PÊNÛS
 
کوردستانی دوای عێراق Ùˆ عێراقی دوای کوردستان 
     2017-04-12
ئالان حەمە سەعید

کوردستانی دوای عێراق و عێراقی دوای کوردستان

 

ئالان حەمەسەعید- مامۆستای زانکۆ

پێشەکی: پاش چواردە ساڵ بەسەر ڕووخاندنی ڕژێمی سەددام حوسێن لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٣، عێراق کەوتە دۆخێکی نوێوە؛ دۆخێک کە ھەموو ھەوڵێکی بۆ درا لەسەر سێ بنەما پرۆسەی سیاسی و دەوڵەتسازیی بۆ بکرێت، کە بریتی بوون لە: سازان، ھاوسەنگی و ھاوبەشێتی. سەرەتاکانی ئەو دەوڵەتسازییە، بە پەراوێزبوونی پێکھاتەی عەرەبی سوننە دەستی پێ کرد، پاشان جەنگی ناوخۆییی دەستەبژێری فەرمانڕەوایی شیعە لە عێراق، پاشان جێبەجێنەکردنی دەستووری ھەمیشەییی ٢٠٠٥ لەگەڵ کورد و، ھەوڵدان بۆ کاڵکردنەوەی ئەو سێ بنەمایە، ھەنگاو بە ھەنگاو دەستی پێ کرد. کێشەی بنەڕەتی، ئەوە نەبوو کە ئەم دەوڵەتە فرەپێکھاتەی ئایینی، ئایینزایی و نەتەوەیی بوو، بەڵکوو کێشەی بنەڕەتی لە بەڕێوەبردنی ئەو فرەیییەدا بوو، لە لایەن دەستەبژێری فەرمانڕەوا لە عێراق.

پاش چواردە ساڵ، ئامارەکانی دەوڵەتی عێراق بەم جۆرەن: ٥،٦ ملیۆن بێباوک، ٦ ملیۆن نەخوێندەوار، ٢٧١ ھەزار بەندکراو، ٤،١ ملیۆن ھەڵھاتوو و ١٢٤ ملیار دۆلار قەرز. ئەمانە ئاماری وەزارەتەکانی حکوومەتی عێراقن کە بە کۆی گشتی، وێنەی دەوڵەتێکمان پیشان دەدات بەگوێرەی بنەماکانی زانستی سیاسەت و زاستی بەڕێوەبردن پێی دەگوترێت "دەوڵەتی شکستخواردوو". پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: کاتێک بە زمانی ژمارەکان لەو شکست و ماڵوێرانییە دەدوێین، ھۆکارە سەرەکییەکەی چییە؟ گومانی تێدا نییە ھۆکاری سەرەکی، بریتییە لە شکستی پرۆسەی سیاسی و بەڕێوەبردنی دەوڵەت لە لایەن دەستەبژێری فەرمانڕەواوە. دوای چواردە ساڵ ئەو سێ بنەمایە چییان لێ ھاتووە کە دەویسترا بکرێنە کەرەستەی دەوڵەتسازکردنەوە و بنیاتنانەوەی دەوڵەت؟

بێ گومان، یان ئەو بنەمایانە Ù„Û• ئێستادا نەماون، یان زۆر زۆر کاڵ بوونەتەوە. "عێراق Ú†Û†Ù† بەڕێوە دەچێت؟" ئەو پرسیارەیە Ú©Û• Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ھیچ تیۆرییه‌Ú©ÛŒ سیستەمی سیاسی Ù„Û• ئێستادا نەتوانێت وەڵامی بداتەوە Ùˆ دەستەوه‌سان ڕاوەستن Ù„Û• بەرامبەر ئەو پرسیارە Ú©Û• ئایا عێراق Ù„Û• ئێستادا چییە؟ دەوڵەتە، ناوچەیەکی داگیرکراوە، خاکێکی پڕکێشەیە، وڵاتێکە بە کردەوە دابەش بووە، سێنتراڵە، فیدراڵە، یەکگرتووە، دیموکراتییە، لیبراڵییە، ئیسلامییە، سۆسیالیستییە، یان ڕاستر بڵێین دەوڵەتێکە ناسنامەی نییە، یان ونی کردووە؟ ئەگەر وەڵامی وردی ھەموو ئەو پرسیارانەمان Ù¾ÛŽ نەبێت، دەکرێت ئەوە بزانین Ú©Û• عێراق سیستەم Ùˆ دەوڵەت Ùˆ دامەزراوە شکستخواردووە؛ وڵاتی خوێن Ùˆ ئاگر Ùˆ سەرزەمینی پراکتیزەکردنی تیرۆر Ùˆ دۆزەخێکی بێئەندازە تاقەتپرووکێنە. لێرەدا قسەمان لەسەر ئەوە نییە ئایا کورد Ù„Û• عێراقدا بمێنێتەوە یان نا؟ لانی Ú©Û•Ù… بۆ عاقڵمەندان ئەوە بڕاوەتەوه‌ Ú©Û• عێراق بەکەڵکی خۆیشی نایەت، Ù†Û•Ú© ئەوەی بەکەڵکی کورد بێت. قسەی سەرەکی لەسەر ئەوەیە: عێراق پاش کوردستان Ú†Û†Ù† دەبێت و، کوردستانیش پاش عێراق Ú†Û†Ù† بێت؟

یەکەم: عێراقی پاش کوردستان: Ù„Û• خوێندنەوەی ئێمەدا عێراقی پاش کوردستان Ù„Û•Ù… عێراقە باشتر نابێت Ú©Û• ئێستا ھەیە. عێراقێک دەبێت زیاتر Ù„Û• ئێستا تەنگژاوی، عێراقێک دەبێت دامەزراوە بە حوکمی پێکھاتە کۆمەڵایەتییەکانی Ùˆ ململانێ ئایینزایییەکانی، تا ئەوپەڕی ناسەقامگیر دەبێت؛ ململانێی شیعە Ùˆ سوننە فۆرمی جیاوازتر Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ئێستا بەخۆیەوە دەبینێت ململانێی ناوخۆیی شیعەی سیاسی دۆخ Ùˆ بار Ùˆ Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ دیکە وەردەگرێت؛ ئاراستەی عروبە Ùˆ نیشتمانپەروەری Ùˆ عێراقچێتی Ùˆ پاشکەوتەیی بۆ ھێزی ھەرێمایەتی، تووشی پێکدادانی گەورەی سیاسی دەبێت. دەبێتە دەوڵەتی کودەتا Ùˆ شکستھێنانی حکوومەت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ شەقامەوە؛ ناسەقامگیر Ù„Û• ڕووی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ خزمەتگوزارییەوە. ئەگەر نەتوانێت مامەڵەی دروست Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێکھاتەکانی دیکە بکات، پاش سەربەخۆییی کوردستان زیاتر بچووک دەبێتەوە. داتاکانی بێباوکبوون Ùˆ نەخوێندەواری Ùˆ کۆچکردووان Ùˆ ھەڵھاتووان، زیاتر دەبن Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ئێستا ھەیە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا باشە عێراقی پاش کوردستان بەو جۆرە بێت؟

ئەگەر عەقڵانی بدوێین Ùˆ دوور بین Ù„Û• خوێندنەوەی سۆزگەرایی، ئەو عێراقە لەسەر دەوڵەتی کوردستان پۆزەتیڤ نابێت. حوکمی Ù†Û•Ú¯Û†Ú•ÛŒ جوگرافیا دەیسەپێنێت Ú©Û• عێراق باشترە، بێ ئەو کێشانە بێت بۆ دەوڵەتی کوردستان؛ چونکە کوردستان ناتوانێت بێ پەیوەندیی دراوسێیەتی بێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراق. تێکچوونی دۆخی عێراق Ù„Û• ڕووی سیاسییەوە بە حوکمی پەیوەندییەکانی ئێستا Ùˆ ڕابردوو، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• Ú©ÛŽØ´Û• بۆ دەوڵەتی کوردستانی داھاتوو دروست بکات؛ Ù„Û• ڕووی ئابوورییشەوە دەروازەیەکی سنووری دەبێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتی کوردستان. Ù„Û• ڕووی تەناھییەوە، ھەبوونی گرفتی ئاسایشی، کاریگەریی نێگەتیڤی لەسەر ئاسایشی دەوڵەتی کوردستان دەبێت، بە حوکمی ھاوسنوورییەکی زۆر، Ú©Û• بە ھەزاران کیلۆمەتر دەبێت. باشترە عێراقێک ھەبێت Ú©Û• بەشێک Ù„Û• تەنگژەکانی ئێستای تێ پەڕێنێت و، لانی Ú©Û•Ù… "نیمچەسەقامگیر" بێت؛ بۆ ئەوەی کاریگەری Ùˆ لێکەوتەی نەرێنی لەسەر دەوڵەتی کوردستان دانەنێت.  

دووەم: کوردستانی پاش عێراق: کوردستانی پاش عێراق، دەوڵەتێکە بەرەنجامی بەرخودانێکی مێژووییی زۆر مەزنە؛ ئامانجێکی گەورە Ùˆ بنەڕەتیی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردە. بەڵام ئەوە کۆتایی نییە؛ کوردستانی پاش عێراق ھەرچۆنێک بێت، Ù„Û•Ùˆ عێراقە بێکەڵکەی ئێستا باشترە. بەڵام، ئەمە نابێت بەھانە بێت بۆ ئەوەی نەتوانین بڵیین کوردستانی پاش عێراق پێویستە بەم جۆرە بێت، بۆ ئەوەی جێگه‌ÛŒ ئومێدی کوردستانیان بێت: ھەنگاوی یەکەمی دەوڵەتی کوردستان، پێویستە بە "پەیماننامەی شەرەف" دەست Ù¾ÛŽ بکات بۆ ڕێگریکردن Ù„Û• ھەر جەنگێکی ناوخۆیی؛ وێڕای بوونی یاسایش Ù„Û•Ù… بوارەدا Ùˆ ڕێگریکردن Ù„Û• وەلائی ھەر حزبێکی سیاسی بۆ ھیچ دەوڵەتێک. دەوڵەتی دامەزراوە بێت و، ھەڵەکانی عێراقی ئێستا Ùˆ ڕابردوو لەبارەی پێکھاتەکان دووبارە نەکاتەوە. Ù„Û• ئێستادا ئاماژەی ئەرێنی بۆ پێکەوەژیان Ùˆ گرنگیدان بە پێکھاتەکانی دیکە ھەن، بەڵام پێویستە فراوانتر بکرێن Ùˆ بە دەستوور Ùˆ یاسا پارێزراو بکرێن. ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته، پێویسته‌ ‌تەواوی مافە مەدەنی، سیاسی، Ú©Ù‡‌لتووری Ùˆ ئابوورییەکانی پێکھاتە نەتەوەیی Ùˆ ئایینی Ùˆ ئایینزایییه‌کان دابین بکات.

 Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە نموونەیەکی جیاوازتر Ù„Û•Ù… سێ ساڵەی ڕابردوو نیشان بدات، بە گرتنەبەری پلان Ùˆ بنەماکانی شەفافییەت Ùˆ دادپەروەریی کۆمەڵایەتی Ùˆ ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی بۆ تێپەڕکردنی قەیرانەکان. دەوڵەتی کوردستان، پێویستە مەودای ئازادییەکان تیایدا فراوانتر بێت؛ دیموکراسییەت Ùˆ پاشکۆکانی، گرنگی زیاتریان Ù¾ÛŽ بدرێت؛ بەرگری Ùˆ پارێزگاری Ù„Û• دۆخی ئێستای ئاسایش و، ئارامیی دەوڵەت بەردەوامیی ھەبێت. ھەموو ئەمانە، بۆ گەشەپێدان Ùˆ گەیاندنی کوردستانی پاش عێراق بە دەوڵەتێکی جیاوازتر Ù„Û• عێراقی ئێستا Ùˆ عێراقی پاش کوردستان، بنەما Ùˆ کەرەستەی خاویان ھەیە. ئەم تێڕوانینانە تێڕوانینی ئاییندەیین؛ باسکردن نییە Ù„Û• ڕیفراندۆم Ùˆ پاشان سەربەخۆیی، چونکە ھەر Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© دۆزێکی ڕەوای ھەبێت Ùˆ زۆرینەی زۆری دانیشتووانەکەی پشتگیریی بکەن، ھەر دەگاتە وێستگەی سەربەخۆیی. سەربەخۆییش Ù„Û• ڕووی یاسای نێودەوڵەتییەوە بە بارێکدا کیانێکی سیاسی Ùˆ یاساییی باوەرپێکراوی Ù¾ÛŽ دەبەخشێت و، زیاتر ÙˆÛ•Ú© ئەندامێکی دەوڵەتی ناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتی Ú•Û†Úµ دەگێڕێت و، بە بارێکی دیکەدا دەبێتە زیاتر مایەی سەرنج Ùˆ لێوردبوونەوەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی Ùˆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و، بەچڕتر چاودێریی دەوڵەتی کوردستان دەکەن. ئەم گوتانە، ھیواخواستن Ùˆ چەند دێرێکی وتارێکی پوخت نییە لەسەر کوردستانی پاش عێراق، بەڵکوو پێویستییە بنەڕەتییە ژیارییەکانی دەوڵەتی کوردستانە بۆ مانەوە Ùˆ گەشەکردن Ùˆ کارابوونی ÙˆÛ•Ú© دەوڵەتێکی ئازاد Ùˆ ئاشتیویستی ناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی .

 
 
« عێراق؛ له‌ ته‌نگژه‌ى بونیاد Ùˆ ته‌نگژه‌ى به‌ڕێوه‌بردندا
« بەمەککەکردنى کەربەلا
« ڕۆژئاواى ئەفریقا؛ پەلهاوێشتنى ئێران Ùˆ سعوودیا Ùˆ ئاییندەى ململانێکان
« ئێران Ù„Û• نێوان دەرفەت Ùˆ ڕێگرییەکان Ù„Û• ئاسیاى ناوەند
« ململانێکانی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئازەربایجان
« Ù„Û• تارانەوە بۆ مەنامە، ‌پەڕینەوەی ئێران بۆ ئەوبەری ئاوەکان
« ٧١ ساڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون