PÊNÛS
 
زمان، ناسنامه‌ Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی 
     2017-04-10
پەرویز ڕەحیم

زمان، ناسنامه‌ Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر- مامۆستا له‌ ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته ‌سیاسییه‌كان/ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ

پرسی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، بابه‌تێكی فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ فره‌Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ له‌ جیهانی ئیمڕۆدا ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی مۆدێرن، ته‌نیا سه‌ربازی Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ هه‌Ú•Ù‡‌Ø´Û• Ùˆ هێرشی سه‌ربازیی ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ پاراستنی ئارامی له‌ ناوخۆ نییه‌ØŒ به‌ڵكوو په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی به‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پرس Ùˆ بابه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێشووتر له‌ وڵاتانی نادیموكراتیك Ùˆ دوواكه‌وتوو گرنگییان Ù¾ÛŽ نه‌ده‌درا، یاخود پشتگوێ خرابوون؛ به‌ڵام به‌رده‌وام ئه‌Ùˆ جۆره‌ وڵاتانه‌ له‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ پشێوی Ùˆ ناسه‌قامگیریدا بوونه‌. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ پرس Ùˆ بابه‌تانه‌ØŒ پرسی په‌یوه‌ندیی نێوان زمان Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییه‌. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ پاراستن Ùˆ په‌ره‌په‌ێدانی زمانی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گرنگ Ùˆ هه‌ستیاری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت یاخود نه‌ته‌وه‌یه‌دا مانا په‌یدا ده‌كات. ته‌نانه‌ت بزووتنه‌وه‌ توندڕه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانیش وه‌كوو پان-عه‌ره‌بیزم Ùˆ پان-فارسیزم Ùˆ پان- توركیزم Ùˆ ...ØŒ ناونیشان، بنه‌ما Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌ندی زمانییان هه‌یه‌.

لێره‌دا پرسی سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… نووسینه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زمان Ú† په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ به‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌ هه‌یه‌ یان ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی به‌ Ú† شێوه‌یه‌Ùƒ گرێدراوی ناسنامه‌ Ùˆ زمانه‌ØŸ به‌تایبه‌ت بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ بێده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، وه‌كوو كورد، كه‌ ئه‌Ù… پرسه‌ زۆر هه‌ستیارتره‌ تاوه‌كوو بۆ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یشتوو Ùˆ پێشكه‌وتووی ڕۆژاوایی؛ چونكه‌ به‌رده‌وام له‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ سڕینه‌وه‌ÛŒ زمان Ùˆ ناسنامه‌ Ùˆ كه‌لتووره‌كه‌یه‌وه‌ بووه‌. به‌Ù… پێیه‌ له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌ÛŒ نێوان زمان، ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، هه‌ستیاری Ùˆ گرنگیی پرسی زمان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا ڕوون بكه‌ینه‌وه‌.

 Ø²Ù…ان Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی

به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی زمان ده‌زگه‌یه‌ÙƒÛŒ سیسته‌ماتیك Ùˆ ڕێكخراوه‌ له‌ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان، كه‌ گرنگی Ùˆ به‌هاكه‌ÛŒ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌وه‌ ده‌ستنیشان Ùˆ دیاری ده‌كرێت و، ئاخێوه‌ر (قسه‌كه‌ر) Ùˆ گوێگر به‌ مه‌به‌ستی دروستكردنی په‌یوه‌ندی له‌ نێوان خۆیاندا، كه‌ÚµÙƒ له‌Ù… به‌ها Ùˆ گرنگییه‌ÛŒ هێماكانی  وه‌رده‌گرن. زمان سروشت Ùˆ جه‌وهه‌ری هزر Ùˆ بیركردنه‌وه‌كان Ùˆ وێنا زه‌ینییه‌كانمان Ùˆ به‌گشتی ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مكانه‌ÛŒ كه‌ له‌ هزر Ùˆ مێشكماندان،‌ ده‌ستنیشان ده‌كات. به‌Ù… پێیه،‌ دروستكراوبوونی هه‌ر زمانێكی تایبه‌ت، Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ شێوازی بیركردنه‌وه‌ÛŒ ئێمه‌ ده‌رباره‌ÛŒ جیهان Ùˆ ئامرازێكه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌Ùˆ ئامانجانه‌. به‌گشتی زمان Ú†Ù‡‌ند ئه‌ركێكی هه‌یه‌:

Ù¡- ئه‌ركی ئامرازی: به‌كارهێنانی زمان به ‌مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی زانیاری

Ù¢- ئه‌ركی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یی: به‌كارهێنانی زمان به‌ مه‌به‌ستی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وانی تردا

Ù£- ئه‌ركی تاكه‌كه‌سی: به‌كارهێنانی زمان بۆ ده‌ڕبرینی هه‌ست Ùˆ سۆز Ùˆ مانا Ùˆ واتاكان

Ù¤- ئه‌ركی: ئه‌ركی دۆزینه‌وه‌یی: به‌كارهێنانی زمان به‌ ئامانجی فێربوون Ùˆ دۆزینه‌وه‌ÛŒ ماناكان Ùˆ شته‌كان و، به‌گشتی دۆزینه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ بواره‌كانی جیهان Ùˆ ژیان

Ù¥- ئه‌ركی هزرین Ùˆ وێناكردن: به‌كارهێنانی زمان به‌ مه‌به‌ستی بیركردنه‌وه‌ Ùˆ تێفكرین Ùˆ وێناكردنی هزری Ùˆ خه‌یاڵی

Ù¦- ئه‌ركی سیمبۆلیك: به‌كارهێنانی زمان بۆ ئاڵوگۆڕكردنی نیشانه‌ Ùˆ هێماكان و، به‌گشتی بۆ ئاڵوگۆڕكردنی زانیارییه‌كان

Ù§- ئه‌ركی سیسته‌Ù…ÛŒ Ùˆ ڕێكخستن: به‌كارهێنانی زمان بۆ كۆنترۆڵكردنی Ú•Ù‡‌فتاری ئه‌وانی تر.

به‌Ù… پێیه‌ ده‌سته‌واژه‌ Ùˆ وشه‌كان Ùˆ ئه‌Ùˆ زمانه‌ÛŒ كه‌ به‌كاری دێنین، بێلایه‌Ù† Ùˆ داماڵراون له‌ به‌هاكان و، زۆربه‌ÛŒ كات ئاوێته‌ÛŒ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ... ده‌بن؛ بۆیه‌ زمان ئامرازێكی به‌هێزه‌ بۆ لێكدانه‌وه‌ Ùˆ ته‌فسیر Ùˆ شرۆڤه‌ÛŒ جیهان، ژیان، بوون Ùˆ جیهانبینیی ئێمه‌ Ùˆ شێوازه‌كانی گۆڕانكاری تێیایدا. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ زمان ده‌توانێت به‌رژه‌وه‌ندیی گرووپ Ùˆ لایه‌نه‌كان به‌رجه‌سته‌ بكات و، هه‌روه‌ها ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ پارێزگاری Ùˆ پاراستنی په‌یوه‌ندییه‌كانی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی هه‌نووكه‌یی Ùˆ زاڵ. هه‌ر بۆیه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ توێژینه‌وه‌ نوێیه‌كان، زمان ده‌توانێت به‌ شوێندانه‌ری Ùˆ كاریگه‌ریدروستكردن له‌سه‌ر بیروباوه‌Ú•ÛŒ تاكه‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ چوارچێوه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتاركردنی تاك Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ده‌ستنیشان بكات. ڕاستییه‌كه‌ی، سنووره‌كانی خۆشه‌ویستی Ùˆ نه‌فره‌ت، دۆست Ùˆ دوژمن، باش Ùˆ خراپ، چاكه‌ Ùˆ خراپه‌ Ùˆ ...ØŒ جوگرافی Ùˆ ماددی Ùˆ هه‌ستپێكراوی فیزیكی نین، به‌ڵكوو له‌ چوارچێوه‌ÛŒ زمان Ùˆ وشه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌مكه‌كاندایه‌ كه‌ دروست ده‌بن، به‌رجه‌سته‌ ده‌بن Ùˆ مانا وه‌رده‌گرن. به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌وه‌ÛŒ تری ناسنامه‌یی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مه‌زهه‌بی Ùˆ ... له‌ چوارچێوه‌ÛŒ زماندا مانا په‌یدا ده‌كات و، تا ئاستی سڕینه‌وه‌ Ùˆ له‌ناوبردن Ùˆ دوژمنایه‌تی Ùˆ به‌شه‌یتانیكردنیش به‌رز ده‌بێته‌وه‌. بۆیه‌ Ú†Ù‡‌مكه‌كانی ئازادی، دادپه‌روه‌ری، یه‌كسانی، ماف، هێز، ده‌سه‌ڵات، ئاسایش Ùˆ... له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌كه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌ جیاوازن Ùˆ گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا دێت و، ته‌نانه‌ت زه‌ینی، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی Ùˆ زمانین، نه‌Ùƒ ماددی Ùˆ فیزیكی Ùˆ Ú•Ù‡‌ها.

ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، پێناسه‌ÛŒ جۆاوجۆری بۆ كراوه‌ØŒ به‌ڵام ده‌توانین بڵێین كه‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی بریتییه‌ له‌ پاراستنی ناسنامه‌ و، هه‌روه‌ها یه‌كانگیری Ùˆ یه‌كگرتووییی نه‌ته‌وه‌یی و، به‌گشتی پاراستن Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌ها بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ. ئاسایش بە مانای پارێزگاریكردن Ù„Û• تاك، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ نەتەوە Ùˆ دەوڵەت، Ù„Û• هەمبەر هەڕەشەكان دێت و، به‌ خاڵی بەرامبەر Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• هەژمار دەكرێت و، هەر دەوڵەتێك بتوانێت هەڕەشەكان نەهێڵێت، ئەوە گەیشتۆتە ئاسایش Ùˆ ئارامی. "واڵتەر لیپمەن"ØŒ لێكۆڵەری ئەمریكی، یەكەم كەس بوو ÙƒÛ• چەمكی ئاسایشی نەتەوەیی بەڕوونی پێناسە دەكات: "نەتەوەیەك كاتێك خاوەنی ئاسایشە، ÙƒÛ• Ù„Û• دۆخی دووری Ù„Û• جەنگدا، بتوانێت بەها بنەڕەتییەكانی بپارێزێت و، Ù„Û• حاڵەتی جەنگیشدا بتوانێت ئەم بەهایانە Ù¾ÛŽØ´ بخات."

به‌Ù… پێیه‌ په‌ره‌سه‌ندن یان Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی زمان، وه‌كوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ بنچینه‌ییی نه‌ته‌وه‌ØŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ په‌ره‌سه‌ندن Ùˆ پاراستنی یه‌كانگیری Ùˆ پته‌وكردنی یه‌كگرتووییی نه‌ته‌وه‌یی. زمان وه‌كوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زێكی ناسنامه‌پێده‌ر، یان پێكهێنه‌ری ناسنامه‌ØŒ بۆ نه‌ته‌وه‌ Ú•Û†Úµ ده‌بینێت. بۆیه‌ هه‌ر جۆره‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌Ùƒ بۆ سه‌ر زمان، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌سه‌ر ناسنامه‌ Ùˆ یه‌كگرتووییی نه‌ته‌وه‌یی.

زانایانی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، پێیان وایه‌ كه‌ ئامانجی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی بریتییه‌ له‌ Ú•Ù‡‌خساندنی ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌لومه‌جێكی سیاسیی نه‌ته‌وه‌یی  Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بۆ پاراستن یاخود په‌ره‌پێدانی به‌ها بنه‌Ú•Ù‡‌تی Ùˆ بنچینه‌یییه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان بۆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن، یان ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ر جۆره‌  هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌Ùƒ. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ توانای نه‌ته‌وه‌یی بۆ ئه‌Ù… ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ØŒ پێویسته‌ ببێته‌ ئه‌ركی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی و، به‌Ù… پێیه‌یش Ú•Û†Úµ Ùˆ كاریگه‌ریی زمان به‌رجه‌سته‌ ده‌كات.

له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌یشه‌وه‌ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ وڵاتانی Ú¯Ù‡‌شه‌نه‌سه‌ندوو یاخود ناسراو به‌ جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ به‌رده‌وام هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی هه‌یه‌ و، له‌ وڵاتانه‌دا ئاسایشێكی نه‌ته‌وه‌ییی جێگیر Ùˆ به‌رده‌وام بوونی نییه‌ Ùˆ به‌دامه‌زراوه‌یی نه‌كراوه‌ØŒ ئه‌وه‌ لێره‌وه‌ هه‌ر جۆره‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌Ùƒ بۆ سه‌ر ÙƒÛ†ÚµÙ‡‌كه‌ Ùˆ بنچینه‌كان Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی نه‌ته‌وه‌ØŒ كه‌ زمان  یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترینیان‌ØŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ مه‌ترسییه‌ÙƒÛŒ جددی بۆ سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌Ùˆ وڵاته‌. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ دواكه‌وتوویی Ùˆ نه‌بوونی په‌روه‌ده‌ÛŒ مۆدێرن Ùˆ جێگیر، ئه‌وه‌ زمانیان به‌رده‌وام له‌به‌رده‌Ù… هه‌Ú•Ù‡‌شه‌دایه‌.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ وڵاتانی نادیموكراتیكی زلهێز Ùˆ داگیركه‌ر، هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† به‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی زمانی نه‌ته‌وه‌ÛŒ بنده‌ست، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌‌ به‌هێز بوونی ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ بگرن، تاوه‌كوو ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی له‌رزۆك Ùˆ نایه‌كگرتوو دروست بێت. ئه‌مه‌یش كار ده‌كاته‌ ‌سه‌ر یه‌كانگیری Ùˆ یه‌كگرتووییی نه‌ته‌وه‌یی؛ چونكه‌ له‌ وڵاتانی دوواكه‌وتوودا هه‌ر جۆره‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌Ùƒ له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ به‌ها بنچینه‌یییانه‌ØŒ كه‌ زمان یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ به‌ها بنه‌Ú•Ù‡‌تییانه‌ØŒ ئه‌وه‌ ناسه‌قامگیری Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ده‌خوڵقێنێت.

هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 1978ØŒ یۆنسكۆ له‌ ڕاگه‌یه‌نراوی تایبه‌ت به‌ "نه‌ژاد"دا ڕای Ú¯Ù‡‌یاند كه‌ هه‌موو تاك Ùˆ گرووپه‌كان ئه‌Ùˆ مافه‌یان هه‌یه‌ كه‌ جیاواز بن Ùˆ خۆیان به‌ جیاواز بزانن و، به‌Ù… پێیه‌ هه‌روا هه‌ژمار بكرێن. پاشان له‌ 18ÛŒ دێسه‌مبه‌ری ساڵی 1992ØŒ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕاگه‌یه‌نراوی تایبه‌ت به‌ مافی تاكه‌كانی سه‌ر به‌ كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئیتنیكی Ùˆ  ئایینی Ùˆ زمانییه‌كانی په‌سند كرد. ئه‌Ù… ڕاگه‌یه‌نراوه‌ وڵاتانی پابه‌ند كرد تا به‌رگری له‌ ناسنامه‌ Ùˆ بوونی كه‌مینه‌كانی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سنووره‌كانیاندا بكه‌Ù†.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ Ùˆ تیۆرییه‌ نوێیه‌كانی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، "زمان" ده‌توانێت ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستكردنی دۆست، یان دوژمن؛ به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی زه‌ینیی هه‌یه‌ و، له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زمان Ùˆ گوتاره‌وه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسی، یان دڵنیایی Ùˆ هه‌ستكردن به‌ ئه‌من Ùˆ ئاسایش ده‌‌گوازێته‌وه‌. بۆیه‌ ئاسایش Ùˆ نه‌بوونی ئاسایش، له‌ سه‌ره‌تادا Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی زمانی Ùˆ گوتاریی هه‌یه‌. بۆ نموونه ‌لایه‌نگرانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ ئه‌Ùˆ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ ده‌هێننه‌وه‌ كه‌ ڕێبه‌رانی وڵاتان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ "وتار یاخود گوتاره‌كانیانه‌وه‌" هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كان به‌رجه‌سته‌ ده‌كه‌Ù† و، به‌Ù… پێیه‌یش خه‌ÚµÙƒ له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شانه‌ÛŒ كه‌ سیاسه‌تمه‌دار یاخود ڕێبه‌ران به‌ مه‌ترسیی ده‌زانن، ئاماده‌ ده‌كه‌Ù†.

ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ناسنامه‌

كاتێك تاك دەتوانێت بڵێت خاوەن ناسنامەیە، ÙƒÛ• Ù„Û• مانه‌وه‌ Ùˆ ئاسایشی خۆی دڵنیا بێت، چونكە مانه‌وه‌ Ùˆ ئاسایش وا دەكات، ÙƒÛ• تاك هەست بە كەسایەتییەكی جێگیر بە درێژاییی زەمەن بكات. ناسنامە لەسەر مانه‌وه‌ Ùˆ بەردەوامی مانا پەیدا دەكات؛ كەواته‌ هەر جۆرە ناسنامەیەك، تاك یان كۆمەڵایەتی، پێویستیی بە مانه‌وه‌ Ùˆ بەردەوامی Ùˆ بوونی ئاسایشی ناسنامەیییەكەی هەیە.

ئاسایشی كۆمەڵگەیی Ù„Û• قوتابخانەی كۆپنهاگن، ÙƒÛ• "بۆزان" یەكێك بوو Ù„Û• ئەندامه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی، چەمكێكی سه‌ره‌ÙƒÛŒ هەیە ÙƒÛ• ئەویش بریتییە Ù„Û• ناسنامە. هەر كاتێك گرووپێك هەست بەوە بكات ÙƒÛ• باوەڕ Ùˆ ڕەوتە كه‌لتووری Ù€ كۆمەڵایەتییەكانیان ئینكار، كۆنتڕۆڵ، یان دەستكاری دەكرێن، ئەوە هەست به‌ نائاسایشی (نائه‌منی) دەكەن.

لەوانەیە ئەم هه‌ستكردن به‌ نائاسایشییه‌ ڕاستەقینە بێت، وەكو بەزۆر كۆچپێكردن، یان ڕاگواستنی گرووپێك Ù„Û• شوێنێك بۆ شوێنێكی تر. لەوانەیە ئەم هەستكردن بە نائاسایشییە تەنیا زەینی بێت، واتە Ù„Û• دەرەنجامی هەڵسوكەوتی گرووپێك Ù„Û• دژی گرووپێكی تر بێت، ÙƒÛ• دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ نائاسایشیی ڕاستەقینە. ئەم كێشەیەش "باری بۆزان" ناوی Ù„ÛŽ دەنێت بە ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ (ئاسایشی كۆمەڵگەیی)ØŒ ÙƒÛ• بەپێی ئەوە كردەوەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• هەوڵدان بۆ بەهێزتركردنی ئاسایشی كۆمەڵگەییی خۆی، ببێتە Ù‡Û†ÛŒ كاردانەوەی Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ دووەمدا و، Ù„Û• ئاكامدا ئاسایشی كۆمەڵگەییی یەكەم، لاواز بێت.

ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ بوونی ئەم بابەتە، Ù„Û• ڕاڤه‌كردنی ئەم كردەوەیه‌دا خۆی شاردۆتەوە. Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بۆ بەرجەستەكردنی ناسنامەی خۆی، بە كارێكی ئامانجدار Ùˆ بەپلان Ùˆ بیرلێكراوە بۆ بەرجەستەكردنی خۆی Ùˆ هەڵاواردنی ئەوی تر دادەنرێت. ÙˆÛ•Ùƒ Ú†Û†Ù† دەوڵەتان Ù„Û• كاتی گومانكردن Ù„Û• بوونی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر سەروەرییان پەنا بۆ Ú†Û•Ùƒ دەبەن، كۆمەڵگەكانیش Ù„Û• كاتی هەستكردن (Ù†Û•Ùƒ درككردن Ùˆ بینینی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•) دژی ناسنامەكەیان (Ù†Û•Ùƒ سەروەرییان) كاردانەوە نیشان ده‌ده‌ن؛ ÙƒÛ• ئەمه‌یش لەسەر بنەمای گومان Ùˆ هەستە، كه‌ دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی ئاڵۆزی Ùˆ ÙƒÛŽØ´Û•.

 Ø¨Û•Ú¯Ø´ØªÛŒØŒ خستنەڕووی بابەتی ئاسایشی كۆمەڵگەیی Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەم بابەتە Ù„Û• سیستەمی نێودەوڵەتیدا، دەگەڕێتەوە بۆ بۆزان Ùˆ هاوكارەكانی، هەروەكوو "كراهمان ئه‌لكە" دەڵێت: ژمارەی قوربانیانی مرۆڤ Ù„Û• دەرەنجامی توندوتیژییە ناوخۆیییه‌كان، ÙƒÛ• بەشێكی زۆری سەرچاوەی ناسنامەییی هەیە، زۆر زیاترە Ù„Û• ژمارەی قوربانیانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانی.

بۆزان و هاوكارەكانی وەكوو "وەیڤەر و ویلد"، بڕوایان وایە هەروەك هەڕەشە نەتەوەیییەكان، هەڕەشەكانی كۆمەڵگەیی، میكانیزمی خۆی هەیە. تەنیا ڕێوشوێنی نەتەوەیی بۆ چارەسەری قەیرانەكانی كۆمەڵگەیی كاریگەر نین، لە ڕوانگەی ئەوانەوە هەر كۆمەڵگەیەك بەپێی پێكهاتەی ناسنامەكەی، مەترسیی ناوخۆیی و هەڕەشەی دەرەكیی تایبەت بە خۆی هەیە، بۆ نموونە:

Ù¡- ئەگەر ناسنامەی كۆمەڵگەیەك لەسەر جیابوونەوە، یان گۆشەگیری Ùˆ تەنیابوون دروست بووبێت، تەنانەت زیادبوونی ژمارەیەكی بچووكیش Ù„Û• بێگانەكان، بە ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ ئاسایشی دەزانێت، وەكوو فینله‌ندا.

Ù¢- ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ناسنامه‌یه‌Ùƒ بە Ù‡Û†ÛŒ زیاتربوونی ژمارەی ناسنامه‌كانی دیكه‌ بكه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ØŒ بەڵام خۆی بە ڕێژەیەكی زۆر ÙƒÛ•Ù… ژماره‌ÛŒ ئه‌ندامه‌كانی زیاد ببێت، وەكوو (سوننییەكانی لوبنان).

Ù£- یان ئه‌Ùˆ پێكهاته‌ ناسنامه‌یییه‌ÛŒ كه‌ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سەركوتكردنی زۆرینەوه‌ØŒ وەكوو (سێربەكان Ù„Û• كۆسۆڤۆ) كۆنتڕۆڵی دەوڵەتیان لەدەستدایە، Ù„Û• بەرامبەر Ø´Û•Ù¾Û†ÚµÛŒ زیادبوونی دانیشتووانی لایەنی بەرامبەر، یاخود بەرزبوونەوەی لەدایكبوونی ناسنامه‌كانی تر زۆر لاوازن و، هەست بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسی دەكەن، وەكوو ئیسڕائیلییەكان Ù„Û• بەرامبەر زیادبوونی ژمارەی فەڵەستینییەكان Ù„Û• كەرتی غەززە.

Ù¤- ئەگەر ناسنامەی نەتەوەیی، بە هەندێك داب Ùˆ نەریتی كه‌لتووریی تایبەتەوە گرێ درابێت، ئەوە هەر كه‌لتوورێكی جیهانیی یه‌كسانساز، بۆ ئەو ناسنامەیە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییە.

٥- ئەگەر تەوەری سەرەكیی ناسنامەی نەتەوەییی كۆمەڵگەیەك زمان بێت، ئەو كاتە باڵادەستیی زمانێك، بۆ نموونە زمانی ئینگلیزی، لە تەك نفووزی ڕوولەزیادبوونی كۆمەڵگەكان لەسەر یەكتر دەبێتە هۆی كێشە، وەكوو كیوبیك لە كەنەدا.

٦- ئەگەر نەتەوەیەك لە تێكەڵكردنی ژمارەیەك نەتەوە و گرووپی ئیتنی و ئایینی پێك هاتبێت، بە شێوەیەك كە ژیانی نەتەوەییی هەر یەك لەو گرووپانە مێژوویەكی جیاوازی هەبێت، ئەوە بڵاوبوونەوەی ناسیۆنالیزم و بیرۆكەی خۆبەڕێوەبردن، یان سەربەخۆیی، دەتوانێت كوشندە بێت، وەكوو: یوگسڵافیای پێشوو، عێراق، یەكێتیی سۆڤیەتی پێشوو.

Ù§- ئەگەر نەتەوەیەك پێكهاتەیەك بێت Ù„Û• گرووپە جیاوازەكان، ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ناسنامەیەك گرووپێكی نوێیان Ù¾ÛŽÙƒ هێنابێت، ئەوە ناسنامەی نەتەوەییی ئەو دەوڵەتە Ù„Û• بەرامبەر بەرجەستەبوونی جیاوازییەكان Ùˆ وێكنەچوونی نەژادی Ùˆ كه‌لتووریدا دەكەوێتە ژێر Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییه‌وه‌ØŒ وەكوو: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

بە لێووردبوونەوە لەو خاڵە سەرەكییانە، لۆژیكی هەڕەشە و مەترسییەكانی ئاسایشی كۆمەڵگەیی، شیاوی دركپێكردنە. لە هەموو ئەو خاڵانەدا، نەتەوەكان و گرووپەكان هەوڵی پارێزگاری و مانەوە و بەرجەستەكردنی خۆیان دەدەن. ئەم نەتەوە و گرووپانە وا هەست دەكەن و هەندێك كات بەڕوونی دەبینن، كە بوون و ناسنامەكەیان لە بەرامبەر گۆڕانكارییە ئاسایییەكان و كردەوەكانی گرووپەكانی تردا هەڕەشەی لێ دەكرێت.

بۆیه‌ زانایان له‌Ùˆ بڕوایه‌دان كه‌ ناسنامه‌ بریتییه‌‌ له‌ وه‌ڵامی "كێیه‌تی" Ùˆ "چییه‌تی"ÛŒ تاك Ùˆ نه‌ته‌وه‌. به‌Ù… پێیه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زێكی ئه‌Ùˆ ناسنامه‌یه‌ تووشی كێشه‌ بێت، ئه‌وه‌ یه‌كگرتووییی نه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ØŒ كه‌ Ù¾ÛŽÛŒ ده‌گوترێت "قه‌یرانی ناسنامه‌"Ø› لێره‌وه‌یه‌ كه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ زمان له‌ تێپه‌ڕاندنی قه‌یرانی ناسنامه‌ Ùˆ دروستبوونی سه‌قامگیری Ùˆ هه‌ستكردن به‌ دڵنیایی، ده‌رده‌كه‌وێت.

 Ù‚Ù‡‌یرانی ناسنامه‌ له ‌ڕاستیدا، یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ مه‌ترسیدارترین هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی هه‌ر وڵاتێكه‌ØŒ كه‌ ته‌نانه‌ت ده‌توانێت ببێته Ù‡Û†ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ سه‌ر مانه‌وه‌ و، به‌گشتی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی هه‌ر وڵاتێك Ùˆ دروستبوونی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ پێكدادان Ùˆ لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان.

زمان Ùˆ ئاسایشی كه‌لتووری

Ù„Û• گرنگترین ڕەگەزەكانی ناسنامەی نەتەوەیی، دەتوانین ئاماژە بە بەها نەتەوەیییەكان، ئایین، بەها كۆمەڵایەتی Ùˆ مرۆیییه‌كان بكەین.  بەها نەتەوەیییەكان هەموو هاوبەشییە كەلتوورییه‌كانی وەكوو: وڵات، زمان، هێما نەتەوەیییه‌كان، مێژوو، داب Ùˆ نەریتەكان، ئەدەب Ùˆ ... لەخۆ دەگرن. بەها ئایینیەكانیش هەموو هاوبەشییە ئایینی Ùˆ كەلتوورییە ئایینییەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• لەخۆ دەگرن. بەها كۆمەڵایەتییەكانیش، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ ڕێسا Ùˆ یاسای كۆمەڵایەتی، یان پرەنسیپیی كۆمەڵایەتین و، هەروەها بەها مرۆڤایەتییەكانیش دەگرنەوە. Ù„Û• لایەكی ترەوە دەتوانین بڵێین ÙƒÛ• ناسنامەی نەتەوەیی، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ ڕەهەندی بنیاتنەر، یان دروستكەری هەیە، وەكوو: ڕەهەندی كۆمەڵایەتی، مێژوویی، جوگرافی، ئایینی، كەلتووری، زمان Ùˆ ئەدەب.

ئەمڕۆكە گرنگیی كه‌لتوور زۆر بەرچاو بووە، تەنانەت هەندێ زانای وەكوو "هانتینگتۆن"ØŒ بڕوایان وایە ÙƒÛ• ململانێ Ùˆ جەنگەكانی داهاتوو لەسەر جیاوازیی كەلتووری Ùˆ ئایدیۆلۆژی دەبێت. تایبەتمەندییە كەلتوورییه‌كانی هەر یەكەیەكی سیاسی، Ú† كەلتووری گشتی و، Ú† كەلتووری سیاسی و، ڕوانگەی ئایدیۆلۆژیی هەر ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ سیستەمێكی سیاسی، Ú•Û†ÚµÛŒ دیار Ùˆ دەستنیشانكەری Ù„Û• پاراستن، یان هەڕەشەكردن Ùˆ كەوتنەبەرمەترسیی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هەر دەوڵەتێكدا هەیە و، دۆست Ùˆ دوژمن لەسەر ئەم بنەمایانە دیاری دەكرێن، بۆ نموونە: ئایدیۆلۆژیی توندوتیژی ئایینی، یان لیبراڵ Ùˆ دیموكراتیك، ÙƒÛ• كاریگەریی زۆری لەسەر ئاسایش Ùˆ تواناكان Ùˆ ململانێكان Ùˆ چۆنێتیی تێگەیشتن Ùˆ ڕوانین بۆ پرس Ùˆ بابەتە جیاوازەكان و، یان تێگەیشتن Ù„Û• Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسی Ùˆ هاوكاری Ùˆ ... هەیە، ÙƒÛ• ئەمڕۆ ئێمە ئەمە بەڕوونی دەبینین.

له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ كه‌لتوور Ùˆ زمان په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵیان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌. لێره‌وه‌ تێگه‌یشتن له‌ كه‌لتووری وڵاتان، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زمانه‌كه‌یانه‌وه‌ ده‌بێت. بۆیه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ زمان، به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕاسته‌وخۆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ده‌بێت له‌ كه‌لتووری ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌. بۆیه‌ ته‌نانه‌ت پرۆسه‌ÛŒ په‌روه‌ر‌ده‌ Ùˆ فیربوونی زمان، كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر Ú¯Ù‡‌شه‌كردنی كه‌لتووریی ئه‌Ùˆ نه‌ته‌Ù‡‌یه‌ ده‌بێت.

ئاسایشی كەلتووری، واتا توانای بەرهەمهێنان Ùˆ كۆكردنەوە Ùˆ تایبەتمەندییەكان بۆ نەهێشتنی مەترسیی لەدەستدانی ئەو بەها كەلتوورییانەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ ÙƒÛ• Ù„Û• هزر Ùˆ ویژدانی هاووڵاتیاندا Ù‡Û•Ù†. چونكە ئاسایش، بە هەموو جۆرەكانییەوە، پێویستیی بە ستراتیژییەتێكی تایبەت هەیە بۆ پاراستنی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌. ÙˆÛ•Ùƒ Ú†Û†Ù† ئاسایشی ئابووری، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ پاراستن Ù„Û• دواكەوتوویی Ùˆ سەربەخۆیی، بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• ئاسایشی كەلتووری هۆكارێكە بۆ پاراستنی بەهاكان، بۆ ئەوەی نەكەونە ژێر كاریگەریی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ دەرەكییه‌وه‌. ئاسایشی دەوڵەت Ù„Û• ڕووی ئابووری، سیاسی Ùˆ سەربازییه‌وه‌ پێویستیی بە ئاسایشێكی كەلتووری هەیە ÙƒÛ• پشتیوانی بێت، بۆ ئەوەی بتوانێت بە هێز بەرگری بكات و، ئەمه‌یش مافی دەوڵەتە ÙƒÛ• خۆی Ù„Û•Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییانەی ÙƒÛ• كەلتووری ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ تێك دەدات، بپارێزێت.

ڕاستییه‌كه‌ی، ناوی به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری نه‌ته‌وه‌كانیش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زمانه‌كانیان ده‌ناسڕێته‌وه‌ØŒ بۆ نموونه‌: ئه‌ڵمانه‌كان، فارسه‌كان، توركه‌كان، عه‌ره‌به‌كان Ùˆ ئینگلیزه‌كان Ùˆ... هتد. چونكه‌ زمان ÙƒÛ†ÚµÙ‡‌كه‌ÛŒ ناوه‌ندی Ùˆ سه‌ره‌كیی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كه، كه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌كانی تر جیای ده‌كاته‌وه‌ و، به‌Ù… پێیه‌ گرنگترین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی ناسنامه‌یییه‌. له‌ ڕوانگه‌ نوێیه‌كانی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییشدا، پاراستنی ناسنامه‌ ده‌بێته‌ جه‌وهه‌ری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی؛ بۆ نموونه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ قوتابخانه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كۆپنهاگنه‌وه‌ØŒ كه‌ ئاسایشی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یی Ùˆ پاراستنی ناسنامه‌ ده‌كاته‌ Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی بنچینه‌ییی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی.

 Ù„Ù‡‌وێوه‌ كه‌ بیرمه‌ندان بڕوایان وایه‌ كه‌ زمان به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گرنگی كه‌لتووری هه‌ر وڵاتێكه‌ و، كه‌لتووریش Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زێكی تری ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ پێكهینه‌ری نه‌ته‌وه‌یه‌ØŒ بۆیه‌ زمان له‌ پاش خاك Ùˆ وڵات Ùˆ مه‌زهه‌ب، یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ به‌هێزترین پێكهێنه‌ره‌كانی ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی و، به‌Ù… پێیه‌یش ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییه‌.

په‌روه‌رده‌ Ùˆ زمان Ùˆ ئاسایش

به‌گشتی دامه‌زراندن Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌كردنی سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردنی مۆدێرن، له‌سه‌ر بنه‌مای په‌ره‌پێدانی زمانی ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ دامه‌زراوه‌. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، هاوكێشه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی مۆدێرن به‌Ù… شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر زمانی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌زانستیكردنه‌وه‌ تێكه‌Úµ به‌ زانست Ùˆ زانیاریی سه‌رده‌Ù… نه‌كرێت و، له‌ Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ بواره‌ جۆراوجۆره‌كانی په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن Ù¾ÛŽØ´ نه‌خرێت Ùˆ كاری Ù¾ÛŽ نه‌كرێت، ئه‌وه‌ له ‌به‌رامبه‌ر زمانه‌كانی تردا لاواز ده‌بێت. كاتێك كه‌ زمانیش لاواز بوو Ùˆ به‌ره‌Ùˆ كاڵبوونه‌وه‌ چوو، ئه‌وه‌ به‌ها Ùˆ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ بنچینه‌ییی ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش " قه‌یرانی ناسنامه‌" ڕوو ده‌دات و، كاتێكیش قه‌یرانی ناسنامه‌ ڕووی دا، ئه‌وه‌ سه‌قامگیری Ùˆ یه‌كانگیریی نه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و، له‌ كۆتاییدا ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی تووشی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی جددی ده‌بێت.

  Ù„Û• پێناسەی بۆزان بۆ ئاسایشی كۆمەڵگەییدا "توانای ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بۆ درێژەپێدان بە سروشتی خۆی Ù„Û• هەلومەرجی گۆڕاودا"ØŒ Ù‡Û•Ù… Ú¯Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ Ù‡Û•Ù… ناسنامە وەكوو ڕاستییەكی هەبوو Ù„Û• جیهانی دەرەوەدا هەژمار كراون. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بە مانای گرووپە كۆمەڵایەتییه‌ گرنگه‌كان، ÙƒÛ• كاریگەریی لەسەر هاوكێشە نەتەوەیی Ùˆ نێودەوڵەتییەكان دادەنێن، بگۆڕی سەربەخۆن Ùˆ ڕاستییەكی كۆمەڵایەتین؛ واتە ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• لێرەوە تاوەكوو ئاستی دەوڵەت بەرز دەكرێتەوە و، دەتوانێت سەربەخۆ Ù„Û• دەوڵەت، بوونی هەبێت.

قوتابخانەی كۆپنهاگن بڕوایان وایە ÙƒÛ• مانەوە، یان بەردەوامیی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ Ù„Û• ڕاستیدا گرێدراوە بە ناسنامەكەیه‌وه‌. ئەوان وا بەڵگە دەهێننەوە ÙƒÛ• Ù„Û• كاتی دروستبوونی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسی بۆ سەر ناسنامەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ ئیتر ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بوونی خۆی لەدەست دەدات و، لەمەودوا ناتوانین بڵێین ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•. هەروەها Ù„Û• هەندێ شوێندا جەخت لەسەر Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• ئابوورییه‌كان لەسەر هەندێك گرووپی تایبەت لەناو ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دەكەنەوە، ÙƒÛ• ئەمە دەتوانێت كاریگەریی لەسەر ÙƒÛ†ÛŒ ئاسایشی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا هەبێت.

 ØªÙ‡‌نانه‌ت مەعریفەی "پۆستمۆدێرنەكان" مەعریفەیەكی زەینی Ù€ زمانییە. بەم مانایەی ÙƒÛ• Ù„Û• ڕوانگەی نه‌ریتی بۆ ئاسایشی نەتەوەیی، ئاسایش بابەتێكی فیزیكی Ùˆ عەینی (بابه‌تی) Ùˆ ماددی بوو و، Ù„Û• ڕوانگەی مۆدێرندا ئاسایش بابەتێكی عەینی Ùˆ زەینی بوو، بەڵام Ù„Û• ڕوانگەی "پۆستمۆدێرن" بابەتێكی زەینی Ù€ زمانییە؛ بەم مانایەی ÙƒÛ• هیچ پەیوەندییەكی گەوهەری Ù„Û• نێوان هێمای ئاسایش Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕاستیی دەرەوەدا بوونی نییە و، تەنیا پەیوەندییەكی گرێبەستی Ùˆ كاتییەكە Ù„Û• چوارچێوەی گوتارە جیاوازەكاندا بوونی هەیە.

كۆبه‌ند

ئامانجی سه‌ره‌كیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، په‌ره‌پێدان Ùˆ پاراستنی یه‌كانگیری Ùˆ یه‌كگرتووییی نه‌ته‌وه‌یییه‌Ø› ئه‌مه‌یش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پاراستنی ناسنامه‌ÛŒ هاوبه‌شیانه‌وه‌ ده‌بێت. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی ئه‌Ù… ناسنامه‌یه‌یش تاوه‌كوو ئیستا، بریتییه‌ له كه‌لتوور Ùˆ‌ زمان. بۆیه‌ پاراستن Ùˆ په‌ره‌پێدانی ئه‌Ù… زمانه‌ هاوبه‌شه‌ له‌ جیهانی ئاڵۆز Ùˆ خێرای ئیمڕۆدا، پرسی هه‌ره‌ سه‌ره‌كیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیكه‌. ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ نه‌ته‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكی پێكه‌وه‌ گرێ ده‌دات، زمانی هاوبه‌شیانه‌ØŒ كه‌ "زمانی ئینگلیزی"یه‌. بۆیه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هاوبه‌شیشیان نه‌بێت، وه‌Ùƒ عه‌ره‌به‌كان، به‌ڵام هه‌ر هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌Ù† كه‌ یه‌Ùƒ نه‌ته‌وه‌ن؛ چونكه‌ زمان ده‌توانێت قووڵاییی ستراتیژی بۆ هه‌ر نه‌ته‌وه‌-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك دروست بكات؛ باشترین نموونه‌یش وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌گشتی Ùˆ توركیا به‌تایبه‌ت.

بۆ كوردیش پرسی زمان، سه‌ره‌ڕای پرسێكی مه‌عریفه‌ناسانه‌ØŒ پرسیێكی بوونناسانه‌یه‌Ø› به‌Ù… واتایه‌ كه‌ پاراستنی زمان، پاراستنی ناسنامه‌ÛŒ كورد-بوونه‌ØŒ یاخود له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ئاسایشی زمان بریتییه‌ له‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی بۆ كورد؛ چونكه‌ ناكرێت ناسنامه‌ Ùˆ كه‌لتووری كورد-بوون، له‌ زمانی كوردی جیا بكرێته‌وه‌. كه‌واته‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كیی ئاسایشی حكوومه‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌ فه‌رمییه‌كانی، بریتییه‌ له‌ په‌ره‌پێدانی ئه‌Ù… زمانه‌. ئه‌مه‌یش به‌ سیاسه‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ پته‌Ùˆ Ùˆ تۆكمه‌ÛŒ ناسنامه‌یی كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ زماندا خۆی مانیفێست ده‌كات، به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئیمڕۆدا گرنگیدان به‌ نوێكردنه‌وه‌ Ùˆ كارپێكردن به‌ زمان له‌ هه‌موو بوار Ùˆ ئاسته‌كاندا له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ كاروباری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ حوكمڕانی Ùˆ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن، یه‌كێكه‌ له‌ ستراتیژییه‌كانی پاراستنی زمان و، به‌Ù… پێیه‌ ناسنامه‌ Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ ڕوانگه‌ پۆستمۆدێرن Ùˆ جیاوازه‌كان كه‌ ته‌نانه‌ت (زمان به‌ خانه‌ÛŒ بوون) ده‌زانن. بۆیه‌ پێویسته‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پرسی ناسنامه‌ و، بەم پێیه‌یش زمانی نه‌ته‌وه‌یی/ كوردی بكرێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون