PÊNÛS
 
کەرکووک Ù„Û• دیدی تورکیاوە 
     2017-04-10
پەیڕەو ئەنوەر

کەرکووک لە دیدی تورکیاوە


پەیڕەو ئەنوەر/ توێژەر

هەڵکردنی ئاڵای کوردستان Ù„Û• دامودەزگه‌کانی کەرکووکدا بە بڕیاری ئەنجومەنی پارێزگەی کەرکووک، ناڕەزایی Ùˆ کاردانەوەی ناوخۆیی، هەرێمی Ùˆ هێزە سیاسییەکانی Ù„ÛŽ کەوتەوە. یەکێک Ù„Û•Ùˆ هێزانەی Ú©Û• دژی هەڵکردنی ئاڵای کوردستانە Ù„Û• کەرکووک، دەوڵەتی تورکیایە. ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، بیناڵی یڵدرم، سەرۆکوەزیرانی تورکیا، مەولوود چاوشئۆغلۆ، وەزیری دەرەوەی تورکیا، کونسوڵی تورکیا Ù„Û• هەولێر و، ئەرشەد ساڵحی سەرۆکی بەرەی تورکمانی، دژایەتیی خۆیان بۆ هەڵکردنی ئاڵای کوردستان Ù„Û• کەرکووک دەربڕی Ùˆ تەنانەت ڕەجەب تەییب ئەردۆغان Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ تێکچوونی پەیوەندییەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەرێمی کوردستاندا کرد. Ù„Û• ناوخۆی تورکیایشدا حزبی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کۆماری/جەهەپە ناڕەزایی Ùˆ دژایەتیی خۆی بۆ هەڵکردنی ئاڵای کوردستان پیشان دا و، پێیان وایە Ú©Û• تورکیا بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی سەرقاڵی ڕیفراندۆم Ùˆ پرسە ناوخۆیییەکانە و، ناتوانێت Ù„Û• ئێستادا خەریکی پرسە دەرەکییەکان Ùˆ سیاسەتی دەرەوەی بێت، کوردانی باشوور (ئیدارەی باکووری عێراق) دەرفەتیان هێناوە Ùˆ ئاڵای کوردستانیان Ù„Û• کەرکووک هەڵکردووە.

جگە Ù„Û•Ù…Û•ØŒ بیناڵی یڵدرم پشتیوانیی خۆی بۆ تورکمانەکانی کەرکووک Ùˆ بەرەی تورکمانی بەتایبەتی، دووپات کردۆتەوە Ùˆ ئامادەییی تورکیای بۆ هەموو پاڵپشتی Ùˆ پشتیوانییەکی دارایی Ùˆ مەعنەوی، پیشان داوە. سەرەڕای ئەوەی دژایەتیی خۆی بۆ گەڕانەوەی کەرکووک بۆ سەر هەرێمی کوردستان دەربڕی و، ئاماژەی بەوەیشدا Ú©Û• تەنیا کورد Ù„Û• کەرکووکدا ناژی، بەڵکوو نەتەوەکانی تری ÙˆÛ•Ú© عەرەب Ùˆ تورکمانیش Ù„Û• کەرکووکدا دەژین و، ئەوانیش دەبێت مافیان Ù„Û• بڕیاردان Ùˆ بەڕێوەبردنی شارەکە هەبێت و، Ù„Û• پیشاندانی ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیی Ùˆ کەلتووریی خۆیاندا ڕۆڵیان Ù¾ÛŽ بدرێت.  

کەرکووک چ مانایەکی سیاسیی بۆ تورکیا هەیە؟

کەرکووک Ùˆ مووسڵ ÙˆÛ•Ú© بەشێک Ù„Û• ناوچە کێشەلەسەرەکان، هەروەک Ù„Û• دەستووری هەمیشەییی عێراقدا ناودێر کراوە، تورکیا بە بەشێک Ù„Û• جوگرافیای خۆی دەزانێت Ùˆ دادەنێت و، بەردەوام Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ زیادکردنی هێژموونی Ùˆ بەهێزکردنی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ خۆی دەدات، بەتایبەت Ù„Û• کەرکووک؛ تەنانەت بە یەکێک Ù„Û• پارێزگه‌کانی تورکیای دەناسێنێت و، پێیان وایە Ù„Û• ڕابردوودا موڵکی دەوڵەتی عوسمانی بووە و، Ù„Û• داهاتوویشدا دەبێت ببێت بە بەشێک Ù„Û• تورکیای نوێ. ئەم دیدە، زیاتر هێزە نەتەوەپەرستەکان Ùˆ ئیسلامییە موحافیزکارەکانی تورکیا پێداگریی لەسەر دەکەن و، هاوڕان لەسەر ئەوەی Ú©Û• کەرکووک ناوچەیەکی تورکییە.

تورکیا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ئامانج Ùˆ ستراتیژیی سیاسی Ùˆ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆمەزهەبیی Ù„Û• کەرکووکدا هەیە و، بەردەوام Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ جێبەجێکردن Ùˆ فراوانکردنی دەدات. یەکێکە Ù„Û•Ùˆ ئامانجانە، گۆڕینی ناسنامه‌ÛŒ مەزهەبییە بۆ ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ نەتەوەیی Ùˆ تورکییانە Ùˆ پەیوەستکردنی بە تورکیزم Ùˆ تۆرانیزمەوە. بەشێک Ù„Û• تورکمانەکانی کەرکووک Ùˆ دەوروبەری شیعەن؛ تورکیا بە Ù‡Û†ÛŒ دژایەتیکردنی Ù„Û• بەرامبەر هەڵکردنی ئاڵای کوردستان Ù„Û• کەرکووک، مەبەستیەتی سەرنجی ئەو گرووپە تورکمانە شیعییانە بۆ خۆی ڕابکێشێت، Ù„Û• بەرنامە Ùˆ Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ ئێرانیزم Ùˆ هیلالی شیعی دووریان بخاتەوە، جوگرافیای سیاسیی ئێران تەسک بکاتەوە Ùˆ دەرفەتی جووڵەی سیاسی Ùˆ مەزهەبیی زیاتری Ù¾ÛŽ نەدات. بەتایبەت دوای دروستبوونی حەشدی شەعبی Ùˆ بەیاساییکردنی Ù„Û• پەرلەمانی عێراق، تورکیا هەستی بەوە کرد Ù„Û• ڕووی جیۆستراتیژییەوە ئەو ناوچەیەی لەدەست دەچێت Ùˆ بێهێز Ùˆ بێکاریگەر دەبێت؛ ئەمە Ù„Û• کاتێکدایە کەرکووک یەکێکە Ù„Û• ناوچە هەرە دەوڵەمەندەکانی عێراق بە سامانی سروشتی Ùˆ نەوت و، Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŽÚ©ÛŒ گەورە Ùˆ پڕبایەخیشە بۆ گەیشتن بە مووسڵ Ùˆ لەوێیشەوە بۆ سووریا Ùˆ دەریای سپیی ناوەڕاست.

تورکیا مەبەستیەتی بە هۆی کەرکووک و دژایەتی بۆ ئاڵای کوردستان، دوو کەناڵی پەیوەندی و نزیکبوونەوە بۆ خۆی بکاتەوە. لە لایەک خۆی لە بەغدا و، لەولاوەیش بەرەی تورکمانەکان زیاتر نزیک بکاتەوە و هێژموونی و هێزی خۆی لەو ناوچە دەوڵەمەند و پڕوزەیەدا بسەپێنێت و لە یارییە سیاسی و مەزهەبییەکەدا ڕۆڵ بگێڕێت. سەرەڕای ئەمانەیش، توركیا دەیەوێت لە قۆناغی دوای هەڵوەشانەوەی عێراق و پارچەپارچەبوونی عێراق، ئەو ناوچانە وەک کەرەستەیەک بەکار بێنێت و ئیدارەی کێشەکانی تێدا بکات بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەموو پارچەکان (حکوومەتی ناوەند، دەوڵەتی کوردستان و ناوچە سوننییەکان) و وەک نێوەندکارێک دەرکەوێت و مامەڵە بکات و، لە هەمان کاتیشدا بێهیزیان بکات و بیانکات بە پاشکۆ.

خاڵێکی گرنگتر، ڕێگریکردنە Ù„Û• Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ هیلالی شیعی Ùˆ بەکارهێنانی کەرکووک Ùˆ مووسڵ ÙˆÛ•Ú© کۆریدەرێک Ù„Û• لایەن ئێران Ùˆ شیعەوە بۆ گەیشتن بە دەریای سپیی ناوەڕاست Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جوگرافیای سوننەوە Ùˆ تێپەڕین بە زۆنی سوننەدا. ئەمە یەکێکە Ù„Û•Ùˆ بژاردە Ùˆ ئەگەرە کراوانەی Ú©Û• Ù„Û• دوای قۆناغی ئازادکردنی مووسڵ Ùˆ حەویجەوە، تورکیا ترسێکی زۆری Ù„ÛŽÛŒ هەیە Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دروستکردنی بەربەست Ùˆ لەکارخستنی ئەم Ù¾Ú•Û†Ú˜Û• سیاسی Ùˆ مەزهەبییە دەدات. جیا لەمانەیش، تورکیا وا هەست دەکات بەم Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یە دەتوانێت خۆی Ù„Û• پەراوێزبوون Ùˆ پەراوێزخستنی Ù„Û• لایەن ئەمریکا Ùˆ وڵاتانی ڕۆژاوا Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی دەربهێنێت Ùˆ مامەڵەیەکی تری لەگەڵدا بکەن Ùˆ خوێندنەوەیەکی تر بۆ Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ هێژموونی Ù„Û• عێراق Ùˆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ بکەن. Ù„Û• ڕووی ناوخۆیییەوەیش ئەم هەڵوێستانەی تورکیا پاڵپشتی Ùˆ دەنگی نەتەوەپەرستەکان Ùˆ توندڕەوەکان بۆ ئەردۆغان بەرزتر Ùˆ زیاتر دەکات؛ بەتایبەت Ù„Û• ئێستادا Ù„Û• بەردەم ڕیفراندۆمێکی چارەنووسساز Ùˆ مێژووییدایە و، پێویستیی بە پشتگیری Ùˆ دەنگە بۆ گەیشتن بە ئامانج Ùˆ خەونەکانی.

بەگشتی ئاکپارتی Ùˆ ئەردۆغان بەدوای Ú•Û†Úµ Ùˆ هێژموونیی سیاسی Ù„Û• عێراقدا دەگەڕێن. بەدوای پاراستنی بەرژەوەندییەکان Ùˆ دەسکەوتی سیاسی Ùˆ ئابووریی گەورەن Ù„Û• عێراقدا. کەرکووک Ùˆ مووسڵ دوو ناوچەن كه‌ تورکیا بۆ ئەم مەبەست Ùˆ خواستەی خۆی بەکاریان دێنێت و، Ù„Û• ناویشیاندا تورکمانەکانی کردۆتە میکانیزمێک بۆ سنوردارکردنی هێزەکانی تر، بەتایبەت کورد Ùˆ ئێران Ùˆ هێزە شیعییەکانی عێراق.

 
 
« دەوڵەتی باشووری کوردستان Ùˆ داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی ناوچەکە
« ژیۆپۆلیتیکی تورکیا Ùˆ کاریگەرییەکانی
« مووسڵ؛ حەوشەی پشتەوەی تورکیا
« تورکیش ستریم؛ قۆناغێکی نوێ Ù„Û• پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا  ڕووسیا
« کودەتا سەربازییەکان Ù„Û• تورکیادا
« سێکیۆلاریزم Ùˆ سوپا Ù„Û• تورکیادا
« تورکیا، یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ بەربەستەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون