PÊNÛS
 
زێڕی سپی Ù„Û• پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا 
     2017-04-19
ئالان حەمە سەعید

زێڕی سپی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا

 

ئالان حەمەسەعید، مامۆستای زانکۆ

Ù¾ÛŽØ´Û•Ú©ÛŒ: ئاو Ùˆ ژیان پەیوەندییەکی بنچینەیی Ù„Û• نێوانیاندا ھەیە؛ ئاو Ùˆ شارستانییه‌تییەکانیش پەیوەندییەکی دێرین Ùˆ ھاوتەریبیان بەیەکدییەوە ھەیە. شارستانییه‌تە کۆنەکان Ù„Û• نزیک دەریا Ùˆ ڕووبار Ùˆ سەرچاوە ئاوییە گەورەکان دامەزراون، ئاو بۆتە سەرچاوەیەکی گرنگی ھێزی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ بازرگانی بۆیان؛ لەوانەیش: شارستانییەتی میسری Ú©Û†Ù† Ù„Û• نزیک ڕووباری نیل، شارستانییەتی دۆڵی ڕافیدەین Ù„Û• نزیک دیجلە Ùˆ فورات، شارستانییەتی چینی Ú©Û†Ù† Ù„Û• نزیک ڕووباری زەرد Ùˆ شارستانییەتی ھیندی Ú©Û†Ù† Ù„Û• نزیک ڕووباری سند.

بەپوختی، Ù„Û• دروستبوونی مرۆڤایەتییەوە ئاو گرنگییەکی Ù„Û• ڕاددەبەری لەسەر ژیانی زیندەوەران ھەیە؛ Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ گرنگی Ù„Û• بازرگانی، پیشەسازی، ژیار (شارستانییه‌ت)ØŒ ئابووری Ùˆ سیاسه‌تدا ھەیە. Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زنجیرە وتارێکەوە Ù„Û• داھاتوودا بەوردی تیشک دەخەینە سەر گرنگترین ڕەھەندەکانی ململانێی ئاو Ù„Û• پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و، لەسەر ئەو دۆسیە گرنگانە دەوەستین Ú©Û• بابەتی ناکۆکی، پاشان ململانێ Ùˆ پاشانیش تەنگژە و، دواجاریش بابەتی جەنگی نێوان دەوڵەتانە. تیشک دەخەینە سەر Ú•Û†Úµ Ùˆ گرنگی Ùˆ بایەخی ئاو Ù„Û• بواری پەیوەندیی بازرگانیی نێودەوڵەتیدا. Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ئاوی گریمانەیی (virtual water) Ùˆ پەیوەندیی ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Ù‡ بە ئاسایشی خۆراک Ùˆ سەروەریی دەوڵەتەوە، لێکدانەوە دەکەین بۆ ئەو بابەتانەی Ú©Û• Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ کەمئاوی Ù„Û• پەیوەندیی نێوان دەوڵەتان خوڵقاندوویەتی. باری یاساییی ڕێکخستنی Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛ• ئاوییە نێودەوڵەتییەکان Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان Ù„Û•Ù… بوارەدا، تەوەرێکی گرنگی وتارەکانی داھاتوومان دەبێت. گرنگیی ئاو بەرامبەر نەوت، Ú•Û†ÚµÛŒ ئاو Ù„Û• دروستبوونی دەوڵەتی نوێ، پرۆژەکانی ھاریکاریی ئاویی نێوان دەوڵەتان Ùˆ خاڵە جێناکۆکه‌كانیان Ùˆ چەندین بابەتی گرنگی دیکەی تایبەت بە ئاو، کەرەستی وتارەکانی داھاتوومان دەبن.  

یەکەم: زانیارییە سەرەتایییەکان: بڕی ئەو ئاوەی لەسەر زەوی ھەیە، بە ١٤٠٠ ملیۆن کیلۆمەتر سێجا ئەژمار دەکرێت؛ واتە ئاو نزیکەی ٧١%ÛŒ ڕوووبەری Ú¯Û†ÛŒ زەویی داپۆشیوە . زۆرینەی ئەو بڕەیش، Ú©Û• بە ٩٧.Ù¥% مەزەندە دەکرێت، ئاوی سوێرە Ú©Û• Ù„Û• زەریا Ùˆ دەریا گەورەکاندایە؛ Ù¢.Ù¥ %ÛŒ ئەو بڕەی دیکەیش بریتییە Ù„Û• ئاوی شیرین Ùˆ سازگار، Ù„Û•Ùˆ بڕە ئاوە شیرینەیش ٤٠% Ù„Û• ناواخنی زەویدایە، ٤٠% Ù„Û• چیا بەرز Ùˆ سەختەکان Ùˆ ناوچە جەمسەرییەکاندایە؛ ٢٠%ÛŒ بڕی ئەو ئاوە شیرینە فەراھەمە Ùˆ بەئاسانی بەردەست دەکەوێت. لێرەوە گرفتێک بەڕوونی سەر ھەڵدەدات Ú©Û• بریتییە Ù„Û• نایەکسانی Ùˆ ناھاوسەنگی Ù„Û• نێوان بڕی ئەو ئاوە شیرین Ùˆ سازگارەی Ú¯Û†ÛŒ زەوی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ژمارەی دانیشتووانی Ú¯Û†ÛŒ زەوی و، ئەو زیادبوونە بەرچاوەی ساڵانە Ù„Û• ژمارەی دانیشتووانی جیھاندا دروست دەبێت. لێرەوە ئاو دەبێتە ماددەیەکی گرنگی جێی بایەخ Ùˆ  سەرنجڕاکێش و، ماددەیەکی ئابووریی ستراتیژی بۆ ماددەیەکی جێگه‌ÛŒ ناکۆکی Ùˆ ململانێ Ù„Û• نێوان دەوڵەتاندا. Ù„Û•Ùˆ ڕوانگەیەیشەوە بابەتی ئاو، بووه‌تە بابەتێکی جێگه‌ÛŒ بایەخی بەشێکی زۆری زانستەکان؛ Ù„Û• ڕووی دابەشکردنی سەرچاوەکانی ئاو Ùˆ بەڕێوەبردنیان Ùˆ شیکردنەوەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان Ù„Û• ڕەھەندی ململانێی دەوڵەتان لەسەر سەرچاوە ئاوییەکان .

دووەم: ئاو، بابەتی ھاریکاری یان جەنگ: بەشێک لە توێژەران و تا ڕاددەیەک سیاسییەکانیش کە گرنگی بە ئاو دەدەن، وەک ڕەگەزی یەکەمی ژیان، بەسەر دوو تیمدا دابەش بوون: تیمێک ڕای وایە کەمیی ڕێژەی ئاوی سازگار و، ناجۆری و ناھاوسەنگی لە دابەشبوونی ئاو و، نەبوونی ڕێسا و یاسایەکی ڕوون و ئاشکرا بۆ ڕێکخستنی بەکارھێنان و سوودوەرگرتن لە ئاو بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و ھاوسەنگ، دەبێتە ھۆی ڕووددانی تەنگژە؛ وەک لە ئێستادا چەندین دۆسیەی تەنگژەی ئاوی لە نێوان وڵاتاندا بوونی ھەیە و، پاشانیش ئەگەری ڕوودانی جەنگ لە نێوان دەوڵەتان لەسەر سەرچاوەکانی ئاو ئەگەرێکی زۆر نزیکە و، بەشێک لە جەنگی داھاتوو لەبارەی ئاوەوە دەبێت.

تیمی دووەم ڕای وایە، Ú©Û• ڕاستە سەرچاوەکانی ئاوی شیرین Ùˆ سازگار بە شێوەیەکی گشتی بڕەکەی Ú©Û•Ù… Ùˆ دیاریکراوە Ùˆ بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ÙˆÛ•Ú© یەک بەسەر دەوڵەتاندا دابەش نەبووە، بەڵام دەرگه‌ÛŒ ھاریکاری Ùˆ گفتوگۆ Ùˆ لێکتێگەیشتن Ù„Û• نێوان دەوڵەتان دەرگه‌یەکی کراوەیە و، بە Ú¾Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• ئاو ڕەھەندێکی مرۆییشی ھەیە ئاسۆی ھەڵگیرسانی جەنگ لەسەر ئاو بەدی ناکرێت. Ù„Û• دیدی ئێمەدا ئەگەر بە شێوەیەکی گشتی Ù„Û• بۆچوونی ھەر دوو تیمەکە بڕوانین، دەبینین Ú©Û• Ù„Û• ئێستادا بە شێوەیەکی ڕێژەیی، ڕا Ùˆ دیدگه‌ÛŒ تیمی یەکەم بە Ú¾Û†ÛŒ زیادبوونی Ú©ÛŽØ´Û• ئاوییەکانی نێوان دەوڵەتان، زاڵتر Ùˆ باوترە؛ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا ناتوانین ئەوە نادیدە بگرین Ú©Û• پرەنسیپی "سەروەریی بەرژەوەندییە باڵاکان" Ù„Û•Ù… بوارەدا Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگی بۆ خاوکردنەوە Ùˆ کاڵکردنەوەی ململانێ ئاوییەکان گێڕاوە. بە نموونە ململانێی توندی نێوان ھندۆستان Ùˆ پاکستان لەبارەی ئاوی ڕووباری "ئیندۆس"Ø›  Ú©Û• پشت بەم پرەنسیپە بەسترا و، بانکی نێودەوڵەتی توانیی ھاریکاری Ùˆ ئاسانکاریی ھەر دوو لا بکات بۆ لابردنی ئەو لەمپەرانەی Ú©Û• لەبەردەم بەڕێوەبردنی پرۆسەی ڕێکخستنی ئاوی ڕووبارەکەدا ھەبوون. ھەرچەندە Ù„Û• ئێستادا ناکۆکییەکان سەرلەنوێ لەبارەی ئاوی ئەو ڕووبارەوە Ù„Û• نوێبوونەوەدان.

سێیەم: ھایدرۆپۆلیتیکس: Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ھایدرۆپۆلیتیکس پێشینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زانای بواری ئاو "جۆن واتربری"ØŒ Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ١٩٧٩دا بۆ یەکەم جار ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û•ÛŒ بەکار ھێنا ÙˆÛ•Ú© دەستەواژەیەک بۆ گوزارشتکردن Ù„Û• پەیوەندیی نێوان دوو بواردا؛ Ú©Û• بریتین Ù„Û• زانستی سیاسەت Ùˆ زانستی ئاو Ùˆ پەیوەندیی پێکەوەگرێدراوی نێوانیان. Ù„Û• دیدگه‌ÛŒ "جۆن واتربری"یەوە، کاری ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û•ØŒ شرۆڤە Ùˆ لێکدانەوە Ùˆ توێژینەوەی پەیوەندی Ùˆ کارلێکە نێودەوڵەتییەکانە لەسەر ڕۆشناییی فاکتەرە ئاوییەکان؛ بە جۆرێک Ú©Û• ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• دەری دەخات Ú©Ù‡ ئاستی پەیوەندیی نێوان دیاردە سیاسییەکان Ùˆ دیاردە ئاوییەکان، پەیوەندییەکی پێکەوەگرێدراوه. لەسەر ئاستی گشتیش، زاراوەی ھایدرۆپۆلیتیکس بەو واتایە دێت Ú©Û• ئاو سیاسەتە و، ھایدرۆپۆلیتیکسیش ئاماژەیە بۆ پرۆسەیەکی سیاسی Ù„Û• نێوان دەوڵەتان سەبارەت بە بەکارھێنانی ئاوی ڕووبارە نێودەوڵەتییەکان. Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ھایدرۆپۆلیتیکسیش بە پلەی یەکەم، بریتییە Ù„Û• سیاسەت Ù„Û• نێوان دەوڵەتان سەبارەت بە کۆکردنەوە Ùˆ دابەشکردن Ùˆ Ùˆ تەحەکومکردن بە سەرچاوە ئاوییەکانەوە؛ دەوڵەتیش Ù„Û• پرۆسەی ھایدرۆپۆلیتیکسدا دەوڵەتێکی نەتەوەیییە، یان لانی Ú©Û•Ù… گوزارشتە Ù„Û• خواستە نەتەوەیییەکان، بە نموونە: Ú©ÛŽØ´Û• ئاوییەکانی نێوان میسر Ùˆ سوودان، ئەمریکا Ùˆ مەکسیک، پاکستان Ùˆ ھندۆستان، نیپاڵ Ùˆ ھندۆستان Ùˆ بەنگلادش. خاڵێکی دیکەی گرنگ Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ھایدرۆپۆلیتیکس بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• فەرھەنگی ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• بۆ دوورخستنەوەی ململانێکان Ùˆ شوێنگرتنەوەیەتی بە Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ھاوکاری؛ واتە گرنگیدانە بە ھاریکاریی نێوان دەوڵەتان Ùˆ وەلانانی ململانێکان.

چوارەم: ناوەندەکانی ململانێ ئاوییەکان: بەشێکی زۆر لە ڕاپۆرت و توێژینەوە ئەکادیمییەکان و بەشێکیش لە ململانێکان کە ئێستا لەسەر شانۆی سیاسیی نێودەوڵەتی بەرجەستە دەبن، ئاماژە بە توندیی ململانێکان و کێشە ئاوییەکان لە نێوان دەوڵەتان دەدەن. تەنگژە و ململانێکان لەبارەی ڕووباری نیل و ڕووباری دیجلە و فورات و ڕووباری ئۆردن و تەنگژەکانی باشووری ئەفریقا و ڕۆژاوای ئاسیا و کیشوەری ئەمریکای لاتین و بەشێکی ئەوروپا، بەدی دەکرێن. ڕاپۆرتێکی ئەمریکی ئاماژ دەدات بەوەی کە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست گەرمترین ناوچەی ململانێیە لەسەر کێشە ئاوییەکان و، ئەگەری ھەڵگیرسانی جەنگ لەسەر سەرچاوەکانی ئاو لە پەرەسەندایە .

کۆتایی: ئاو Ù„Û• ئێستادا بەگوێرەی توێژینەوەکان، بووه‌تە ماددەیەکی دیاری ململانێ Ù„Û• نێوان دەوڵەتاندا. کەمیی سەرچاوە ئاوییەکان Ùˆ بەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتووانی جیھان Ùˆ ناجۆری Ù„Û• دابەشبوونی ئاو Ù„Û• نێوان دەوڵەتان Ùˆ نەبوونی یاسایەکی جیھانی Ùˆ نێودەوڵەتی بۆ ڕێکخستنی سوودوەرگرتن Ùˆ چۆنێتیی بەڕێوەبردنی سەرچاوە ئاوییەکان، ھۆکاری لەپێشینەی زیادبوونی ململانێ Ùˆ تەنگژەکانە. بۆ ھەڵوەستەکردن لەسەر گرنگیی ئاو Ùˆ کاریگەرییەکەی Ù„Û• پەیوەندیی نێوان دەوڵەتان Ùˆ وردەکاریی نموونەی ململانێ ئاوییەکان Ùˆ گرنگترین لێکەوتەکانی، Ú¾Û•ÙˆÚµ دەدەین بە چەند وتارێک خزمەت به‌ خوێنەرانی پێنووس بکەین .

سەرچاوەکان:

1- د. ابراهيم سليمان عيسى، أزمة المياه في العالم العربي: المشكلة و الحلول الممكنة، دار الكتاب الحديث، القاهرة، الطبعة اولى، 1999.

2- د. ڕمزي سلامة، مشكلة المياه في الوطن العربي: احتمالات الصراع والتسوية، منشأة المعارف بالاسكندرية، مصر،2001.

3- سهام فوزي، الهيدروبوليتكس، http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=161976

 

 
 
« عێراق؛ له‌ ته‌نگژه‌ى بونیاد Ùˆ ته‌نگژه‌ى به‌ڕێوه‌بردندا
« بەمەککەکردنى کەربەلا
« ڕۆژئاواى ئەفریقا؛ پەلهاوێشتنى ئێران Ùˆ سعوودیا Ùˆ ئاییندەى ململانێکان
« ئێران Ù„Û• نێوان دەرفەت Ùˆ ڕێگرییەکان Ù„Û• ئاسیاى ناوەند
« ململانێکانی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئازەربایجان
« Ù„Û• تارانەوە بۆ مەنامە، ‌پەڕینەوەی ئێران بۆ ئەوبەری ئاوەکان
« ٧١ ساڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون