەردەمی Ø´Û†Ú•Ø´Û•ÙˆÛ• تا سەردەمی ئێستای سەرۆکایەتیی هەرێم Ùˆ حکوومەتی هەرێم، دەستبەردارنەبوون Ù„Û•Ùˆ شارە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە Ú©Û• ئەم شارە Ù„Û• ڕووی جوگرافیا Ùˆ ناسنامه‌ÙˆÛ• بەشێکە Ù„Û• کوردستان؛ بەڵام بۆ حکوومەتەکانی عێراق، دەستبەردارنەبوون Ù„Û•Ùˆ شارە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە Ú©Û• ئەو شارە خاوەنی یەدەگێکی گەورەی نەوتە، Ú©Û• کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ئابووریی عێراق هەیە. بۆیە Ù„Û•Ùˆ کۆنتێکستەدا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەم وەڵامی ئەو پرسیارانەی خوارەوە بدەمەوە:

Ù¡- کاریگەری Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ نەوتی هەرێمی کوردستان Ù„Û• هاوکێشەی ستراتیژی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئابووریی  ناوچەکەدا چییه‌ØŸ

٢- کێشە و گرفت و تەگەرەی بەردەم پڕۆسەی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم چین؟

ناوەڕۆک:

زۆرێک Ù„Û• پسپۆرانی بواری جیۆپۆلیتیک پێیان وایە كه‌ نەوت (10%) کاڵایەکی ئابوورییە و، 90% کالایەکی سیاسییە؛ بەشێکی دیکە Ù„Û• پسپۆران پێیان وایە نەوت کاڵایەکی ستراتیژییە. لەسەر ئەو بنەما Ùˆ بنچینە زانستییانە، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەینەوە Ú©Û• خستبوومانە ڕوو و، Ù„Û•Ùˆ ڕووەوە ئەرگیۆمێنتی خۆمان بخەینە بەردەست.

نەوتی هەرێمی کوردستان، بەتایبەتی پاش ڕێککەوتننامەی "ئانكارا"ÛŒ نێوان حکوومەتی هەرێم Ùˆ حکوومەتی تورکیا Ù„Û• ساڵی 2013ØŒ پەیوەست بە هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان، دەنگۆ Ùˆ مشتومڕێکی سیاسیی گەورەی Ù„Û• لایەن حکوومەتی عێراقەوە بەدوای خۆیدا هێنا؛ Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• حکوومەتی هەرێم تاکلایه‌Ù†Û• Ùˆ بە شێوەیەکی سەربەخۆ Ùˆ دوور Ù„Û• دەستوور، نەوت هەناردە دەکات Ùˆ مامەڵەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەکات. تەنانەت ئەو پرسە، بۆچوونی  هێز Ùˆ لایەنە سیاسییەکانی کوردستانیشی، Ù„Û• نێوان پشتیوانیکردنی ئەم هەنگاوە Ùˆ دژایەتیکردنیدا، پەرتەوازە کرد. هەرچی پەیوەست بوو بە هەڵوێستی حکوومەتی عێراقه‌وه‌ØŒ بۆ من چاوەڕوانکراو بوو Ú©Û• ئەو هەنگاوەی حکوومەتی هەرێم ڕەت بکاتەوە Ùˆ دژایەتیی بکات. لەبەر ئەوەی ÙˆÛ•Ú© ئاماژەم Ù¾ÛŽ دا، نەوت کاڵایەکی ستراتیژیی گرنگە و، حکوومەتی عێراق Ù„Û•ÙˆÛ• تێ گەیشتبوو Ú©Û• هەرێمی کوردستان Ù„Û• ڕیێ ئەو هەنگاوەیه‌وه‌ØŒ دەتوانێت یەکەم هه‌نگاو بەرەو سەربەخۆییی سیاسی بهاوێژێ. بەڵام ئەوەی Ú©Û• بۆ من جیێ سەرسووڕمان بوو، ئەوە بوو Ú©Û• حزبە سیاسییەکانی باشووری کوردستان، خۆێندنەوە Ùˆ هەڵوێستی جیاوازیان Ù„Û•Ùˆ ڕووه‌وه‌ هەبووە؛ تەنانەت Ù„Û•Ù…Û•Ú• پرسێکی ئاوا گرنگ، هیچ بۆچوونێکی کوردستانیی کۆڕا Ùˆ کۆدەنگ نەبینرا، Ú©Û• گوزارشت بێت Ù„Û• ستراتیژییەتی هێزە سیاسییەکان بۆ ئەو پرسە.  بەگشتی، Ù„Û•Ù… نووسینەدا گرنگیی نەوتی هەرێمی کوردستانیش Ù„Û• هاوکێشە سیاسی Ùˆ ستراتیژییەکاندا، بەتایبەتی Ù„Û• دوای قۆناغی هەناردەکردنی، Ù„Û• چوارچێوەی چەند ڕەهەندێکەوە دەخرێتە ڕوو. ئەو ڕەهەندانەیش بریتین Ù„Û• ڕەهەندی: سیاسی، ئابووری Ùˆ ستراتیژی.

ڕەهەندی سیاسی

نەوت فاکتەرێکی گرنگە بۆ سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان؛ چونکە نەوت یەکسانە بە هێز و، هێزیش پاڵپشتییەکی گەورەیە بۆ سیاسەتکردن و سەربەخۆیی.

نەوت دەبێتە مایەی پاراستنی هەریمێ کوردستان Ùˆ ئاسایشەکەی، لەبەر ئەوەی هەرێمی کوردستان دەبێتە سەرچاوەی دابینکردنی ئاسایشی وزەی چەندین وڵات. بۆیە بۆ ئەو وڵاتانە گرنگە، Ú©Û• باری سیاسی Ùˆ ئاسایشیی کوردستان لەبار بێت، بۆ ئەوەی ئاسایشی وزەی ئەوان نەکەوێتە مەترسییەوە و، Ù„Û•Ùˆ بارەیەوە نەوتی کوردستان ÙˆÛ•Ú© یەکێک Ù„Û• فاکتەرەکان، کاریگەرییەکی زۆری  لەسەر وه‌ده‌ستهێنانی پاڵپشتیی ئەمریکا Ùˆ هاوپەیمانان بۆ هەرێمی کوردستان Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش هەبوو؛ ÙˆÛ•Ú© Ú†Û†Ù† ئەمریکا گرنگی بە ئاسایشی سعوودیا Ùˆ وڵاتانی کەنداوی عەرەبی دەدات، لەبەر ئەوەی ئەو ناوچەیە ئاسایشی وزەی ئەمریکا دابین دەکات. Ù„Û•Ùˆ ڕووەوە Ùˆ Ù„Û• مێژووی پەیوەندییەکانی ئەمریکا Ùˆ سعوودیا، چەندین جار سەرۆکەکانی ئەمریکا بەئاشکرا جەختیان لەسەر گرنگیی بەرقەرارکردنی ئاسایشی سعوودیا کردۆتەوە Ù„Û• پێناو پاراستنی ئاسایشی وزەی خۆیان؛ ÙˆÛ•Ú© ئەو نامەیەی Ú©Û• سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، "ترومان"ØŒ Ù„Û• ساڵی 1959 ئاراستەی پاشای پێشووی سعوودیا، "عه‌بدولعه‌زیز" ده‌كات و، جەخت لەسەر پاراستنی ئاسایش Ùˆ سیستەمی حوکمڕانیی ئەو وڵاتە ده‌كاته‌وه‌‌ و، پاپەندیی دەوڵەتی ئەمریکا Ù„Û•Ùˆ بارەیەوە دووپات دەکاتەوە.

بە Ù‡Û†ÛŒ نەوتی هەرێمەوە، کۆمپانیا نەوتییەکانی جیهان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ کاریگەرینواندن لەسەر دروستکەرانی بڕیار Ù„Û• وڵاتەکانیان، بە مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان داکۆکی Ù„Û• هەرێمی کوردستان دەکەن. نەوت دەبێتە مایەی دروستکردنی بایەخ بە هەرێمی کوردستان، بەتایبەتی Ù„Û• لایەن ئەو وڵاتانەی Ú©Û• پێویستییان بە وزەیە؛ دواجار ڕەنگدانەوەی لەسەر دروستکردنی پەیوەندیی سیاسی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەم وڵاتانەدا دەبێت. نەوتی هەرێم، کاریگەریی لەسەر دانپێدانانی وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەتی تورکیا، بە Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ فەرمی Ùˆ دەستووریی هەرێمی کوردستان دەبێت، چونکە دەکرێت (40%)ÛŒ سەرچاوەی ئاسایشی وزەی تورکیا، نەوتی هەرێم بێت.

ڕەهەندی ئابووری

هەناردەکردنی نەوت بە شێوەیەکی سەربەخۆ، مانای سەربەخۆییی ئابووریی هەرێمی کوردستان دەگەیه‌نێت. بە دەربڕینێکی دیکە، ئابووریی هەرێمی کوردستان Ù„Û• پاشکۆیەتی Ùˆ وابەستەبوون بە ئابووریی عێراق ڕزگاری دەبێت، چونکە بە سەرچاوەیەکی گرنگی داهاتی نەتەوەیی ئەژمار دەکرێت. دەتوانرێت Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ داهاتی نەوتەوە سەرچاوەی دیکەی داهات بۆ ئابووریی کوردستان دابین بکرێت؛ بەو مانایەی Ú©Û• نەوتی هەرێم دەبێتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ دابینکردنی سەرچاوەی دیکەی داهات Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بووژانەوەی کەرتی کشتوکاڵ، پیشەسازی Ùˆ فراوانکردنی بازنەی بازرگانی. نەوت فاکتەرێکی گرنگە بۆ گەشەکردنی وڵات Ù„Û• ڕووی تەندروستی Ùˆ خۆێندن Ùˆ بوارەکانی دیکە؛ بەو مانایەی Ú©Û• پێویستە ژێرزەوی، بۆ گەشەکردنی سەرزەوی بەگەڕ بخرێت.

نەوت کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر بەرزبوونەوەی داهاتی تاک هەیە و، داهاتی تاکیش پێوەرێکە بۆ پێناسەکردنی ئاستی ئابووریی ئەم وڵاتە. بۆ نموونە داهاتی تاکەکەس Ù„Û• وڵاتی قەتەر، Ú©Û• بەرزترین داهاتە لەسەر ئاستی داهاتی تاکەکەس Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە Ù‡Û†ÛŒ نەوت Ùˆ گازی سروشتییەوەیە. نەوت، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ کۆمپانیا نەوتییەکانەوە دەرفەتێکی باش بۆ چارەسەرکردنی Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ بێکاری Ùˆ کەمکردنەوەی دەڕەخسێنێت؛ بەو پێیەی ئەم کۆمپانیایانە پێویستییان بە دەستی کاری زۆر هەیە، هەر Ù„Û• کارمەندێکی ئاسایی، تا تەکنیکارێک Ùˆ ئەندازیارێک. نەوت کاریگەرییەکی زۆری لەسەر بووژانەوەی بازاڕ Ùˆ جموجووڵی بازاڕ هەیە. بە Ù‡Û†ÛŒ فرۆشتنی نەوتەوە، پارە Ùˆ "سیولە" زۆر دەبێت و، پارەیەکی زۆر دێتە بازاڕەوە Ùˆ دەستاودەستیی Ù¾ÛŽ دەکرێت.

Ù„Û• کاتی بوون Ùˆ سەرهەڵدانی قەیرانە نێودەوڵه‌تییەکان، ئابووریی کوردستان زیانی Ù¾ÛŽ ناکەوێت، لەبەر ئەوەی نەوت سامانێکی گرنگە Ùˆ Ù„Û• هەموو بارودۆخێکدا کڕیاری خۆی هەیە. بۆ نموونە ئابووریی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی، جێگیر Ùˆ پتەوە Ùˆ زیانی Ù¾ÛŽ نەگەیشتووە؛ تەنانەت Ù„Û• کاتی سەرهەڵدانی قەیرانە دارایییە نێودەوڵەتییەکانیشدا، مەگەر تەنیا Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ دابەزینی نرخی جیهانیی خودی نەوته‌وه‌ بێت؛ ÙˆÛ•Ú© دابەزینی نرخی جیهانیی نەوت Ù„Û• ساڵی 2014ØŒ Ú©Û• بەرمیلێک نەوت Ù„Û• نێوان 35 $ بەرەو خوارەوە هەڵبەز Ùˆ دابەزی Ù¾ÛŽ دەکرا و، Ù„Û•Ùˆ ڕووەوە ئابووریی هەرێمی کوردستان زیانێکی زۆری Ù¾ÛŽ گەیشت و، تەنانەت قەیرانی بێمووچەییی قووڵتر کردەوە.

ڕەهەندی ستراتیژی

نەوت کاڵایەکی ستراتیژییە؛ بەو مانایەی کە کاریگەریی دەبێت لەسەر داڕشتنی ستراتیژییەتێک بۆ هەرێمی کوردستان لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکە، بۆ چۆنێتیی مامەڵەکردن لەگەڵ ژینگەی دەرەوە لەمەڕ پرسگەلێکی سیاسی، ئابووری و جیۆپۆلیتیکی و، بە هۆی نەوتەوە ئاسایشی هەرێمی کوردستان بە ئاسایشی ناوچەکە دەبەسترێتەوە.

نەوت کاریگەریی لەسەر گۆڕینی هاوسەنگیی هێز هەیە: هاوسەنگیی هێز Ù„Û• نێوان بەغدا Ùˆ هەولێر؛ بەو مانایەی Ú©Û• چیتر بەغدا بەتەنیا نابێتە بنکەی داڕشتنی سیاسەت Ùˆ ستراتیژییەت. نەوتی هەرێم کاریگەریی دەبێت لەسەر بەستراتیژیکردنی پەیوەندییەکانی هەرێم Ù„Û• ناوچەکە، Ù„Û• پەیوەندیی ئاسایییەوە بۆ پەیوەندیی ستراتیژی؛ ÙˆÛ•Ú© پەیوەندیی هەرێمی کوردستان Ùˆ وڵاتی تورکیا Ù„Û• قۆناغی دوای هەناردەکردنی نەوتەوە، كه‌ Ù„Û• پەیوەندییەکی ئاسایییه‌وه‌ØŒ دەگۆڕدرێت بۆ پەیوەندییەکی ستراتیژی.

هەناردەکردنی نەوت، کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ورووژاندنی بیرۆکەی ڕیفراندۆم Ùˆ پرسی سەربەخۆیی Ù„Û• لایەن سەرکردایەتیی کوردەوە هەبوو؛ Ú©Û• ئەمەیش پرسێکی ستراتیژییە و، پەیوەستە بە ستراتیژییەتی کوردانی باشوور بۆ ئاییندەی سیاسیی هەرێمی کوردستان، چونکە سەربەخۆییی سیاسی، Ù„Û• دوای سەربەخۆییی ئابوورییەوە دێت. هێزی نەوتی هەرێم، کاریگەریی لەسەر گۆڕینی ستراتیژییەتی ئەو وڵاتانەی Ú©Û• پێویستییان بە نەوتە، دەبێت؛ سەبارەت بە تێڕوانینی ئەوان Ù„Û• هەمبەر دۆزی کورد Ù„Û• عێراق، Ù„Û• دۆزێکی مرۆیییه‌وه‌ بۆ دۆزێکی سیاسی.

Ú•Û•Ù†Ú¯Û• دوای ڕێککەوتننامەی ئانكارا سەبارەت بە هەناردەکردنی نەوت، ڕێککەوتننامەی دیکەیش  Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتانی دیکە بۆ ئەم مەبەستە بێتە کایەوە؛ ÙˆÛ•Ú© ئەو ڕێککەوتننامەیەی Ú©Û• حکوومەتی هەرێم بەنیازە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتی ئێراندا بە مەبەستی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ ئێرانەوە بۆ وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا Ùˆ جیهان، مۆر بکات.

بەربەستەکانی بەردەم پرۆسەی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم

سەرەڕای ئەو ڕەهەندانەی Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© لایەنی ئەرێنیی نەوتی هەرێم Ù„Û• ئاییندەدا، Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© ئاماژەمان بۆ کرد پێویستە Ù„Û• کایەی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ ستراتیژیی هەرێمی کوردستاندا Ú•Û•Ù†Ú¯ بداتەوە، ÙˆÛ•Ù„ÛŽ Ù„Û• پاڵ ئەمە، ئەم دۆسیەیه‌ (هەناردەی نەوتی هەرێم) Ù„Û• کەموکورتی Ùˆ لایەنی نەرێنی بەدەر نییە، جا Ú† لەسەر ئاستی ناوخۆی هەرێم Ùˆ عێراق یاخود پەیوەست بە ژینگەی دەرەوە، Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© بەربەستێک Ù„Û• هەمبەر دۆسیەکە دەردەکەون، Ú©Û• بریتین لەمانەی خوارەوە:

١- لەمەڕ پرسێکی گرنگی وەک "نەوتی هەرێم"، لە لایەن ئەو پێنج حزبە سیاسییەی کە حکوومەتی هەرێمیان پێک هێناوە، بۆ چۆنێتیی داڕشتنی "سیاسەتی نەوت"، تێڕوانینکی هاوبەش بەدی ناکرێت.

Ù¢- حکوومەتی عێراق هەمیشە Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ داوە Ú©Û• Ù„Û• ڕیێ ئەو گوشارانەی Ú©Û• لەسەر وڵاتانی کڕیار دروستی دەکات و، هەروەها Ù„Û• ڕیێ کەناڵە دیپلۆماسییەکانییه‌وه‌ØŒ بەربەست بخاتە بەر پڕۆسەی مۆبیلیزەکردن Ùˆ بەبازاڕکردن Ùˆ فرۆشتنی نەوتی هەرێم؛ ئه‌مه‌یش لەبەر گرنگیی ستراتیژیی کاڵای نەوت، هەروەک Ù„Û• ڕەهەندی ستراتیژیی ئەو کاڵایە گرنگەدا ئاماژەم Ù¾ÛŽ کردبوو.

٣- نەوتی هەرێمی کوردستان لە بازاڕەکانی جیهاندا بە هەرزانتر لە نرخی نەوتی وڵاتان دەفرۆشرێت، کە مەبەست لێی دۆزینەوەی کڕیارە؛ ئەمەیش مانای ئەوەیە کە هێشتا وڵاتانی هاوردەکاری نەوت و کڕیاران، جورئەت ناکەن نەوتی هەرێم بکڕن.

٤- حکوومەتی هەرێمی کوردستان تاکوو ئێستا، تەنیا لە ڕێی تورکیاوە نەوت هەناردە دەکات؛ واتە تەنیا لە یەک دەروازەوەیە، کە ئەمە هەڵەیەکی ستراتیژیی گەورەیە. بۆ ئەوەی ئاسایشی هەناردەی نەوت و ئاسایشی ئابووریی هەرێمی کوردستان پارێزراو بێت، پێویستە حکوومەتی هەرێم دەروازە و سەرچاوەی دیکەیش بۆ هەناردەکردنی بدۆزێتەوە؛ هەروەک چۆن ئێستا پرۆسەی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم لە ڕێی تورکیاوە بە هۆی هەڵوێستی توندی تورکیا لە هەمبەر پرسی هەڵکردنی ئاڵای کوردستان لە شاری "کەرکووک"، مەترسیی ڕاگرتنی لە لایەن خودی توركیاوە لەسەرە.

Ù¥- پێویستە حکوومەتی هەرێم Ù„Û• ئاییندەیەکی نزیکدا بیر Ù„Û• ئەڵتەرناتیڤی نەوت بکاتەوە، بۆ نموونه‌ سەرچاوەکانی داهاتی نیشتمانی؛ چونکە قەبارەی یەدەگی نەوتی هەرێمیش، ده‌كرێ  ته‌واو ببێت، ÙˆÛ•Ú© Ú†Û†Ù† وڵاتانی ÙˆÛ•Ú© ئیمارات  Ùˆ عومان، خەریکی دروستکردنی سەرچاوەی دیکەی داهاتن و، بڕیاریان داوە چیتر نەوت هەناردە Ù†Û•Ú©Û•Ù†.

 

سەرچاوەکان:

1.      روبرت غیلبین، الاقتصاد السیاسی للعلاقات الدولیە، ترجمە ونشر: مرکز الخلیج للابحاپ، 2004.

2.      توبی شیللی، النفط (السیاسە والفقر والکوکب)ØŒ ترجمە: دینا الملاح، العبیکان للنشر والتوزیع، 2010.

3.      فیلیب سیبیل لویز، الجغرافیات السیاسیە للبترول، ترجمە: د. نجاە الیبی، هیئە ابو ابوظبي للنشر، 2013.

4.      د. هانی حبیب، االنفط استراتیجیا وامنیا وعسکریا، شرکە المطبوعات للتوزیع والنشر، بیروت- لبنان، 2006.

5.      روبرت سلیتر، النفط والتحول فی میزان القوى العالمیە، ترجمە: محمد فتحی ØŒ مۆسسە هنداوی للتعلیم والنشر، 2016.

 
 
« داعش Ù„Û• ڕوانگەی جیۆئەمنیی  ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ قەوقازەوە
« داعش Ù„Û• دامێنی شکستی سووریا Ùˆ عێراقدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە
« ئاسۆی پەیوەندییەکانی چین Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• گۆشەنیگای "ترامپ"Û•ÙˆÛ•
« سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا
« تورکیا Ùˆ هۆڵەندا؛ جه‌نگی سیمبۆلی Ùˆ قەیرانی دیپلۆماسیی نێوان دەستەبژێرەکان
« سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون