PÊNÛS
 
كه‌ركووك له‌ نێوان ستراتیژیی تاران Ùˆ ئا‌نكارا‌دا 
     2017-04-06
پەرویز ڕەحیم

كه‌ركووك له‌ نێوان ستراتیژیی تاران Ùˆ ئا‌نكارا‌دا

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای كۆڵیژی یاسا Ùˆ زانسته ‌سیاسییه‌كان/‌ زانكۆی سه‌لاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

هه‌ڵكردنی ئاڵای كوردستان له‌ كه‌ركووك به‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ پارێزگه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ شاره‌ØŒ مشتومڕی ناوخۆییی عێراقی Ùˆ ده‌ره‌كیی Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌. ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ پارێزگه‌ÛŒ كه‌ركووك، Ú•Û†Ú˜ÛŒ 28ÛŒ ئاداری 2107ØŒ به‌ زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئه‌ندامانی، بڕیاری دا ئاڵای كوردستان له‌سه‌ر دامه‌زراوە‌ Ùˆ داموده‌زگە حكوومییه‌كانی ئه‌Ù… پارێزگه‌یە هه‌ڵبكرێت. ئه‌Ù… بڕیاره‌ÛŒ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ پارێزگه‌ÛŒ كه‌ركووك كاردانه‌وه‌ÛŒ جیاوازی Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌. سه‌رۆكایه‌تیی هه‌رێم Ùˆ حكوومه‌ت Ùˆ لایه‌نه‌ كوردستانییه‌كان پێشوازییان له‌Ù… بڕیاره‌ كرد، به‌ڵام حكوومه‌تی عێراق Ùˆ لایه‌نه‌ توركمانی Ùˆ عه‌ره‌به‌كانی كه‌ركووك و، هه‌روه‌ها توركیا Ùˆ ئێران له‌ دژی وه‌ستاونه‌ته‌وه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ كه جگه‌ له‌ هه‌ڵوێستی لایه‌Ù†ÛŒ عه‌ره‌بی Ùˆ توركمانی له‌ كه‌ركووك Ùˆ په‌رله‌مانی عێراق‌ جێگه‌ÛŒ هه‌ڵوه‌سته‌یه،‌ هه‌ڵوێستی هه‌ر یه‌كه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی توركیا Ùˆ كۆماری ئیسلامییه‌ له‌سه‌ر ئه‌Ù… پرسه‌. به‌Ù… پێیه‌ هۆكار، Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ بنه‌ماكانی ئه‌Ù… هه‌ڵوێسته‌ÛŒ ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ بۆ داهاتووی ئه‌Ù… ناوچانه‌ØŒ كه‌ به‌ ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئیداره‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان ناسراون Ùˆ له‌ مادده‌ÛŒ 140ÛŒ ده‌ستووری عێراقدا به‌ ناوچه‌ كێشه‌له‌سه‌ره‌كان (یان ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان) ناسراون،‌ گرنگیی تایبه‌تیی هه‌یه‌. له‌مه‌یش گرنگتر، هۆكاری كاردانه‌وه‌ÛŒ توند Ùˆ دڵه‌ڕاوكێی ئه‌Ù… دوو وڵاته‌‌ له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌Ù… پرسه‌ØŒ جێگه‌ÛŒ تێڕامان Ùˆ هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ركردنه‌.

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین هۆكار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی هه‌ڵوێستی توندی ئا‌نكارا‌ Ùˆ تاران ڕوون بكه‌ینه‌وه‌ و، بیخه‌ینه‌ به‌ر  Ù„ێكدانه‌وه‌ Ùˆ شیكردنه‌وه‌ و، وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ بۆچی ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته،‌ سه‌ره‌ڕای ناكۆكیی قووڵیان له‌Ù… ساڵانه‌ÛŒ دواییدا له‌سه‌ر پرسه‌كانی ناوچه‌كه‌ØŒ به‌ڵام له‌مه‌Ú• ئه‌Ù… پرسه‌ هاوهه‌ڵوێستن؟

هه‌ڵوێست Ùˆ نیگه‌رانییه‌كان

دوای بڕیاری ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ پارێزگه‌ÛŒ كه‌ركووك له‌ 28-3-2017 بۆ هه‌ڵكردنی ئاڵای كوردستان له ‌پاڵ ئاڵای عێراق له‌ شاری كه‌ركووك و، كاردانه‌وه‌ Ùˆ ده‌ربڕینی ناڕه‌زاییی حكوومه‌تی عێراقیش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ وته‌بێژه‌كه‌یه‌وه‌ØŒ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ دژ به‌ ده‌ستووره‌ØŒ هه‌روه‌ها دژ به‌ یاسای ژماره‌ 36ÛŒ پارێزگه‌كانه‌ كه‌ ساڵی 2008 ده‌رچووه‌ØŒ ئه‌وه‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌ÙˆÛŒ توركیا Ùˆ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… وڵاته،‌ "مه‌ولوود چاوشئۆغلوو"یش، نیگه‌رانیی خۆی ده‌ربڕی Ùˆ ڕای Ú¯Ù‡‌یاند كه‌ توركیا هه‌میشه‌ پابه‌ندی یه‌كپارچه‌ییی خاكی عێراق Ùˆ سووریایه‌ و، توركیا دان به‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ پارێزگه‌ÛŒ كه‌ركووكدا نانێت. ‌هه‌روه‌ها سه‌رۆكوه‌زیرانی توركیا "بیناڵی یه‌ڵدرم"یش ناڕه‌زایه‌تیی توركیای له‌سه‌ر ئه‌Ù… پرسه‌ ده‌ربڕی. ئه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ 1-4-2017 سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیرانی توركیا گوتی كه‌ ئێمه‌ پاڵپشتی له‌ هه‌ڵوێستی حكوومه‌تی عێراق له‌ هه‌مبه‌ر دژایه‌تیی هه‌ڵكردنی ئاڵای كوردستان له‌ كه‌ركووك ده‌كه‌ین. به‌Ù… پێیه‌ بیناڵی یه‌ڵدرم له‌ چاوپێكه‌وتنی ته‌له‌ڤزیۆنیدا هه‌ڵكردنی هه‌ر ئاڵایه‌ÙƒÛŒ بێجگه‌ له‌ ئاڵای عێراق له‌ كه‌ركووك، به‌ كارێكی ناده‌ستووری Ùˆ قبووڵنه‌كراو ناو برد. هه‌روه‌ها له‌مه‌یش گرنگتر، توركیا داوای له‌ ئێرانیش كرد وه‌كوو وڵاتێكی دراوسێی عێراق، هه‌ستیاری Ùˆ هه‌ڵوێستی خۆی له‌سه‌ر ئه‌Ù… پرسه‌ ده‌رببرێت و، ته‌نانه‌ت هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كرد كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر پێویست بكات، ئه‌Ù… پرسه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان تاووتوێ ده‌كات.

 Ù‡Ù‡‌روه‌ها یه‌ڵدرم Ù„Û• دیدار Ù„Û•Ú¯Û•Úµ "ئەرشەد ساڵحی"ØŒ سەرۆکی بەرەی تورکمانی، وێڕای جه‌ختكردنه‌وه‌ Ù„Û• پشتیوانیی وڵاتەکەی بۆ تورکمانەکانی عێراق، ڕای گەیاند Ú©Û• ئانكارا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نادا کەرکووک به‌ هەرێمی کوردستانه‌وه‌ بلكێ و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ù„Û•Ùˆ هەوڵانە ده‌گرێت كه‌ بە مەبەستی سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان ده‌نرێن. بەپێی هەواڵی ڕۆژنامه‌ÛŒ "حوڕییەت"ØŒ بیناڵی یه‌ڵدرم، سەرۆکوەزیرانی تورکیا، Ù„Û•Ùˆ دیدارەدا وێڕای دەربڕینی پشتیوانیی وڵاتەکەی بۆ تورکمانەکانی عێراق، ئاماژه‌ÛŒ به‌وه‌ دا Ú©Û• تورکیا مۆڵەتی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی بە هەرێمی کوردستان نادات و، پێشگیری له‌Ùˆ هه‌وڵانه‌ دەکات كه‌ بۆ لکاندنی کەرکووک بەو هەرێمە له‌ ئارادان. سەرۆکوەزیرانی تورکیا هەروەها سەبارەت بە بەرزبوونەوەی نیگەرانییەکان له‌ هەمبەر داهاتووی کەرکووک Ùˆ هەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان Ù„Û• لایەن بەرپرسانی حکوومەتی هەرێم Ù„Û•Ùˆ شارەدا و، ڕێککەوتنی حزبە کوردستانییەکان بۆ بەڕێوەبردنی ڕیفراندۆم گوتی: "ئێمە ناتوانین شتی Ù„Û•Ùˆ چەشنە قبووڵ بکەین و، Ù„Û• وەها پرسێکدا ناکەوینە ناو ئه‌مری واقع و، دژی ئەو کارانە دەوەستین."  

یه‌ڵدرم وێڕای جه‌ختكردنه‌وه‌ Ù„Û• دژایەتیی وڵاتەکەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەر جۆرە Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ© بۆ بەڕێوەبردنی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان، گوتیشی: "گۆڕینی بارودۆخی کەرکووک Ùˆ لکاندنی ئەو پارێزگه‌یە بە هەرێمی کوردستان، هەڵەیە. تورکیا ناتوانێت ئەو جموجووڵانە قبووڵ بکات. ئێمە هەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان Ú©Û• بەپێی بڕیارێکی یەکلایەنە کراوە، بە Ù‡Û•ÚµÛ• Ùˆ نادروست دەزانین." هه‌روه‌ها ناوبراو ئاماژەی بە گفتوگۆکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حەیدەر عەبادی Ùˆ ڕاگەیاندنی هەڵوێستی تورکیا به‌رامبه‌ر بە هەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان له‌ کەرکووک کرد Ùˆ جەختی Ù„Û•ÙˆÛ• کردەوە: "تەنانەت پەرلەمانی عێراق ڕای گەیاندووە Ú©Û• بڕیاری هەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان Ù„Û• کەرکووک بەفەرمی ناناسێت و، ئەو کارە بە پێشێلکردنی دەستووری عێراق دەزانێت. Ù„Û•Ùˆ ناوچەیه‌دا تەنیا کوردەکان ناژین، بەڵکوو عەرەبەکان Ùˆ تورکمانەکانیش Ù„Û•Ùˆ شارەدان و، ئەوانیش مافی ڕادەبڕینیان هەیە."

ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، له‌ نێوه‌ندی‌ بانگه‌شه‌ÛŒ ڕیفراندۆمی سیسته‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تی Ùˆ گۆڕانكاریی ده‌ستووری له‌ شاری "زونگولداغ"ÛŒ‌ توركیا Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ 4-4-2017دا له‌ گوتارێکدا Ù„Û• کاتی بانگەشە بۆ دەنگی "بەڵێ" Ù„Û• ڕیفراندۆمی هەمواری دەستوور، باسی هەڵکردنی ئاڵای کوردستانی کرد Ù„Û• کەرکووک. ئه‌ردۆغان گوتی: "هه‌ڵكردنی ئاڵای دووه‌Ù… له‌ كه‌ركووك به ‌هه‌موو شێوه‌یه‌Ùƒ هه‌ÚµÙ‡‌یه‌. ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ له‌ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ پارێزگه‌ ئه‌Ùˆ كاره‌ ده‌كه‌Ù† دووفاقییه. ئێمه‌یش هۆشدارییان Ù¾ÛŽ ده‌ده‌ین كه‌ركووك ته‌نیا شارێكی كوردی نییه‌ØŒ به‌ڵكوو شارێكی كوردی، عه‌ره‌بی Ùˆ توركمانییه‌‌". ئەردۆغان ڕایشی گەیاند "داوا له‌ ئیداره‌ÛŒ كورد له‌ باكووری عێراق ده‌كه‌Ù… چاو به ‌بڕیاره‌كەدا‌ بخشێنێته‌وه‌. ئەگەر ئاڵاکە نەهێننە خوارەوە، باجه‌كه‌ÛŒ زۆر قورس ده‌بێت". هه‌روه‌ها ناوبراو ئه‌وه‌ÛŒ‌ خسته ‌ڕوو: "خاوه‌Ù†ÛŒ ئه‌Ùˆ ئاڵایه‌ بزانن، كه ‌ئه‌وان جیاخوازی ده‌كه‌Ù† و، بانگ له‌ حكوومه‌تی‌ هه‌رێمی كوردیی‌ عێراق ده‌كه‌Ù…  Ù„Ù‡‌Ùˆ هه‌ÚµÙ‡‌یه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌". ئه‌ردۆغان گوتی: "په‌یوه‌ندیی خۆتان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركیا تێك مه‌ده‌Ù†. هه‌ر ئێستا ئاڵای خۆتان داگرن؛ ته‌نیا با ئاڵای عێراق بمێنێته‌وه‌ØŒ ئه‌گینا ئێمه‌ ناچارین هه‌نگاوه‌كانمان Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌كانمان به‌ره‌Ùˆ دواوه‌ ببه‌ین".

حزبی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كۆماریی ئۆپۆزسیۆنیش له‌Ùˆ وڵاته‌ ناڕه‌زاییی له‌باره‌ÛŒ ئه‌Ùˆ بڕیاره‌وه‌ ده‌ربڕی ‌و، ڤیلی ئه‌گابا جێگری سه‌رۆكی جه‌هه‌په‌ØŒ وه‌Ùƒ له‌ ڕۆژنامه‌ÛŒ "حوڕڕییه‌ت"ÛŒ توركیدا هاتووه‌ØŒ ده‌ڵێت: "مه‌سعوود بارزانی جورئه‌تی ئه‌وه‌ÛŒ نه‌ده‌كرد ئاڵاكه‌ هه‌ڵبكات، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بیزانییایه‌ توركیا ناڕازییه‌Ø› هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: "بارزانی ئه‌وه‌ ده‌قۆزێته‌وه‌ كه‌ توركیا سه‌رقاڵی ڕیفراندۆمه‌ له‌سه‌ر ده‌نگدان بۆ گۆڕینی ده‌ستوور ‌و، كاتی نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ گوشاری بخاته‌ سه‌ر."  ØªÙ‡‌نانه‌ت له‌ توركیا عه‌بدوڵڵا گویل، سه‌رۆكی پێشووی توركیا، له‌سه‌ر هه‌ڵكردنی ئاڵای كوردستان هاته‌ ده‌Ù†Ú¯ ‌Ùˆ ناڕه‌زاییی خۆی ده‌ربڕی.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ "به‌هرام قاسمی"ØŒ وته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئێران، له‌ ڕێكه‌وتی 3-4-2017  دژایه‌تی Ùˆ ناڕه‌زایه‌تیی ئێرانی له‌ هه‌مبه‌ر‌ هه‌ڵكردنی ئاڵای كوردستان له‌ كه‌ركووك ڕاگه‌یاند و، ئه‌Ù… كاره‌ÛŒ به‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ده‌ستووری عێراق Ùˆ به‌ "بارگرژیخوڵقێن" ناو برد. هه‌روه‌ها ناوبراو جه‌ختی له‌سه‌ر پابه‌ندبوونی ئێران له‌سه‌ر یه‌كپارچه‌ییی خاكی عێراق كرده‌وه‌. هه‌روه‌ها ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە زۆرینەی دەنگ، ناڕەزایەتیی خۆی بۆ هەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان بەسەر باڵه‌خانەی بینا حکوومی Ùˆ ئیدارییەکانی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک دەربڕی. ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق Ú•Û†Ú˜ÛŒ 1-4-2017ÛŒ ڕابردوو Ù„Û• دانیشتنی ئاساییی خۆیدا (دوای بایكۆتكردنی دانیشتنەكە Ù„Û• لایەن فراكسیۆنە كوردستانییەكان) دەنگی بە داگرتنی ئاڵای كوردستان Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ كەركووك دا.

دوای‌ ئه‌وه‌ØŒ سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگه‌ÛŒ كەركووك گوتی كه‌ ئامادە نین بڕیارەكەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەبارەی داگرتنی ئاڵای كوردستان Ù„Û•Ùˆ پارێزگه‌یە جێبەجێ بكەن. ڕێبوار تاڵه‌بانی له‌ لێدوانێکی ڕۆژنامه‌وانیدا گوتی: "په‌سه‌ندكراوی په‌رله‌مانی عێراق سه‌باره‌ت به‌ هاوردنه‌خواره‌وه‌ÛŒ ئاڵای هه‌رێمی کوردستان له‌ پارێزگه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌رکووک کارێکی ده‌ستنه‌داوه‌Ø› چونکه‌ دوو مادده‌ÛŒ 115 Ùˆ 140ÛŒ یاسای بنه‌Ú•Ù‡‌تیی عێراق سه‌باره‌ت به‌ ناوچه‌ جێناکۆکه‌کان، له‌وان پارێزگه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌رکووک، Ú©Ù‡‌ تێیاندا هه‌ڵکردنی ئاڵاکانی عێراق Ùˆ هه‌رێمی کوردستان له‌Ù… ناوچانه‌ Ú•Ù‡‌وا Ùˆ مه‌شرووعه‌ØŒ هێشتاکه‌ جێبه‌جێ نه‌کراون." تاڵه‌بانی ڕوونیشی کرده‌وه‌ Ú©Ù‡:‌ "ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ نوێنه‌رانی عێراق ته‌نیا به‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ 107 نوێنه‌ر له ‌Ú©Û†ÛŒ 328 نوێنه‌ر، دژایه‌تیی هه‌ڵکردنی ئاڵای هه‌رێمی کوردستانی له‌سه‌ر بینا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌کانی پارێزگه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌رکووک کردووه‌." ڕێبوار تاڵەبانی، سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگه‌ÛŒ كەركووك،  Ù„Û• كۆنفرانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ئاماژەی بەوەكرد: "هەڵكردنی ئاڵای كوردستان Ù„Û• كەركووك نایاسایی نییە و، ئامادە نین بڕیارەكەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەبارەی داگرتنی ئەو ئاڵایەوە جێبەجێ بكەین، چونكە بەپێی بڕیاری دادگه‌ÛŒ فیدڕاڵی، ئەو ناوچانەی خۆیان بڕیاردەرن، دەتوانن بڕیارە تەنفیزییەكان جێبەجێ Ù†Û•ÙƒÛ•Ù†".

سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگه‌ÛŒ كەركووك ڕوونی كردەوە بەپێی ماددەی 115ÛŒ دەستوور، دەسەڵات بە پارێزگه‌كان دراوە بۆ دەركردنی بڕیاری تایبەت بە ناوچەكانی خۆیان، هەروەها بەپێی ماددەی 140ÛŒ دەستووریش كەركووك ناوچەیەكە ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ لەسەرە؛ بۆیە دەتوانرێت هەر دوو ئاڵای عێراق Ùˆ كوردستان هەڵبكرێت. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ نێرده‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ هاریكاریی عێراق ‏‏(یونامی) نیگه‌رانیی خۆی سه‌باره‌ت به‌ بڕیاری ئه‌Ù… دوایییه‌ÛŒ پارێزگاری كه‌ركووك ‏به‌ هه‌ڵكردنی ئاڵای هه‌رێمی كوردستانی عێراق له‌سه‌ر قه‌ڵای كه‌ركووك، ده‌ربڕی. نێرده‌كه‌ ئاماژه‌ÛŒ به‌وه‌ داوه‌ Ú©Û• حكوومه‌تی عێراق ڕوونی كردۆته‌وه‌ و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستوور ‏كه‌ركووك ‌ده‌كه‌وێته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌تی ناوه‌ند ‌و، نابێت هیچ ئاڵایه‌Ùƒ جگه‌ له‌ ‏ئاڵای عێراق له‌ پارێزگه‌كه‌ هه‌ڵبكرێت. ‏

نێرده‌كه‌ ده‌رباره‌ÛŒ هه‌ر هه‌نگاوێكی یه‌كلایه‌نانه‌ØŒ كه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌سه‌ر پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتییانه‌ÛŒ نێوان پێكهاته‌ ئیتنی Ùˆ ئایینییه‌كان مه‌ترسی دروست ‏بكات، هۆشداریی دا؛ ئه‌وانه‌ÛŒ مافیان هه‌یه‌ ‏كه‌ركووك بە ماڵی خۆیان دابنێن و، ده‌یانه‌وێت له‌ قۆناغی دوای داعش، كه‌ ‏له‌سه‌ر گیانی یه‌كێتی Ùˆ هاوكاریی نێوان پێكهاته‌كان له‌ به‌گژداچوونه‌وه‌ÛŒ تیرۆریستانی ‏داعش بنیات نراوه،‌ به‌یه‌كه‌وه‌ بژین Ùˆ كار بكه‌Ù†.‏ هه‌روه‌ها نێرده‌ÛŒ یونامی، ڕێز Ùˆ پێزانینی خۆی سه‌باره‌ت به‌Ùˆ قوربانییه‌ مەزنانه‌ÛŒ ‏Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ عێراق له‌ به‌گژداچوونه‌وه‌ÛŒ ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعشدا به‌خشیویه‌تی، ده‌ربڕی؛ به‌تایبه‌تیش ‏ئه‌Ùˆ قوربانی Ùˆ سه‌ركه‌وتنانه‌ÛŒ كورده‌كان Ùˆ هێزی پێشمه‌رگه،‌ شان به ‌شانی هێزه‌كانی ئاسایشی ‏عێراق بەده‌ستیان هێناوه‌. ‏

 

شیكردنه‌وه‌ÛŒ پرس‌ Ùˆ كۆبه‌ند:

ستراتیژیی توركیا:

توركیا له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ده‌یه‌وێت له ‌لایه‌Ùƒ له‌ حكوومه‌تی ناوه‌ندی نزیك ببێته‌وه ‌و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ لایه‌نگری له‌ توركمانه‌كان، نفووزی خۆی له‌Ùˆ ناوچه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ند Ùˆ ستراتیژییانه‌دا  له‌ هاوكێشه‌ سیاسییه‌كانی عێراق Ùˆ ته‌نانه‌ت ناوچه‌كه‌دا بچه‌سپێنێت.

توركیا له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دابه‌شبوونی عێراقدا، پێویستیی به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ جێگه‌ÛŒ ناكۆكی بمێنێته‌وه‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ له ‌لایه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ ڕووی ئابووری Ùˆ جیۆستراتیژی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمیكه‌وه‌ زۆر به‌هێز نه‌بێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ سیاسه‌تی كوردستان گرێدراو Ùˆ وابه‌سته‌ÛŒ توركیا بمێنێته‌وه‌.

توركیا له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه،‌ ده‌یه‌وێت له‌ داهاتووی هاوسه‌نگیی هێزه‌كاندا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نه‌دات ئێران باڵاده‌ست بێت (سه‌ره‌ڕای هاوهه‌ڵوێستییان له‌سه‌ر كه‌ركووك) و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ناوچه‌ سوننییه‌كان بكه‌ونه‌ ژێر نفووز Ùˆ هێژموونیی سعوودیاوه‌ØŒ ئه‌وه پێویسته‌‌ ناوچه‌ توركمانه‌كان بۆ دروستكردنی هاوسه‌نگیی هێز، بكه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری Ùˆ كۆنترۆڵی توركیاوه‌. له‌مه‌یش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستان ده‌توانێت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ڕۆژاوا Ùˆ باكووری كوردستان دروست بكات.

خاڵێكی تر ئه‌ویه‌ كه‌ له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ توركیا ده‌یه‌وێت ململانێكانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئێران له ‌لایه‌Ùƒ و، ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوا له‌ لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ به‌رێت؛ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌ ئه‌Ù… په‌راوێزبوونه‌ÛŒ ئێستای قه‌ره‌بوو بكاته‌وه‌ و، له‌ داهاتووی هاوكێشه‌كاندا وه‌كوو ئه‌كته‌ریك به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بپارێزێت. له‌ ئاستی ناوخۆییشدا ئه‌مه‌ ده‌توانێت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئاكپارتی به‌رزتر بكاته‌وه‌ Ùˆ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ توندڕه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌په‌ر‌سته‌كان بخاته‌ پاڵ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئاكپارتی. چونكه توركیا له‌ رووی ئاسایشی Ùˆ ناسنامه‌یییه‌وه‌ ئه‌Ù… ناوچانه‌ به‌‌ قووڵاییی ستراتیژیی توركیا ده‌زانێت، به‌تایبه‌ت له‌ ڕوانگه‌ÛŒ نیۆعوسمانیزمی ئاكپارتیدا.

به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، ئه‌ردۆغان ده‌یه‌وێت له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ گوشار بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان دروست بكات، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌جێندا Ùˆ ویسته‌كانی جێبه‌جێ بكرێن Ùˆ په‌كه‌كه‌ سنووردار بكات و، له‌ هه‌مان كاتدا به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حكوومه‌تی عێراق Ú¯Ù‡‌ره‌نتی بكات و، له‌ به‌غدا ئیمتیاز وه‌ربگرێت Ùˆ ئێران هاوڕا بكات. له‌مه‌یش گرنگتر، له‌Ùˆ ناوچانه‌ÛŒ كه‌ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان باڵاده‌سته‌ØŒ مه‌ترسی ئه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ كه‌ ئێران ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ به‌ ته‌واوی كۆنترۆڵ بكات؛ بۆیه‌ توركیا ده‌خوازێت له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ بتوانێت كۆنترۆڵی هیلالی شیعیش بكات.

ستراتیژیی كۆماری ئیسلامیی ئێڕان:

كۆماری ئیسلامی، ترسی قووڵی له‌ دابه‌شبوونی عێراق هه‌یه‌ و، ئه‌مه‌ به ‌سه‌ره‌تای دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندبوونی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له ‌ڕووی ئابووری Ùˆ جیۆئێكۆنۆمی Ùˆ جیۆستراتیژییه‌وه ده‌زانێت. هه‌ڵكردنی ئه‌Ù… ئاڵایه،‌ بۆ ئێران به‌ مانای كۆنترۆڵ Ùˆ سه‌ره‌تای Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ÛŒ بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان دێت. چونكه‌ له‌ هه‌لومه‌جێكی له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه‌دا، ئێران له‌ به‌رامبه‌ر دروستبوونی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا ناتوانێت كاردانه‌وه‌ÛŒ هه‌بێت و، عێراقیش ناتوانێت ڕێگر بێت. بۆیه‌ به ‌مانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… ناوچانه‌ له‌ دۆخی "‌كێشه‌له‌سه‌ر"ØŒ هه‌رێمی كوردستان له ‌ڕووی مرۆیی Ùˆ جوگرافی Ùˆ سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاسایشییه‌وه‌ لاواز ده‌بێت، به‌ڵام به‌غدای شیعه‌ÛŒ هاوپه‌یمانی ئێران باڵاده‌ست ده‌بێت. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ هه‌ستیاری Ùˆ گرنگیی پرسی كۆنترۆڵكردنی نرخ Ùˆ ئاستی هه‌نارده‌كردنی نه‌وت، چونكه‌‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر بازاڕه‌كان دروست بكات.

به‌ دیوێكی تریشدا ئێران له‌ كه‌ركووك Ùˆ ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ری، له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حه‌شدی شه‌عبییه‌وه‌ ده‌توانێت ئه‌Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ به‌رگرییه‌ كۆنترۆڵكراو Ùˆ پێناسه‌كراوه‌ÛŒ خۆی تاوه‌كوو ده‌ریای ناوه‌ڕاست درێژه‌ Ù¾ÛŽ بدات Ùˆ بیپارێزێت. به‌ڵام به‌ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ÛŒ كه‌ركووك بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان (بێجگه‌ له‌ پرسی داهاتووی پارێزگه‌ÛŒ مووسڵ)ØŒ ئێران به‌ ته‌واوی په‌راوێز ده‌خرێت Ùˆ ستراتیژییه‌كه‌ÛŒ له‌ ناوچه‌كه‌دا تووشی شكستی قورس ده‌بێت.

به‌گشتی كۆماری ئیسلامی، عێراقێكی لاواز Ùˆ Ù¾Ú• له‌ كێشه‌ÛŒ كۆنترۆڵكراوی پێویسته‌ØŒ به‌ڵام به‌ مه‌رجێك ئاڵۆزییه‌كان له‌ كۆنترۆڵی ده‌رنه‌Ú†Ù†. پێشبینی ده‌كرێت ئێران ترسی له‌ باڵاده‌ستیی توركمانه‌كانی لایه‌نگری توركیایش هه‌بێت له‌ كه‌ركووك، چونكه‌ ئێران ناخوازێت توركیا له‌Ù… ناوچانه‌دا‌ باڵاده‌ست بێت. بۆیه‌ باشترین حاڵه‌ت بۆ كۆماری ئیسلامی، مانه‌وه‌ÛŒ كه‌ركووكه‌ به‌هه‌ڵپه‌سێردراوی له‌ نێوان به‌غدا Ùˆ هه‌ولێردا. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ ئێران به‌ مانه‌وه‌ÛŒ كه‌ركووك به‌Ù… شێوه‌یه‌ÛŒ ئێستا، ده‌توانێت گوشار بۆ سه‌ر ئه‌مریكایش دروست بكات Ùˆ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حه‌شدی شه‌عبی Ùˆ حكوومه‌تی عێراقه‌وه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ باڵاده‌ستیی ئه‌مریكا بگرێت؛ ته‌نانه‌ت له‌ ناوچه‌ سوننییه‌كانی تری عێراقیشدا. چونكه‌ ئێران ئه‌Ùˆ كاته‌ له‌ داهاتووی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ مووسڵدا به‌دۆڕاوی هاوكێشه‌ Ùˆ ململانێ جیۆپۆلیتیكییه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا داده‌ندرێ.

بۆیه‌ كۆماری ئیسلامی، یه‌كلاییبوونه‌وه‌ÛŒ كێشه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ناوچه‌ كوردستانییانه‌ØŒ به‌ سه‌ره‌تای په‌راوێزخستنی و، هه‌روه‌ها دروستبوونی مه‌ترسیی ئاسایشی بۆ سه‌ر ئێران Ùˆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا ده‌زانێت. چونكه‌ ئێران له‌ سووریایش تووشی بنبه‌ست بووه‌ و، كێشه‌ÛŒ جددی Ùˆ قووڵیشی له‌ چۆنێتیی كشانه‌وه‌ÛŒ هێزه‌كان یاخود مانه‌وه‌ÛŒ له‌ سووریادا هه‌یه‌. ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌Ù… خاڵانه‌ له ‌پاڵ هاتنه‌سه‌ركاری ترامپ، ئێرانی تووشی دڵه‌ڕاوكێ كردووه‌ و، به‌هێزبوونی هه‌رێمی كوردستان (ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان) به ‌سه‌ره‌تای ئابڵووقه‌ÛŒ جیۆپۆلیتیكی ئێران ده‌زانێت له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیله‌وه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون