PÊNÛS
 
سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە 
     2017-04-11
ڕێبوار بابکەیی

سیاسەتی دەرەوەی ئێران لە قووڵاییی شۆڕشی ئیسلامییەوە

 

ڕێبوار بابکەیی، مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دراساتی ستراتیژی- زانکۆی سەڵاحەددین

"ئۆرجانسکی"، پسپۆری ناسراوی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، پێی وایە: "سیاسەتی دەرەوەی هەر یەکەیەکی نێودەوڵەتی، گوزارشتە لە خواست و ویست و بەرژەوەندییەکانی ئەو یەکەیە لە ژینگەی دەرەوەدا؛ جا ئەو بەرژەوەندییانە، سیاسی و ئابووری بن، یاخود ئایدیۆلۆژی و ڕۆشنبیری." ئەو بۆچوونەی ئۆرجانسکی لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە وڵاتان ئامانجی جیاوازیان هەیە، چونکە توانا و هێزی جیۆپۆلیتیکی و ئابووری و مرۆیییان جیاوازە.

ئێران لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وڵاتێکی گەورەیە؛ خاوەن قەبارەی هێز Ùˆ نفووز Ùˆ توانای جۆراوجۆری خۆیەتی و، ئەکتەرێکی کاریگەری سیستەمی هەرێمییە. بەڵام Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا، ئامانجە ئایدیۆلۆژی Ùˆ سیاسییەکانی، Ù„Û•Ùˆ جوگرافیایەی Ú©Û• بە "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" ناومان برد، قەتیس ماونەتەوە؛ Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• ئێران گەورەترین ئامانجە ئابووری Ùˆ بازرگانییەکانی Ù„Û• دەرەوەی سنووری ئەو ناوچەیە، ÙˆÛ•Ú©: بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی ئەو وڵاتە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کەنەدا Ùˆ وڵاتانی ئەمریکای لاتین، ئەوروپا Ùˆ تەنانەت ئەفریقا. هۆکارەکەیشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە Ú©Û• سیاسەتی دەرەوەی ئێران هەڵقووڵاو Ùˆ زادەی بنەماکانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێرانە له‌ ساڵی 1979ØŒ Ú©Û• زیاتر پێکهاتبوو Ù„Û• بنەمای ئایدیۆلۆژی Ùˆ سیاسی Ùˆ بیروباوەڕی و، پێویست بوو Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ سیاسەتی دەرەوە ئەو بنەمایانە هەناردە بکرێن.

شۆڕشی ئیسلامی و ستراکتۆری ناوەندی بڕیار

Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێران ئەو ڕووداوە بوو، Ú©Û• کاریگەرییەکی زۆری کردە سەر سیاسەتی دەرەوە Ùˆ ناوەندی بڕیار  Ù„Û•Ùˆ وڵاتەدا، بۆ چۆنێتیی هەڵسوکەوتکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ژینگەی دەرەوەدا. بە شێوەیەک Ú©Û• دید Ùˆ ڕوانگەی دروستکەری بڕیار Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە سەبارەت بە ژینگەی هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی، گۆڕانێکی ڕیشەییی بەسەردا هات؛ بەو پێیەی Ú©Û• بڕیار لەسەر هاوپەیمانێتیی نوێ درا و، پێداچوونەوە لەسەر هاوپەیمانێتیی ستراتیژی کرا؛ هەروەها ڕکابەرە نوێیه‌کان Ùˆ دۆستەکان Ù„Û• هەر دوو سیستەمی هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتیدا دەستنیشان کران. ئەم ئاڵوگۆڕە نوێیە Ù„Û• ڕوانگە Ùˆ بۆچوونی دروستکەری بڕیار Ù„Û• سیاسەتی دەرەوە، پێویستیی بەوە بوو Ú©Û• ستراتیژییەتێکی ئەوتۆ دابڕێژرێت Ú©Û• تەواوی ئەو گۆڕانکارییە نوێیانە لەخۆ بگرێت و، سەرلەنوێ ئامانجەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە دیاری بکرێت؛ بە شێوەیەک Ú©Û• تێکەڵاوی Ùˆ پلەبەندییەک Ù„Û• نێوان ئامانجە ئایدیۆلۆژییەکان Ùˆ پێداویستییە  سیاسییە نەتەوەیییەکاندا هەبێت.

کاریگەریی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ئاراستەکردنی سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە

"هانز مۆرگنتاو"ØŒ باوکی ڕۆحیی قوتابخانەی ڕیالیزم Ù„Û• پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، Ù¾ÛŽÛŒ وابوو Ú©Û•: "کاریگەرترین داگیرکاری، داگیرکاریی ئایدیۆلۆژییە؛ چونکە بە هۆیەوە دڵ Ùˆ عەقڵی گەلان داگیر دەکرێت." Ù„Û• چوارچێوەی ئەو بۆچوونەی مۆرگنتاودا دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوە بکەین Ú©Û• ئێران بە Ù‡Û†ÛŒ بنەماکانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە  گەورەترین کاریگەریی كردۆته‌ سەر مێنتالیتی Ùˆ دڵ Ùˆ دەروونی بەشێکی گەلانی ئیسلامی. بەو پێیەی Ú©Û•  ئایدیۆلۆژی Ùˆ بیروباوەڕ، Ù„Û• ڕوانگەی ئێرانی ئیسلامییه‌وه‌ سەبارەت بە ژینگەی دەرەوە، Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ بنەڕەتییان بینی، کاتێک Ú©Û• بڕیاربەدەستان کاریان لەسەر هەناردەکردنی بنەماکانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی وڵاتەکەیان بۆ دەرەوە کرد. گوتە به‌ناوبانگەکەی "خومەینی" لەسەر ئەم ڕاستییە بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە، کاتێک Ú©Û• گوتی: "ڕووبەڕووی بوونەوەی ئێمە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ولاتان، له‌سه‌ر بنه‌مای بیروباوەڕە‌." جگە لەمەیش سیستەمی سیاسی Ù„Û•Ùˆ وڵاتەدا، بەپێی هەمان ئەو بنەمایانە دامەزراوە Ú©Û• بە "ویلایەتی فەقیھ" ناو نراوە. ئەو هەنگاوەیش هەڵسوکەوتەکانی ئەو وڵاتەی Ù„Û• سنووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی Ù„Û• بەرامبەر  وڵاتە عەرەبییەکان، زێتر بەو بنەمایانەوە پابەند کرد.

هەناردەکردنی بنەماکانی Ø´Û†Ú•Ø´ Ù„Û• لایەن حکوومەتی ئیسلامیی ئێرانەوە Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەدا، بەتایبەتی بۆ وڵاتانی عەرەبی، Ù„Û• ڕاستیدا پەیوەندییەکانی ئێرانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو وڵاتانە تووشی لەباربردن Ùˆ هەرەسهێنان کرد؛ لەبەر ئەوەی وڵاتانی کەنداو هەستیان بە مەترسیی ئەم هەڵسوکەوتانەی سیاسەتی دەرەوەی ئێران کرد، Ú©Û• ئەم هەڵسوکەوت Ùˆ ڕەفتارانە، Ú† مەبەست Ùˆ ئامانجێكی Ù„Û• پشتەوەیە و، Ú†Û†Ù† ئێران دەیەوێ ببێتە جەمسەرێکی ئیسلامی و، Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئیسلامیی سعوودیا کەمتر بکاتەوە؛ بەتایبەتی کار لەسەر ئەوە بکات Ú©Û• کاریگەرییەکانی سعوودیا لەسەر وڵاتانی ئیسلامی کاڵ بکاتەوە.  Ø¦Û•Ù…Û• سەرباری ئەوەی Ú©Û• پرسی سازکردنی هیلالێک بە ناوی "هیلالی شیعی" Ù„Û• لایەن ئێرانەوە، ئاسایشی نەتەوەییی وڵاتە عەرەبییەکان، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ورووژاندن Ùˆ پشتیوانیکردنی دۆسیەی شیعەکان Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەدا، دەخاتە مەترسییەوە. بۆ ئەم مەبەستەیش، ئێران توانیی بە Ù‡Û†ÛŒ پشتیوانیکردنی "حزبوڵڵا" Ùˆ Ù„Û• ئێستایشدا حەشدی شەعبی Ùˆ هێزە شیعەکانی دیکە، هێز Ùˆ هێژموونیی خۆی بەسەر هەندێک Ù„Û• وڵاتانی عەرەبیی وەکوو لوبنان، سووریا، عێراق Ùˆ یەمەن بسەپێنێت. ئەوەیش Ú©Û• جێگه‌ÛŒ سەرنجە ئەوەیە Ú©Û• تاکوو ئێستا کاریگەریی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێران Ù„Û• ڕووی هزری Ùˆ ئایدیۆلۆژی Ùˆ مەزهەبییەوە بەسەر وڵاتانی عەرەبی ماوەته‌وه‌Ø› سەرەڕای ئەوەی Ú©Û• پەیوەندییەکانی ئێران Ùˆ وڵاتانی عەرەبی، Ù„Û• دوای Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە تا ئێستا، چەندین بەرزی Ùˆ نزمیی Ù„Û• مێژووی پەیوەندییەکانی ئەم دوو لایەنەدا بەخۆیەوە بینیوه‌.

یەکێک Ù„Û• گرنکترین دروشمەکانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێران، Ú©Û• Ù„Û• گوتەیەکی خومەینی وەرگیرابوو،  بریتی بوو Ù„Û•: "Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئازادکردنی شاری قودس Ù„Û• کەربەلاوە دەست Ù¾ÛŽ دەکات." ئەو دروشمەی Ø´Û†Ú•Ø´ØŒ وڵاتێکی ÙˆÛ•Ú© ئیسڕائیلی Ù„Û• دۆستێكی زۆر نزیکەوە بۆ ئێرانی Ù¾ÛŽØ´ Ø´Û†Ú•Ø´ØŒ کرد بە نەیارێکی سەرسەختی ئەو وڵاتە Ù„Û• دوای Ø´Û†Ú•Ø´. هەروەها ئەو دروشمە، پەیامێکی سیاسی Ùˆ ئایدیۆلۆژیی بۆ جیهانی ئیسلامی Ù¾ÛŽ بوو؛ بەو واتایەی Ú©Û• "قودس" Ùˆ "فەڵەستین" بەدەستی شیعەکان ڕزگاریان دەبێت و، ئیتر شیعەکان لەمەودوا Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ بێئەندازەیان Ù„Û• سیاسەتی هەرێمی Ùˆ هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکەدا دەبێت. یەکێکی تر Ù„Û• دروشمەکان "بەشەیتانکردنی ئەمریکا" بوو؛  بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو دروشمەوە، گرژی كه‌وته‌ نێوان ئەو دوو وڵاتە و، ئەو گرژییەیش وای کرد Ú©Û• تا ئێستایش پەیوەندییەکانیان پچڕاو بێت. هەروەها ئێران Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دا، Ú©Û• Ù„Û• سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەتی جاراندا، کاریگەرییەکانی Ø´Û†Ú•Ø´ بۆ ئاسیای ناوەڕاستیش بگوازرێنەوە؛ بەو پێیەی Ú©Û• زۆربەی گەلانی ئەو ناوچەیە مسوڵمانن، بەتایبەتی ئەو ناوچانەی Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێراندا هاوسنوورن. ئێران Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دا Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ ناوچانەدا شیعەگەرایی بچەسپێت و، گەلانی ئەو ناوچانە شیعە ÙˆÛ•Ú© ئایدیۆلۆژیی خۆیان ببینن Ùˆ باوەڕی Ù¾ÛŽ بکەن، Ù†Û•Ú© مارکسیزم.

بەگشتی، ئەوەی Ú©Û• جێگەی ئاماژەبۆکردنە، ئەوەیە Ú©Û• سیاسەتی دەرەوەی ئێران تا ئێستایش بەو بنەمایانەوە کاریگەرە و، ئێران ئێستایش دەستی Ù„Û• سیاسەتی تائیفی Ùˆ پشتیوانیکردنی شیعەکان Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دەستەمۆکردن Ùˆ سەپاندنی هێژموونی بەسەر بەشێک Ù„Û• حکوومەتەکانی ناوچەکەدا هەڵنەگرتووە؛ ئەمە سەرباری ئەوەی Ú©Û• پەیوەندییەکانی ئێران بەرامبەر بە هەر یەک Ù„Û• وڵاتانی عەرەبی Ùˆ وڵاتی ئیسڕائیل Ùˆ ئەمریکا، ÙˆÛ•Ú© خۆیەتی. ئەو چەشنە ئاراستەیه‌ Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەی ئێران، Ù„Û• ڕاستیدا بژاردەکانی بەردەستی دروستکەری بڕیار Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەدا بەرامبەر بە هەر هەلومەرج Ùˆ دۆخێک Ú©Û• کاتێک Ù„Û• ژینگەی دەرەوە دروست بێت Ùˆ بێتە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ•ØŒ کەمتر Ùˆ تەسکتر دەکاتەوە. ئەوەیش وا دەکات Ú©Û• ئێران کاریگەرییەکانی هەر Ù„Û• جوگرافیایەکی دیاریکراودا قەتیس بمێنێتەوە و، بۆ سنوورەکانی دیکە تەشەنە نەکات، چونکە ڕەوشی تائیفی Ùˆ شیعەگەرایی هەر Ù„Û•Ùˆ جوگرافیایه‌دا بوونی هەیە. بۆیە، پێویستە ئێران خۆی Ù„Û• بنەما ئایدیۆلۆژییەکان ڕزگار بکات و، پەنا بۆ سیاسەتی کراوە و، لەسەر بنەمای دیموکراسی Ùˆ لیبراڵییەت ببات.

 
 
« داعش Ù„Û• ڕوانگەی جیۆئەمنیی  ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ قەوقازەوە
« داعش Ù„Û• دامێنی شکستی سووریا Ùˆ عێراقدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە
« ئاسۆی پەیوەندییەکانی چین Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• گۆشەنیگای "ترامپ"Û•ÙˆÛ•
« سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا
« تورکیا Ùˆ هۆڵەندا؛ جه‌نگی سیمبۆلی Ùˆ قەیرانی دیپلۆماسیی نێوان دەستەبژێرەکان
« سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون