PÊNÛS
 
پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر دۆخی ژیان Ùˆ ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستان 
     2017-04-18
هیوا مەجید خەلیل

پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر دۆخی ژیان و ئابووری لە هەرێمی کوردستان

 

هیوا مەجید خەلیل، دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی

پوختە

Ù„Û• دوای سەرهەڵدانی ئۆپۆزیسیۆن Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٩وە تا ئەمڕۆ، کەرتی ئابووری Ùˆ چاکسازی Ùˆ شەفافییەت Ù„Û•Ù… کەرتەدا یەکێک Ù„Û• بابەتە هەرە سەرەکییەکانە Ù„Û• دیبەیتی ئابووری-سیاسیی هەرێمی کوردستان. Ù„Û•Ù… بارەوە ئۆپۆزیسیۆن، دەسەڵاتی سیاسی Ùˆ حزبە سیاسییەکان، هەر کامەیان پرۆژەی جودا Ùˆ هاوبەشیان هەبووە. Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û•ÛŒ چاکسازیی سەرۆکایەتیی هەرێم Ù„Û• ساڵی ٢٠١٢، پاکێجی چاکسازیی ئۆپۆزیسیۆن Ù„Û• ساڵی ٢٠١٣، بانگەشەکانی هەڵبژاردنی ٢٠١٣ Ùˆ ٢٠١٤ی پارێزگه‌کان Ùˆ پەرلەمانی هەرێمی کوردستان، ڕاگەیێندراوی چاکسازیی کابینەی هەشتەم Ù„Û• دێسەمبەری ٢٠١٥،  Ú©Û†Ø¨ÙˆÙˆÙ†Û•ÙˆÛ•Ú©Ø§Ù†ÛŒ سەرۆکایەتیی هەرێم Ùˆ حکوومەت Ù„Û• ٢٠١٦، گشتیان ئەگەر Ù„Û• لایەک نیشانەی ئێرادە Ùˆ هەستپیکردنی دەسەڵات Ùˆ سیستەمی سیاسی بێت بۆ چاکسازی Ù„Û• کەرتی ئابووریدا، بە دیوەکەی تردا دەرخەری خراپئیدارەکردنی ئەم کەرتەیە. Ù„Û•Ù… باسەدا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدرێت تیشک بخرێتە سەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ڕەهەندی ئابووری Ù„Û• هەرێم و، کاریگەرییان لەسەر دۆخی ژیانی هاووڵاتیان.

حکوومەت و ئابووری لە هەرێـمی کوردستان

Ù„Û• پرۆپاگەندەی هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٤، سەرۆکی کابینە حەوتەم بۆ دووبارە دەستبەکاربوونەوە Ù„Û• کابینەی هەشتەمدا، بەڵێنی دا Ú©Û• داهاتی نەوت ڕاستەوخۆ بخرێتە ناو گیرفانی هاووڵاتیانەوە. "کوردستان، دوبەی داهاتوویە"ØŒ ببووە دروشمی سەرەکیی بەشێک Ù„Û• نوخبەی سیاسی Ùˆ حوکمڕان. خودی دروشمەکان، ئاماژەن بۆ ئەوەی Ú©Û• سیاسەتی ئابووریی حکوومەت، ئابوورییه‌Ú©ÛŒ ڕانتی (Rentire economy)یه‌. سەرەڕای ئەمەیش، ئابوورییەکە لەسەر بنەمای دامەزراوەییبوون دانەمەزراوە (ئەگەرچی هەندێ کەرتی بەرهەمهێنەری قەبارە بچووک Ù‡Û•Ù†). Ù„Û•Ù… جۆرە ئابوورییەدا، حکوومەت دەبێتە سەرچاوەی سەرەکیی داهات و، کەمتر پشت بە باج دەبەستێت و، Ù„Û• دەرەنجامدا حکوومەت بەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ دامەزراوەکاندا باڵادەست دەبێت. Ù„Û•Ù… دۆخەدا، حکوومەت بە Ù‡Û†ÛŒ دابینکردنی گشت پێداویستییە سەرەکییەکانی ژیان Ùˆ سوبسیدخستنەسەر کاڵاکان، قەبارەی گەورەتر دەبێت (Amin, et al, 2012).

باشترین نموونەی سوبسید لە هەرێمی کوردستاندا، بریتییە لە کەرتی کارەبا. بەپێی بەدواداچوونی پەرلەمانتارێکی خولی چوارەمی پەرلەمانی کوردستان، نرخی یەک کیلۆ وات کارەبا بۆ حکوومەت، ١٦ سەنت دەکەوێت، کەچی حکوومەت هەمان کارەبا بە یەک سەنت بە هاووڵاتیان دەفرۆشێتەوە. بەپێی هەمان بەدواداچوون، كۆی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان بریتین لە یەك ملیۆن و 387 هەزار و 957 كەس (سۆفی، ٢٠١٢)، (تێبینی: نیوەی ئەم مووچەخۆرانە سەر بە دامەزراوەکانی سەربازی، پۆلیس، ئاسایش و هەواڵگرین کە لەسەر چینی مووچەخۆری حکوومی هەژمار ناکرێن. واتە کاتێک کە وڵاتێک ئاماری چینی موچەخۆر دەگرێت، چینی مووچەخۆری سەر بە کەرتی سەربازی لەم داتایەدا هەژمار ناکات. لە هەرێمی کوردستان ئەم تێکەڵیyە بوونی هەیە کە چینی مووچەخۆری سەر بە کەرتە ئاماژەپێکراوەکان بە چینی مووچەخۆر هەژمار دەکەن). کێشەی سەرەکیی ئابووریی ڕانتی بریتییە لەوەی کە ئابوورییەکی بەرخۆرە، نەک بەرهەمهێنەر و، هەر جۆرە قەیرانێکی ئابووری، نەک تەنیا کاریگەریی نەرێنی دەخاتە سەر پەیوەندییەکانی بازاڕ، بەڵکوو ئەگەری لێکترازان و نائارامیی کۆمەڵایەتییشی لێ دەکەوێتەوە. نموونەی خۆپێشاندانەکانی خەڵک لە هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٤، ٢٠١٥ و ٢٠١٦ نیشاندەری ئەم ڕاستییەن کە زۆربەی داواکارییەکانی خەڵک بریتین لە داواکاریی ئابووری؛ واتە باشترکردنی گوزەرانی خەڵک.

پاکێچە چاکسازییەکەی حکوومەت Ú©Û• Ù„Û• ٢٠١٥ ڕاگەیه‌نرا، نیشاندەری ئەم ڕاستییەن Ú©Û• قەبارەی حکوومەت زۆر گەورەیە. Ù„Û• لایەکی ترەوە، هەمان بەرنامە ئەوەی خستە ڕوو، Ú©Û• بەرنامە چاکسازییەکە زۆرتر جەخت لەسەر بواری دارایی (financial sector) دەکاتەوە Ù„Û• بری ئەوەی Ú©Û• بەرنامەیەکی درێژخایەنی چاکسازیی کەرتی سیاسی Ùˆ ئابووری بێت. Ù„Û• هەمان کاتدا ئەوەیش دەخاتە ڕوو، Ú©Û• Ú†Û†Ù† حکوومەت دەست Ù„Û• کاروباری ئابووری Ùˆ داراییی وڵات وەردەدات. بارقورسیی کەرتی کارەبا لەسەر حکوومەت، تەرکیزی Ù„Û• ڕاددەبەدەر لەسەر کەرتی نەوتە، Ú©Û• Ù„Û• نێوان ساڵانی ٢٠٠٧ تا ٢٠١٣، حکوومەت ١٥-٢٠ ملیارد دۆلاری Ù„Û•Ù… کەرتەدا سەرمایەگوزاریی کرد؛ Ù„Û• هەمان کاتدا کەرتی کشتوکاڵی پشتگوێ خست و، Ù„Û• نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ تا ٢٠١٣، حکوومەت تەنیا ٦٧٧ ملیۆن دۆلاری Ù„Û• کەرتی کشتوکاڵدا سەرمایەگوزاریی کرد، Ú©Û• ٤٨٪ بۆ کشتوکاڵی Ùˆ ٥٢٪ بۆ ئاژەڵداری Ùˆ پەلەوەر بوو (Kurdistan review, 2014)Ø› ئه‌مانه‌ نموونەی هەرە سەرەکین Ù„Û• ناهاوسەنگ ئیدارەکردنی کەرتی ئابووری. ئەم نموونانە نیشان دەدەن Ú©Û• سیاسەتی حکوومەت Ù„Û• کەرتی ئابووریدا، Ú† Ù„Û• ئابووریی کەرتی تایبەت و، Ú† Ù„Û• ئابووریی بازاڕ Ùˆ ئابووریی حکوومەت-ئاراستەکراو، سیاسەتێکی دەستێوەردەر (governmental-intervention policy) و، Ù„Û• هەمان کاتدا بێبه‌رنامه‌ بووە.

بە ڕەچاوگرتنی کەشوهەوای سیاسی، Ú©Û• "خزمخزمانێ" Ùˆ "واستە" دیاردەی هەرە باوە Ù„Û• کەرتی کارگێڕی-ئابووریدا Ùˆ بە ڕەچاوکردنی دەرەنجامەکانی لیژنه‌ÛŒ چاکسازیی سەرۆکایەتیی هەرێم Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ٢٠١٢ ڕاگەیه‌نرا (KRP, 2012)ØŒ دەبینین Ú©Û• Ù„Û• گشت کەرتە سەرەکییەکانی ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستاندا، نوخبەی باڵادەستی سیاسی، هەمان نوخبەی باڵادەستی ئابوورییە Ùˆ پەیوەندییەکی بەهێز Ù„Û• نێوان ئەم دوو نوخبەیەدا Ù„Û• ئارادایە. هەر بۆیەیش بەرنامەکانی چاکسازی، سەرکەتوو نابن؛ چونکە بریتین Ù„Û• وردە چاکسازی، بەبێ ئامانجگرتنی نوخبەی سیاسی Ú©Û• کایە سیاسی، ئابووری Ùˆ ئەمنییەکانی وڵات بەڕێوە دەبەن. واتە بەبێ ئامانجگرتنی نوخبەی سیاسی، باسکردن Ù„Û• چاکسازیی دارایی، ئابووری Ùˆ کارگێڕی، کارێکی ئەستەم Ùˆ بێدەرنجامە. جیاوازیی چییە کاتێک Ú©Û• سیستەمی ئابووری، سیستەمی برنامەبۆداڕێژراو بێت، یان حکوومی بێت، یان پشتبەستراو بە بازاڕی ئازاد بێت، کاتێک Ú©Û• Ù„Û• هەر سێ شێوەدا نوخبەی سیاسی Ùˆ تۆڕی پەیوەست بەم نوخبەیە Ùˆ خاوەن بەرژەوەندییە ئابوورییەکان، Ù„Û• هەر سێ سیستەمەکەدا سوودمەندی سەرەکی بن؟

بەپێی ڕاپۆرتی (The Kurdistan Region of Iraq: Assessing the Economic and Social Impact of the Syrian conflict and ISIS: 2014) Ú©Û• Ù„Û• لایەن بانکی جیهانییەوە Ù„Û• ساڵی ٢٠١٥ بڵاو کرایه‌ÙˆÛ•ØŒ ئاماژە بەوە دەکات Ú©Û• بە Ù‡Û†ÛŒ بڕینی بەشە بوودجەی هەرێم Ùˆ ناسەقامگیریی سیاسی Ùˆ کەمبوونەوەی سەرمایەگوزاریی ڕاستەوخۆ Ù„Û• هەرێم، بووژانەوەی کەرتی ئابووری Ùˆ بەرهەمی ناپوختەی نیشتمانی Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ٢٠١٣دا ٨٪ بووە، بۆ ٣٪ Ù„Û• ساڵی ٢٠١٤دا دابەزیوە. بەپێی هەمان ڕاپۆرت، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ هەژاری Ù„Û• هەرێمی کوردستان Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ٢٠١٢، (3.1%) بووە، Ù„Û• ساڵی ٢٠١٤ بەرەو (8.1%) بەرز بووەتەوە.

Ù„Û• لایەکی ترەوە، بە بووژانەوەی کەرتی وەربەرهێنان Ùˆ بیناسازی Ùˆ نەوت و، سیاسەتی حکوومەت Ù„Û• بواری ئابووریدا، خواستی هاووڵاتیان بۆ کارکردن Ù„Û• هەندێ کەرتی حکوومی Ùˆ کەرتی تایبەت، ÙˆÛ•Ú© خاوێنکردنی شار Ùˆ کرێکاریی بیناکان، ڕووی Ù„Û• Ú©Û•Ù…ÛŒ کرد. ئەویش هه‌Ù… بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە تێچوونی دەستی کاری بیانی Ù„Û•Ù… کەرتانەدا کەمتر بوو و، هەمیش Ù„Û• ڕووی کۆمەڵایەتییەوە تێڕوانینێکی وەها Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا پەرەی سەند، Ú©Û• کارکردن Ù„Û•Ù… کەرتانەدا Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کۆمەڵایەتیی تاک Ú©Û•Ù… دەکاتەوە. ئەم هۆکارانە دەرگه‌یان بۆ لێشاوی دەستی کاری بیانی Ùˆ ئەرزان، کردەوە. مارکس Ù„Û• كتێبی سەرمایە، بەرگی یەکەم، ئاماژە بەم دیاردەیە دەدات. ئەو Ù„Û•Ùˆ بڕوایەدا بوو Ú©Û• بووژانەوەی ئابووری، نابێتە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی یەکسانیی زۆرتر (Marx, 1946). ئەگەرچی مەبەستی مارکس کەرتی ئابووریی پیشەسازی Ùˆ بەرهەمهێنەر بووە و، زۆرێک Ù„Û• بیرۆکەکانی ئەو بەتایبەتیش بە سەرهەڵدانی دەوڵەتی خۆشگوزەران Ù„Û• ئەوروپا، خرانە بەر ڕەخنەگرتن، بەڵام بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• هەروەک مارکس سەبارەت بە ئابووریی ئەوروپا ئاماژەی Ù¾ÛŽ داوە، Ù„Û• هەرێمی کوردستانیش بووژانەوەی کەرتی ئابووری (نابەرهەمهێنەر)ØŒ نەیتوانی یەکسانیی ئابووری Ùˆ کۆمەڵایەتی دابین بکات؛ نایەکسانی Ù„Û• دابەشکردنی مووچە، یەکێکە Ù„Û• نموونە هەرە بەرچاوەکان.

لێرەوە دەبینین Ú©Û• چینە خوارووەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ (خوار نوخبەی سیاسی-ئابووری)ØŒ چینی کەمدەرامەت Ùˆ هەژار Ùˆ بێبەشن Ù„Û• دابەشکردنی یەکسانیی داهاتەکان. ژان لابن (١٩٧٨:Ù¨) Ù„Û•Ùˆ ئەو پەڕتۆکەی Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ١٩٧٨دا بڵاوی کردەوە) دەڵێت: "ئەگەر تەنانەت وای دابنێین Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ خاوەن داهاتی سنووردارە و، ئەم داهاتەیش بە شێوەیەکی یەکسان Ù„Û• نێوان گشت تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا دابەش کرابێت، ئەم داهات Ùˆ سامانە بەخێرایی لەناو دەچێت؛ چونکە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ هەژاردا ئەگەر تاکەکان تەنانەت Ù„Û• ڕووی ئابوورییشەوە یەکسان بن، توانای سەرمایەگوزاریکردنیان نییە و، دوای ماوەیەک دەچنەوە دۆخی هەژارییه‌وه‌. دەکرێت ئەم بۆچوونە بەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردستاندا پیادە بکرێت؛ گومان لەوەدا نییە Ú©Û• توانای داراییی هەرێمی کوردستان سنووردارە Ùˆ بەبێ هێزی دراڤی، سەرمایەگوزاری Ù„Û• کەرتی ئابووریدا ئەنجام نادرێت. هەرێمی کوردستان Ù‡Û•Ù… Ù„Û• قۆناغی نەوت هەمبەر خۆراک Ùˆ هەمیش Ù„Û• قۆناغی دوای ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەعس تا ساڵی ٢٠١٤، داهاتەکەی Ù„Û• لایەن بەغداوە دابین دەکرا. ئەم وابەستەبوونه‌یش بە بەغدا، زۆر لێکەوتەی نەرێنیی Ù„ÛŽ کەوتەوە. یەکێک Ù„Û• هەرە لێکەوتە نەرێنییەکان بریتییە Ù„Û• بەهێزبوونی کەرتی حکوومی، بەتایبەتیش Ù„Û• بواری دامەزراندن Ùˆ خانەنشینکردندا.

Ù„Û• لایەکی ترەوە، هەنگاوەکانی حکوومەت بۆ کردنەوەی دەرگه‌کانی بازاڕی ئازاد Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٦ەوە بە دەرکردنی یاسای وەبەرهێنان دەستی Ù¾ÛŽ کرد، Ú©Û• یاسایەکە خۆی Ù„Û• خۆیدا نایەکسانیی ئابووری-کۆمەڵایەتی بەرهەم دێنێت. بەپێی ئەم یاسایە، سەرمایەگوزار Ù„Û• Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© باج Ùˆ ڕسوومات دەبەخشرێت Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ئیمتیازات بەدەست دێنێت. هەمان سەرمایەگوزار دەتوانێت داهاتەکەی سەرلەنوێ سەرمایەگوزاری بکاتەوە و، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ئیمتیازاتی تر دەستەبەر بکات. بە واتایەکی دیكه‌ØŒ بەپێی ئەم یاسایە، نایەکسانیی کۆمەڵایەتی Ùˆ بۆشاییی چینایەتی بەرفراوانتر دەبێت (بڕوانە یاسای وەبەرهێنان، ساڵی ٢٠٠٦).

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین Ú©Û• تەنیا بەرزبوونەوەی داهاتی تاک Ùˆ خێزان بەس نییە بۆ باشتربوونی گوزەرانی ژیان، بەڵکوو هاوکات پێویستە تێچوونەکانی ژیان (خێزان)یش Ú©Û•Ù… بکرێتەوە (ژان لابن، ١٩٧٨). لێرەدا مەبەست تێچوونە کەمالیاتییەکان نییە، (واتە بۆ نموونە کڕینی سوراوک، یان جێلی سەر، یان وشککەرەوەیەک، یان سوبخی پێڵاو،....) بەڵکوو تێچوونی پێداویستییە سەره‌کییەکانی ژیانە (بۆ نموونە کەرتی تەندروستی، Ú©Û• حکوومەت دەیخاتە سەر ئەستۆی خۆی Ùˆ بەنیشتمانی دەکات ÙˆÛ•Ú© ئەوەی Ú©Û• Ù„Û• بریتانیا Ù„Û• ساڵی ١٩٦٧ ڕووی دا Ùˆ تا ئێستایش بەردەوامە). بەڵام ئایا Ù„Û• هەرێمی کوردستان ئەم هاوکێشەیە یەکتر دەبڕنەوە؟ یا خود بە بەرزبوونەوەی داهات، نرخی بازاڕ Ùˆ یەکەی نیشتەجێبوون ÙˆÛ•Ú© خۆیان ماونەتەوە؟ (هاوکات Ù„Û•Ù… هاوکێشەیەدا پێویستە ڕەچاوی ئەو هێزە کارە بکەین Ú©Û• Ù„Û• کەرتی ئاوەدانکردنەوەدا کار دەکات: خانوو، ڕێگەوبان، بەنداو Ùˆ ...)ØŒ Ú©Û• دەکرێت Ù„Û• وەرزەکانی بەفر Ùˆ باراندا بێکار بمێنن.

چونکە پێویستە ئاگادار بین، هەروەک مارکس لە پەرتۆکیكتێبی سەرمایە، بەرگی یەکەم، ئاماژە پێ دەدات، ژیانی پیشەسازی [لەگەڵ شارنشینی] دەبێتە هۆی کەمکردنەوە یاخود لەناوبردنی ئەو سیستەمە ئابوورییەی کە تێیدا تاک، هەم خاوەن کارە و هەمیش کرێکارە و، لە بری ئەم سیستەمە، سیستەمی حەقدەست و مووچە (salary and wage) سەر هەڵدەدات. لەم جۆرە سیستەمەدا هەر جۆرە خەلەلێک دەبێتە هۆی هاتنەکایەوەی قەیرانی گەورەی فرەڕەهەند. بۆ نموونە لە هەرێمی کوردستاندا، قەیرانەکانی نێوان ساڵانی ٢٠١٤-٢٠١٦، بووە هۆی باسکردن لەوەی کە وەزارەتی کارەبا بە کەرتی تایبەت بفرۆشرێت؛ بەبێ ئەوەی کە پێناسەی ئەوە بکرێت کە کەرتی تایبەت چییە؛ یا خود بڕیار درا ڕێژەی باج و ڕسوومات زیاد بکرێت، لە کاتێكدا کە ڕێژەی مووچە کەم کرایەوە.

زیاد لەمەیش پشتبەستن بە ئابووریی نابەرهەمهێنەر، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ پەرواێزخستنی کەرتەکانی تری ئابووری. بۆ نموونە، Ù„Û• نێوان ساڵانی ١٩٩٢-٢٠٠٣ دەستی کار Ù„Û• کەرتی کشتوکاڵ ٣٥٪ی Ú©Û†ÛŒ گشتیی هێزی کاری Ù¾ÛŽÚ© ده‌هێنا. دوای ساڵی ٢٠٠٣، ئەم ڕێژەیە بەره‌ÙˆÛ• Ú©Û•Ù…ÛŒ چوو؛ تا Ù„Û• ساڵی ٢٠١٢ بە ٩٪ گەیشت  (Kurdistan Review, 2014: 156-157). Ù„Û• ساڵی ٢٠١٤ ئەم ڕێژەیە بۆ Ù¦.٦٣٪ دابەزی (Ministry of Planning, 2014:39). هۆکارە سەرەكییه‌کانی ئەم کەمبوونەیەیش بریتی بوون Ù„Û•:

١. بەرزبوونەوەی نرخی دراوی دینار بە بەراورد لەگەڵ دراوی وڵاتانی دراوسێ.

Ù¢. ئەم فاکتەرە، هاوکات بوو Ù„Û•Ú¯Ù‡‌Úµ کردنەوەی سنوورەکان Ù„Û• هەمبەر هاوردەکردنی کاڵای خۆراکی Ù„Û• هەمان وڵات بە نرخی کەمتر Ù„Û• تێچوونی ناوخۆیی؛ ئەمەیش بووە Ù‡Û†ÛŒ پەککەوتنی کەرتی کشتوکاڵی ناوخۆیی.

٣. گواستنەوەی دەستی کار لە کشتوکاڵ بۆ کەرتی بیناسازی و نەوت و، زیادبوونی ژمارەی موچەخۆران بە هۆی زیادبوونی بوودجەی هەرێم کە لە بەغداوە دابین دەکرا.

٤. هەڵکشانی دامەزراندنی حزبی و "مووچەخۆری بندیوار".

Ù„Û• ڕووی کۆمەڵایەتی Ùˆ تەندروستییشەوە، Ù„Û• "ئادام سمیس"Û•ÙˆÛ• Ù„Û• كتێبی سامانی نەتەوەکان (Smith, 2007) بگرە، تا دەگاتە داتاکانی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی، سەلمێنراوە Ú©Û• بە زیادبوونی داهات، چۆنێتییی  Ø®ÙˆØ§Ø±Ø¯Ù†ÛŒ خێزانیش باشتر دەبێت؛ خێزان چاودێریی باشتری منداڵەکانی دەکات و، دۆخی تەندروستیی تاکەکانی خێزانیش باشتر دەبێت؛ کەواتە پێچەوانەکەیشی ڕاستە.

Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ سەرەکی Ù„Û• ئابووریی هەرێمدا Ù„Û•ÙˆÛ•ÙˆÛ• سەرچاوە دەگرێت Ú©Û• تەنانەت بووژانەوەی کەرتی نەوت، نەبووە Ù‡Û†ÛŒ بووژانەوەی هێزی بەرهەمهێنەر؛ بەڵکوو بەپێچەوانەوە، داهاتی نەوت سەرلەنوێ خەرجی دامودەزگه‌ÛŒ بەرین Ùˆ ناکارامەی بۆرۆکراسی دەکرایەوە بەبێ هیچ بەرهەمهێنانێک. هەر بۆیەیش سەرمایەگوزاری Ù„Û•Ùˆ کەرتانەی Ú©Û• به‌كرده‌وه‌ کەرتی ئابوورییان دەبووژاندەوە، Ú©Û•Ù… بوو. Ù„Û• لایەکی ترەوە، تا ئێستایش ئامارێکی ورد لەبەردەست نییە Ú©Û• ئایا ئەم بەرزبوونەوەی سەرمایەی نەتەوەیی (داهاتی نەوت)ØŒ بووە Ù‡Û†ÛŒ باشکردنی ژیانی چینە هەرە خوارەوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ Ú©Û• من بە "چینی شاراوە" (hidden class) ناویان دەبەم. ئەم چینە هەژارە، بریتین Ù„Û•Ùˆ دەستفرۆشانەی Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ عەرەبانە، یان کۆڵ، یان پایسکل کاڵاکانیان دەفرۆشن؛ یاخود ئەو کەسانەی Ú©Û• لەناو زبڵخانەی دەرەوەی شارەکان بژێوی ژیانیان دابین دەکەن و، Ù„Û• جیهانی کۆمەڵایەتی دابڕاون؛ یا خود دەرۆزەکەرەکان. گشت ئەمانە، نیشان دەدات Ú©Û• کەرتی ئابووریی هەرێم بە گشت سێکتەرەکانییەوە، زۆر لاوازە Ùˆ ئەو سێکتەرانەی Ú©Û• جۆرێک Ù„Û• بووژانەوەیان بەخۆوە بینیوە ÙˆÛ•Ú© کەرتی نەوت، بیناسازی Ùˆ گەشتوگوزار (بە Ù‡Û†ÛŒ بەرزبوونەوەی داهاتی نەوتەوە، Ú©Û• لەسەر شەفافبوونیان ÙƒÛŽØ´Û• هەیە)ØŒ تا هەنووکەیش نەبوونەتە سێکتەری بەرهەمهێنەران.

Ù„Û• ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، هەژاری مانایەکی تر وەردەگرێت؛ چونکە Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە، هەژاری پەیوستە بە Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کۆمەڵایەتی Ùˆ دووریی Ùˆ نزیکی Ù„Û• دەسەڵاتی سیاسی. بێ گومان دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• هەرێمی کوردستان لەژێر هێژموونیی حزبدایە. حزب زۆر جار یارمەتیی داراییی هەندێ Ù„Û• ئەندامەکانی دەدات، یان دایان دەمەزرێنێت. یاخود زۆرێک Ù„Û•Ù… حزبانە خاوەن دەزگه‌ÛŒ پزیشکیی تایبەت بە خۆیانن Ú©Û• تێچوونی چارەسەریی ئەندامەکانیان Ù„Û• ناوەوە، یان دەرەوە Ù„Û• ئەستۆ دەگرن. ئەم مۆدێلە، Ù‡Û•Ù… ئاماژەیە بۆ دواکەتووییی کەرتی تەندروستی و، هەمیش ئاماژەیە بە نایەکسانی Ù„Û• دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکان، هەمیش دەرخەری باڵادەستیی حزبە بەسەر حکوومەتدا. بێ گومان ئەو کەسەی Ú©Û• دەستی بەم خزمەتگوزارییە دەگات، یان دەبێ نزیک بێت Ù„Û• دەسەڵات یا خود دەبێ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ واسته‌یەکی حزبییەوە دەستی بەم خزمەتگوزارییە بگات. ئەمەیش سەرمایەبەهەدەردانە، چونکە بە پێوەرێکی عاقڵانە بۆ بەرفراوانکردنی سیستەمی تەندروستی، سەرمایگوزاری نەکراوە.

کەرتێکی تر Ù„Û• ئابووریی هەرێمی کوردستان، کەرتی بیناسازییە. سەبارەت بەم کەرتەیش، پێویستە ئاماژە بە دوو خاڵی گرنگ بکەین: یەکەم، دابینکردنی خانوو Ùˆ سەرپەنا، بە پێداویستییە هەرە سەرەکییەکانی مرۆڤ هەژمار دەکرێن. دووەم، ئایا گشت تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ توانیویانە Ù„Û• سوودەکانی ئەم کەرتە سوودمەند بن، بۆ نموونە چینی شاراوەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ چینی فەرمانبەرانی پلە نزم، Ú©Û• دوو چینی هەر سەرەکین؟ Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ (٧٩٪)ÛŒ خەڵک Ù„Û• هەرێم، خاوەن خانووی تایبەتی خۆیانن. ئەم ڕێژەیە Ù„Û• شارەکان (٧٧٪) Ùˆ Ù„Û• گوندەکان (٨٩٪)Û•. بەڵام بۆ نموونە، Ù„Û• ساڵی ٢٠١١ Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ (٢٩٪)ÛŒ خێزانەکان، چوار، یان پێنج منداڵیان لەخۆ دەگرت و، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ (٦١٪)ØŒ Ø´Û•Ø´ منداڵ بەرەو سەرەوەیان لەخۆ دەگرت (Minister of Planning, 2013:26). واتە مەرج نییە یەک خێزان Ù„Û• یەک خانوودا بژیت. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا مەرج نییە ئەم کەرتە درێژخایەن بێت و، دەکرێت پێداویستییەکانی بازاڕ Ù„Û•Ù… کەرتەدا سنووردا بێت Ùˆ بەرەو Ú©Û•Ù…ÛŒ بڕوات Ùˆ ئەو کەسانەی Ú©Û• Ù„Û•Ù… کەرتەدا کار دەکەن، بەتایبەتیش کرێکاران، بێکار بمێننەوە. ئەم حاڵەتەیش دووبارە مەترسی لەسەر پەیوەندییە ئابووری Ùˆ کۆمەڵایەتییەکان دروست دەکات و، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دووبارە بێبەشبوونەوەی توێژێکی بەرفراوانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• بەدەستهێنانی داهات.

دەرەنجام

داتا Ùˆ شیکردنەوەی سەرەوە، دەردەخات Ú©Û• سیستەمی ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستاندا لەسەر بنەمایەکی دروست دانەمەزراوە. ئابووریی هەرێمی کوردستان، پشت بە نرخی نەوت Ù„Û• بازاڕی جیهاندا دەبەستێت؛ واتە Ù„Û• دەرەوەی کۆنترۆڵی هەرێمە. ئەم جۆرە ئابوورییه‌ ئەگەر بەوردی بەدامەزراوەیی نەکرێت، نایەکسانی Ùˆ Ú©Û•Ù„ÛŽÙ†ÛŒ کۆمەڵایەتی بەرهەم دێنێت. هەر جۆرە گۆڕانکارییەک Ù„Û• کەرتی دارایی Ùˆ نرخی نەوتدا، ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر ژیانی هاووڵاتیان دروست دەکات؛ چونکە هیچ یەک Ù„Û• چالاکییە ئابوورییەکان Ù„Û• هەرێمی کوردستاندا، نەبوونە Ù‡Û†ÛŒ زیادبوونی بوودجە Ùˆ پاشکەوت Ùˆ سەرمایەگوزاری Ù„Û• کەرتی ئابووریی وەبەرهێنەر، Ú©Û• دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی گەشەسەندن.

 
 
« پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر دۆخی ژیان Ùˆ ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« بنیاتنانی نەتەوە Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت
« گەشەسەندنی سیاسی (بەشی یەکەم)
« گەشەسەندنی سیاسی
« گەشەسەندنی سیاسی
« دانیێل لێرنێر  (Daniel Lerner)
« لێرنێر Ùˆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون