PÊNÛS
 
هەڵوێستی تورکیا Ù„Û• نێوان ئاڵای کوردستان Ùˆ بەرژەوەندیی نەوتدا 
     2017-04-13
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد

هەڵوێستی تورکیا لە نێوان ئاڵای کوردستان و بەرژەوەندیی نەوتدا

 

شاڵاو عبدوخالق محەمەد، مامۆستای زانکۆ و پسپۆری سیاسەت و وزە

خستنەڕووی پرس

لەسەر هەڵکردنی  ئاڵای کوردستان Ù„Û• کەرکووک Ùˆ سه‌باره‌ت به‌ هەڵوێستی دەسەڵاتدارانی سیاسیی تورکیا، زۆر قسە Ùˆ باس Ùˆ لێکدانەوەی ناستراتیژی کران. لێکدانەوەکان ناڕیالستی Ùˆ نائەکادیمی بوون، چونکە سەرەڕای ئەوەی دەمارگیرییان Ù¾ÛŽÙˆÛ• دیار بوو، سەرجەم ئەو شیکەرەوە سیاسییانە هاتن هەڵوێست Ùˆ وشە توندەکانی سەرکردە سیاسییە تورکەکانیان خستە چوارچێوەی شیکردنەوەکانیان؛ Ú©Û• ئەمەیش Ù„Û• ڕووی لۆژیکی زانستی سیاسییەوە ناتەدروستە. بۆیە ئەوەی ئێمە دەمانەوێت گفتوگۆی لەسەر بکەین، هەڵوێستی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© Ù„Û• سیاسەتمەدار Ùˆ سەرکردەی سیاسیی تورکی نییە، Ù„Û• نموونەی: ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، بیناڵی یڵدرم، سەرۆکوەزیرانی تورکیا Ùˆ مەولوود چاوشئۆغلۆ، وەزیری دەرەوەی تورکیا، لەسەر ئاڵای کوردستان. چونکە ئەو گوتارانە، زیاتر دەکەونە چوارچێوەی بانگەشەی ڕاپرسییەکەی تورکیا بۆ گۆڕینی دەستووری تورکیا Ù„Û• پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆکایەتی؛ بەڵکوو لێرەدا ئێمە باس Ù„Û• چۆنێتیی گۆڕینی ستراتیژییەتی دەوڵەتی تورکیا دەکەین بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان Ùˆ حکوومەت Ùˆ ئاڵاکەی.

بە واتایەکی تر، ئایە ئەو گوتارانەی دەسەڵاتدارانی سیاسیی تورکی لەسەر ئاڵای کوردستان، چەندە لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە جددین و جێگەی مەترسین؟ ئایا بۆ ناکرێت بە شێوەیەک بیر بکەینەوە، کە حکوومەتی کوردی و دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستان، لە مامەڵە دیپلۆماسییەکانیان لەگەڵ حکوومەتەکەی ڕەجەب تەییب ئەردۆغاندا دۆڕاون؟

ناوەڕۆک

مێژووی دۆستایەتیی نێوان حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ùˆ دەسەڵاتدارانی سیاسی Ù„Û• تورکیا زۆر Ú©Û†Ù† نییە، بەتایبەتی Ù„Û• ڕووی کاری سیاسی Ùˆ مامەڵە دیپلۆماسییەکانەوە. دەتوانین بڵێین بەرەوپێشچوونی پەیوەندییەکان، زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ  Ú©Ø§ØªÛŒ هاتنەسەردەسەڵاتی حزبی داد Ùˆ گەشەپێدان بەگشتی[i] و، Ù„Û• ڕووی مێژوویییەوە بە شێوەیەکی پراکتیکی بۆ کۆتاییی ساڵی ٢٠٠٩ دەگەڕێتەوە. چونکە هەر Ù„Û• سەرەتای دامەزراندنی تورکیای کەمالییەوە Ù„Û• ساڵی ١٩٢٣ تا ساڵی ١٩٩١یش، دەوڵەتی تورکیا دانی بە مافی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردا نەدەنا، Ù†Û•Ú© تەنیا Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییەوە، بەڵکوو Ù„Û• ڕووی کەلتووری Ùˆ مافە نەتەوایەتییەکانیشەوە.

هەروەها پاش ئەوەی تورکیای کەمالی، دوای جەنگی جیهانیی دووەم Ú•Û†Ú˜ Ù„Û• دوای Ú•Û†Ú˜  بەرەو بەهێزی دەچوو، Ù„Û• ساڵی ١٩٦٠ هاوپەیمانێتییه‌Ú©ÛŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتەکانی دراوسێی واژوو کرد، بەتایبەتی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەعسی عێراق، بۆ ئەوەی بە هەماهەنگی Ùˆ بە بیانووی پاراستنی سنوورەکانیان، هەر یەک Ù„Û• تورکیا Ùˆ عێراق بتوانن Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد Ù„Û•Ùˆ دوو وڵاتە Ùˆ لەسەر سنوورەکانیان سەرکوت بکەن؛ Ú©Û• پاشتر ئەم سیاسەتە حکوومەتی ئێران Ùˆ سووریای عەرەبیشی گرتەوە.

بەڵام Ù„Û• دوای Ú©Û†Ú†Ú•Û•ÙˆÛ• مێژوویییەکەی ساڵی ١٩٩١ Ùˆ دروستبوونی ناوچەی ئارام Ù„Û• باشووری کوردستان، هەروەها هاوکاریی هاوپەیمانان بەتایبەتی فەڕەنسا Ùˆ بریتانیا، ئەو ڕووداوانە وایان کرد قۆناغی پەیوەندییەکانی دەوڵەتی تورکیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کوردەکانی باشووری کوردستان، تا ڕاددەیەکی Ú©Û•Ù… گۆڕانکاریی بەسەردا بێت و، بە شێوەیەکی سنووردار حکوومەتەکەی "تورکوت ئۆزال"ØŒ Ù„Û• ڕووی ئابووری Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییەوە مامەڵە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەرێمی کوردستاندا بکات. هەرچەندە Ù„Û• دوای ساڵی ١٩٩٢ Ùˆ دامەزرادنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بۆ یەکەم جار، چەند جارێک دەوڵەتی تورکیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هێزی سەربازییەوە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ Ù„Û• هەرێمی کوردستان کردووە. بەڵام پەیوەندییەکان بەو شێوەیە مانەوە، تا ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سەددام Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٣ Ùˆ دامەزراندنی حکوومەتی نوێی عێراقی Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٦دا.

هەرچەندە مامەڵەی تورکەکان دوای ساڵی ٢٠٠٦، Ù„Û• ڕووی ئابووری Ùˆ سیاسییەوە، تا ڕاددەیەک بەرامبەر هەرێمی کوردستان Ù„Û• ڕووی بازرگانی بەگشتی Ùˆ بازرگانیی وزەوە بەتایبەتی، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ کۆمپانیاکانی "گەناڵ ئینێرژی" Ùˆ "تاپکۆ"ÙˆÛ• بەرەو Ù¾ÛŽØ´ چووبوو؛ بەڵام دەسەڵاتدارانی سیاسیی تورکی بەگشتی، هەر بەو هیوایە بوون حکوومەتی نوێی بەغدای دوای سەددام حوسێن، بەپێی بەرژەوەندیی ئەوان بڕوات و، تا بکرێت Ù„Û• کوردەکانی کوردستانی باشوور دوور بکەونەوە. بۆ نموونە: Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٧دا، "ڕەجەب تەییب ئەردۆغان" Ú©Û• ئەوکات سەرۆکوەزیرانی تورکیا بوو، سەردانی بەغدای کرد و، Ù„Û• یەکێک Ù„Û• کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکاندا یەکێک Ù„Û• ڕۆژنامەنووسان Ù„ÛŽÛŒ پرسی "ئایە سەردانی هەرێمی کوردستان Ùˆ  سەرۆکی هەرێم، "مەسعوود بارزانی" دەکەیت؟" ڕەجەب تەییب ئەردۆغان Ù„Û• وەڵامدا گوتی: "من Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەرۆکوەزیرانی عێراق، نووری مالکی، Ú©Û† بوومەوە، نامەوێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەرکردەیەکی عەشیرەت Ú©Û† ببمەوە؛ من نه‌ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ مەسعوود بارزانی، Ù†Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هیچ کەسێکی تر Ú©Û† نابمەوە؛ هەروەها Ù¾. د. Ú© (پارتی دیموکراتی کوردستان)ØŒ پشگیریی Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• دەکات."

ئەم قسانەی ئەردۆغان زۆری پێ نەچوو، تەنیا دوای دوو ساڵ، بە دیاریکراوی لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٠٩دا گۆڕانکارییەکی زۆری بەسەردا هات؛ بەتایبەتی دوای ئەوەی بۆیان دەرکەوت دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان نە دژی ئەوانە و نە دژیان پشگیریی پەکەکەیش دەکات، بەڵکوو حکوومەتی هەرێم تەنیا دەیەوێت مامەڵەیەکی دۆستانەی لەگەڵ هەموو لایەنەکاندا هەبێت.

نەوت و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی تورکیا لە هەرێمی کوردستان

بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی تورکیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەرێمی کوردستان Ùˆ خاک Ùˆ حکوومەتەکەی، Ú•Û†Ú˜ Ù„Û• دوای Ú•Û†Ú˜ ڕووه‌Ùˆ فراوانبوونە، بەتایبەتی دوای کۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ ڕووداوە پێشبینیکراوەکانی دوای ئەو جه‌Ù†Ú¯Û•.  Ø¨Û†ÛŒÛ• ئەگەر لێرەدا وەڵامی ئەو پرسیارانەی سەرەوە بدەینەوە، Ú©Û• ئایە هەڵوێستەکانی تورکیا دەربارەی ئاڵای کوردستان جددین، بە هەڵوێستە نوێیه‌Ú©Û•ÛŒ ڕەجەب تەییب ئەردۆغانیشەوە، Ù„Û• وەڵامدا دەڵێین: نەخێر، ئەو گوتارانە جێگەی مەترسی نین، چونکە Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٩وە بە شێوەیەکی ستراتیژی، دەسەڵاتدارانی تورکیا سیاسەت Ùˆ هەڵوێستی خۆیان بەرامبەر بە حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ùˆ ئاڵاکەی گۆڕیوە، Ú©Û• دەتوانین ئەوەیش بۆ سێ هۆکاری سەرەکی بگەڕێنینەوە:

یەکەم: بەرژەوەندیی تورکیا لەناو کەرتی وزەی باشووری کوردستاندا زۆر زۆرن، کە لە چەندین ڕوانگەوە سوود لە سامانە سروشتییەکانی باشووری کوردستان وەردەگرێت، لەوانە:

  • تورکیا بەشێک Ù„Û• نەوت Ùˆ گازی هەرێمی کوردستان Ù„Û• پێداویستیی ناوخۆدا  Ø¨Û•Ú©Ø§Ø± دەهێنێت؛ Ú©Û• ئەو نەوتەیش تەنیا بریتی نییە Ù„Û• نەوتی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک، بەڵکوو تورکەکان باش دەزانن Ú©Û• Ù„Û• شارەکانی هەرێمی کوردستاندا ئەو نەوت Ùˆ گازەی تیایدا Ú©Û† بۆتەوە، چەندین جار زیاترە Ù„Û• نەوت Ùˆ گازی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک.
  • کۆمپانیا تورکەکانی بواری وزە، Ù„Û• نموونەی Ú¯Û•Ù†Û•Úµ ئینێرژی، زۆرترین قازانج Ù„Û• کەرتی وزەی کوردستاندا دەکەن؛ ئەوەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەو وەبەرهێنان Ùˆ بازرگانییەی بە نەوت Ùˆ گازی هەرێمی کوردستانەوە دەیکەن.
  • تورکەکان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بۆڕیی نەوتی کوردستان - جیهانەوە، Ù„Û• بەرامبەر ڕۆیشتنی نەوتی کوردستان بۆ بازاڕەکانی جیهان، پارەیەکی باش وەردەگرن، سەرەڕای وەرگرتنی پارەی ئەمبارکردنی نەوتی خاوی کوردستان Ù„Û• ئەمبارەکانی بەندەری جیهان؛ Ú©Û• ئەمەیش دووبارە Ùˆ سێبارە قازانجە.
  •   ØªÙˆØ±Ú©ÛŒØ§ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پشتبەستن بە نەوت Ùˆ گازی هەرێمی کوردستانەوە، Ú•Û†Ú˜ Ù„Û• دوای Ú•Û†Ú˜ Ù„Û• گوشارە ئابووری Ùˆ سیاسییەکانی ئێران Ùˆ ڕووسەکان دوور دەکەوێتەوە؛ Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ فرۆشتنی گازەوە دەیخەنە سەری.

دووەم: ڕۆڵ و دەسەڵاتی ئێرانییەکان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لەناو عێراقدا زیاتر دەبێت، بەتایبەتی دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ٢٠٠٣دا. بە دیوێکی تردا، عەرەبە شیعەکانی ناو عێراق زۆربەی خاک و دەسەڵاتە سیاسی و ئابوورییەکانیان کۆنتڕۆڵ کردووە، بە شێوەیەک ڕۆژ لە دوای ڕۆژ عەرەبە سوننە و هاوپەیمانەکانی تورکیاشیان لەناو عێراقدا دەخەنە دەرەوەی بازنە سیاسی و ئابوورییەکانەوە، چ لەسەر ئاستی ناوخۆیی بێت، یان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش؛ کە ئەمەیش، لە ڕووی سیاسی و ئابووری و تائیفی و کۆمەڵایەتییشەوە لە بەرژەوەندیی تورکەکاندا نییە.

سێیەم: لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، گۆڕانکاریی نوێی سیاسی Ùˆ ئابووری، بەتایبەتی Ù„Û• بواری ئاسایش Ùˆ وزەدا بەڕێوەیە. تا ئێستا باشترین هاوڕێ بۆ دەوڵەتی تورکیا، کوردستانی باشوور Ùˆ حکوومەتەکەیەتی؛ Ú©Û• لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش، دەکرێت Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• Ù‡Û•ÙˆÚµ بدەن بە کەمترین زەرەر Ùˆ زۆرترین قازانج Ù„Û•Ùˆ جه‌نگانە بێنە دەرێ Ú©Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتۆتەوە.

سەرەڕای ئەو هۆکارانەی سەرەوە، چەندین هۆکاری نهێنیی پڕ لە بەرژەوەندی هەن، کەوا لە تورکەکان بکەن لە ڕووی ستراتیژییەوە حکوومەت و خەڵکی باشووری کوردستان، نەکەن بە دووژمنی ئاییندەیان.

کۆبەند

هەڵوێستی دەسەڵاتی سیاسی لە تورکیا بەرامبەر بە هەڵکردنی ئاڵای کوردستان جددی نییە، بەڵکوو ئەوەندەی بۆ کۆکردنەوە و نمایشکردنێکی سیاسییە، ئەوەندە لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە مەترسی نییە بۆ سەر ئاییندەی حکوومەت و هەرێمی کوردستان؛ چونکە ئەو بەرژەوەندییانەی لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە بەتایبەتی لە بواری وزەدا، دەوڵەتی تورکیا بە خاک و حکوومەت و خەڵکی هەرێمی کوردستانەوە دەبەستێتەوە، زۆر زیاترە لەو بەرژەوەندییەی کە بە بەشێک لە تورکمانەکانی کەرکووکی بەستۆتەوە. هەروەها تورکیا وا بەئاسانی سەرجەم ئەو بەرژەوەندییانە، بە قوربانی هەڵکردن، یان داگرتنی ئاڵای کوردستان لە کەرکووک ناکات؛ لە کاتێکدا خۆی مانگێک پێش ئێستا، ئاڵای کوردستانی لەناو خاکی تورکیا لە پاڵ ئاڵای تورکیا و عێراقدا لە کاتی پێشوازیکردنی بەڕێز سەرۆکی هەرێمی کوردستاندا هەڵکردبوو.

 

 

[i]  Ø­Ø²Ø¨ÛŒ داد Ùˆ گەشەپێدان Ù„Û• ساڵی ٢٠٠١، Ù„Û• لایەن Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ئەندام پەرلەمانەوە، بە سەرۆکایەتیی "ڕەجەب تەییب ئەردۆغان" دروست بوو، Ú©Û• Ù„Û• حزبی فەزیلەی ئیسلامی جیا ببوونەوە، پاش ئەوەی بە بڕیاری دادگه‌ÛŒ دەستووریی تورکی ئەو حزبە هەڵوەشایەوە. یەکەم بە شداریشی هەڵبژاردنی Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٢دا بوو، Ú©Û• ئەو حزبە توانبی زۆرینەی دەنگەکان بەدەست بهێنێت  Ùˆ ٣٦٣ کورسیی پەرلەمانی بباتەوە.  

 
 
« نەوت Ùˆ گازی کوردستان Ùˆ لامەرکەزیەت (ناناوه‌ندێتی)ÛŒ پارێزگاکان
« هێزی نەرم Ùˆ Ú•Û•Ù‚ÛŒ ئەمریکا Ù„Û• گرتنەوەی مووسڵدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندنی تایبەتمەند Ù„Û• بواری جەنگ Ùˆ وزەدا
« ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک: Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا
« هێزی وزەی ئەمریکی Ù„Û• هەڵبژاردنی "ترامپ "دا
« نەوتی کوردستان Ùˆ گەڕانەوە بۆ بەغدا
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ تۆڕی جاڵجاڵۆکەی وزەی تورکیا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون