PÊNÛS
 
تێڕامانێك Ù„Û• لووتكەی كۆمكاری عەرەبی 
     2017-04-03
سەروەر حەمە

تێڕامانێك لە لووتكەی كۆمكاری عەرەبی

 

سەروەر Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستا Ù„Û• بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەڵاحەددین – هەولێر

دەستپێك:

كۆمكاری عەرەبی، ڕێكخراوێكی هەرێمییە ‌و، Ù„Û• بیست ‌Ùˆ دوو دەوڵەتی عەرەبی Ù„Û• باشووری كیشوەری ئاسیا و، باكووری كیشوەری ئەفریقا Ù¾ÛŽÙƒ هاتووە. ئەركی سەرەكیی ئەم ڕێكخراوە، خۆی Ù„Û• نزیككردنەوەی وڵاتانی عەرەبی، باشتركردنی پەیوەندییەكانی نێوانیان، یەكخستنی هەڵویست ‌Ùˆ گوتاریان بەرامبەر وڵاتانی دیكەی دەرەوەی ئەم ڕێكخراوەدا دەبینێتەوە.

گرێدانی لووتكە ‌Ùˆ كۆبوونەوەكانی ئەمساڵی كۆمكاری عەرەبی _لووتكەی عەممان_ Ù„Û• بارودۆخێكدا بەڕێوە دەچێت، ÙƒÛ• وڵاتانی ئەندامی، Ù„Û•Ùˆ دوو ناوچەیەی وڵاتانی عەرەبییان تێدایە ـــ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ ئەفریقا ـــ ڕووبەڕووی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ تیرۆر، ململانێی مەزهەبی ‌Ùˆ تائیفی، ئالۆزی ‌Ùˆ ناسەقامگیریی سیاسی بوونەتەوە؛ بە جۆرێك بۆتە Ù‡Û†ÛŒ دابەشبوونی سیاسی ‌Ùˆ تەنانەت جوگرافیی ئەم وڵاتانە، ÙˆÛ•Ùƒ Ù„Û• عێراق ‌Ùˆ سووریا ‌Ùˆ یەمەن ‌Ùˆ لیبیا دەیبینین.

ڕیشەی مێژووییی دروستبوونی كۆمكاری عەرەبی:

ئەگەرچی ڕیشەی مێژووییی دروستبوونی كۆمكاری عەرەبی، دەگەڕێتەوە بۆ كاری هاوبەشی بەشێك Ù„Û• وڵاتانی عەرەبی Ù„Û• سەرەتای سەدەی بیستەم ‌و، بەو بۆنەیەیشەوە یەكەم كۆنگرەی عەرەبی Ù„Û• ساڵی 1913 Ù„Û• پاریس گرێ درا، بەڵام پاش ئەو هەوڵانە Ù„Û• ڕێكەوتی 7ÛŒ تشرینی یەكەمی 1944ØŒ كۆنگرەی ئامادەكاری ‌Ùˆ پەسەندكردنی پرۆتۆكۆلی پێكهێنانی كۆمكاری عەرەبی پەسەند كرا ‌و، بەمەیش Ù„Û• ڕێكەوتی 22ÛŒ ئازاری 1945ØŒ ئەم كۆمكارە Ù„Û• لایەن حەوت دەوڵەتی عەرەبییەوە دروست كرا، ÙƒÛ• بریتی بوون Ù„Û• وڵاتانی: عێراق، میسر، سعوودیا، ئۆردن، سووریا، لوبنان Ùˆ یەمەن.

ئەم كۆمكارە لە ساتەوەختی دروستبوونییەوە تا ئێستا، 40 كۆبوونەوەی لووتكەی ئەنجام داوە؛ بە جۆرێك كە 28 لووتكەی ئاسایی و 9 لووتكەی نائاسایی و 3 لووتكەیش ئابووری بوون. یەكەم كۆبوونەوەی لووتكەی ئەم كۆمكارە عەرەبییەیش لە ساڵی 1946 لەسەر داوای مەلیكی میسر ـــ مەلیك فارووق ـــ و، بە بەشداریی حەوت وڵاتی دامەزرێنەری كۆمكارەكە بەڕێوە چوو و، بەپێی پەیماننامەی كۆمكاری عەرەبی، ساڵانە بەپێی پیتی ئەبجەدی، وڵاتانی ئەندام پێشوازی لە بەستنی لووتكەی عەرەبی دەكەن.

هەیكەلی كۆمكاری عەرەبی:

پەیماننامەی كۆمكاری عەرەبی Ù„Û• دیباجەیەك، دە ماددە ‌Ùˆ سێ پاشكۆ Ù¾ÛŽÙƒ دێت، ÙƒÛ• تیایدا هەیكەلی كۆمكارەكەی Ú•ÛŽÙƒ خستووە؛ بە جۆرێك ÙƒÛ• ئەم كۆمكارە Ù„Û• سێ بەش Ù¾ÛŽÙƒ دێت، بەم شێوازە:

یەكەم: دامەزراوەی سەرەكی (ئەنجومەنی گشتی): Ù„Û• ئەنجومەنی كۆمكار، ئەنجومەنی ئابووری Ùˆ كۆمەڵایەتی ‌Ùˆ ئەنجومەنی وەزیرانی وڵاتانی ئەندام Ù„Û• كۆمكاری عەرەبی، Ù¾ÛŽÙƒ دێت.

دووەم: ئەمیندارێتیی گشتی: Ù¾ÛŽÙƒ دێت Ù„Û•: نووسینگەی ئەمینداری گشتیی كۆمكار، جێگری ئەمینداری گشتی، كەرتەكانی كاروباری ئاسایشی نیشتمانی، سیاسەتی نێودەوڵەتی، ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی، ڕاگەیاندن ‌Ùˆ پەیوەندییەكان، كارگێڕی ‌Ùˆ چاودێریی دارایی Ùˆ كەرتی فەلەستین ‌Ùˆ خاكی داگیركراوی عەرەبی.

سێیەم: نووسینگە ‌Ùˆ نێردراوە دەرەكییەكان: ئەم بەشە Ù„Û• كۆمكاری عەرەبی، Ù„Û•Ùˆ نووسینگە ‌Ùˆ نێردراوە دەرەكییانە Ù¾ÛŽÙƒ دێت ÙƒÛ• ئەم ڕێكخراوە لەسەر ئاستی جیهان هەیەتی؛ بە جۆرێك Ù„Û• كیشوەری ئەفریقا 8 ناوەند، Ù„Û• كیشوەری ئەوروپا 11 نوێنەرایەتی، Ù„Û• كیشوەری ئەمریكا 4 نووسینگە ‌Ùˆ Ù„Û• كیشوەری ئاسیا 5 ناوەندی هەیە.

هەروەها ئەم كۆمكارە، بیست ‌Ùˆ دوو ئەندامی هه‌یه‌ØŒ ÙƒÛ• یەكسانە بە تەواوی ژمارەی وڵاتانی عەرەبی Ù„Û• جیهاندا، ÙƒÛ• بریتین Ù„Û•: میسر، عێراق، یەمەن، لیبیا، مەغریب، تونس، میرنشینی یەكگرتووی عەرەبی (ئیمارات)ØŒ بەحرێن، قەتەر، سعوودیا، جەزائیر، لوبنان، مۆریتانیا، ئۆردن، جیبووتی، دوورگەكانی قەمەر، كوێت، سووریا، سۆمال، سوودان، عومان ‌Ùˆ فەلەستین.

لووتكەی عەممان:

ڕێكەوتی 29ÛŒ ئازاری 2017ØŒ Ù„Û• وڵاتی ئۆردن (28)ەمین لووتكەی ئاساییی كۆمكاری عەرەبی، بە بەشداریی شا، سەرۆك Ùˆ گەورە بەرپرسانی وڵاتانی عەرەبی جگە Ù„Û• سووریا ‌و، بە ئامادەبوونی سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان Ùˆ شاندێكی فەڕەنسا Ùˆ نوێنەرانی سەرۆكی ڕووسیا Ùˆ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەسترا.

ئەو بابەتە گەرمانەی Ù„Û•Ù… لووتكەیەدا تاووتوێ دەكرێن پەیوەستن بە چەند كەیسێكی هاوبەشی نێوان وڵاتانی عەرەبی لەسەر ئاستی هەرێمی، ÙˆÛ•Ùƒ: جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، دەستتێوەردانی وڵاتان بەگشتی ‌Ùˆ بەتایبەتی ئێران Ù„Û• كاروباری ناوخۆی وڵاتانی عەرەبی، هاریكاریی ئەمنی Ù„Û• نێوان وڵاتانی عەرەبی، پەرەپێدانی پەیوەندیی دیبلۆماسیی وڵاتانی عەرەبی، ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ فەلەستین، هاریكاریی ئابووریی نێوان وڵاتانی عەرەبی Ùˆ پشتیوانیی چارەسەری كێشەكانی سووریا ‌Ùˆ یەمەن Ùˆ لیبیا.

بەڵام بە شێوەیەكی گشتی، لووتكەی ئەم جارەی كۆمكاری عەرەبی لەسەر دوو تەوەری هەستیار هەڵوێستە دەكات، ÙƒÛ• ئەویش خۆی Ù„Û• دەرهێنانی عێراق لەژێر هێژموونیی دەسەڵاتی شیعی ‌Ùˆ گەڕانەوەی بۆ Ù†ÛŽÙˆ هاوكێشە عەرەبییە سونییەكان، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دانانی سنوورێك بۆ دەستێوەردانی ئێران Ù„Û• كاروباری ناوخۆی وڵاتانی عەرەبیدا، دەبینێتەوە.

لووتكەی عەممان؛ لووتكەی ئاشتەواییی سعوودیا ‌Ùˆ عێراق:

Ù„Û• چوارچێوەی هەوڵەكان بۆ دەربازكردنی عێراق Ù„Û• هێژموونی ‌Ùˆ تەوژمی دەسەڵاتی شیعی ‌Ùˆ خودی كۆماری ئیسلامیی ئێران ‌و، گەڕانەوەی بۆ Ù†ÛŽÙˆ بەرەی عەرەبی سوننی، سعوودیا بەنیازە ÙˆÛ•Ùƒ هەنگاوی سەرەتا ‌Ùˆ پیشاندانی نیازپاكیی خۆی Ù„Û• بەرامبەر عێراق، Ù„Û• قەرزە كەڵەبووەكانی پێشووی سەر عێراق خۆش ببێت، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ زیادكردنی ئاڵوگۆڕكردنی بازرگانیی نێوان هەر دوو وڵات. هه‌روه‌ها Ù„Û• هەوڵیشدایە گەشتە ئاسمانییەكان Ù„Û• سعوودیاوە بۆ بەغدا Ùˆ نەجەف دەست Ù¾ÛŽ بكاتەوە؛ هەروەك Ù„Û• بەیاننامەكەی وەزارەتی دەرەوەی سعوودیادا هاتبوو، ÙƒÛ• Ù„Û• ڕێكەوتی 23ÛŒ ئازاری 2017 بڵاو كراوەتەوە.

سعوودیا دەیەوێت دووبارە پەیوەندییەكانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراقدا دابڕێژرێتەوە، چونكە Ù„Û• دوای جەنگی دووەمی كەنداوەوە پەیوەندییەكانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراق بەرەو پووكانەوە چوو بوون؛ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی تەواوی پەیوەندییە دیبۆماسییەكانیشی لەگەڵیدا هەڵپەساردبوو. بۆیە Ù„Û• ئێستادا سعوودیا بەدوای دەلاقەیەكدا دەگەڕێت ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەوە پرۆسەی ئاشتكردنەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراق دەست Ù¾ÛŽ بكات ‌و، بەرەی سوننی Ù„Û• ناوچەكە، ÙƒÛ• خۆی ڕابەرایەتیی دەكات، بەهێزتر بكات. بۆیە دەیەوێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ لووتكەی عەممانەوە لەسەر ئەم پرسە سەرنجی دونیای عەرەبی بۆ خۆی ڕابكێشێت و، بەرەیەكی گەورە بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكەی دروست بكات.

لووتكەی عەممان؛ لووتكەی وەستانی دەستێوەردانی ئێران لە كاروباری وڵاتانی عەرەبی:

لووتكەی عەممان بەوە Ù„Û• لووتكەكانی Ù¾ÛŽØ´ خۆی جیا دەكرێتەوە، زیاتر جەخت لەسەر وەستانی دەستێوەردانی ئێران ‌Ùˆ تەوژمی شیعی Ù„Û• كاروباری ناوخۆی وڵاتانی عەرەبی دەكاتەوە و، دەیانەوێت هەڵوێستێكی توندیش Ù„Û• لایەن  ÙƒÛ†Ù…كاری عەرەبییەوە دژ بە كۆماری ئیسلامی بنوێنرێت. بۆ ئەم مەبەستەیش ئەنجومەنی كۆمكاری عەرەبی، پرۆژەبڕیاری "دەستێوەردانی ئێران Ù„Û• كاروباری ناوخۆییی وڵاتانی عەرەبی"ÛŒ داڕشت ‌Ùˆ بڵاو كردەوە؛ ÙƒÛ• تیایدا داوا Ù„Û• كۆماری ئیسلامیی ئێران دەكەن، دەست Ù„Û•Ùˆ سیاسەتانە هەڵبگرێت ÙƒÛ• پەرە بە ناكۆكیی تائیفی Ùˆ مەزهەبی Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ وڵاتانی عەرەبیدا دەده‌Ù† و، نابێت ئێران تاقم Ùˆ گرووپ ‌Ùˆ میلیشیا Ùˆ حزبە شیعییەكان بە ئاراستەی تێكدانی ئاسایشی نیشتمانیی ناوخۆی وڵاتانی عەرەبی، تەیار ‌Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Û•Ùƒ بكات. بۆیە چاوەڕوان دەكرێ وڵاتانی عەرەبی Ù„Û• لووتكەی عەممان، هەڵوێستی خۆیان لەبارەی دەستێوەردانەكانی ئێران Ù„Û• وڵاتانی ناوچەكە بەگشتی ‌و، Ù„Û• عێراق Ùˆ سووریا ‌Ùˆ بەحرێن ‌Ùˆ یەمەن ‌Ùˆ لوبنان بەتایبەتی، ڕابگەیەنن.

كۆمكاری عەرەبی ‌Ùˆ چارەسەریی كێشەكان:

بەشی زۆری ئەوانەی ÙƒÛ• چاودێریی كار‌وباری كۆمكاری عەرەبی دەكەن، پێیان وایە ئەم كۆمكارە ‌Ùˆ گرێدانی كۆبوونەوە لووتكەكانی، خاوەنی هیچ چارەسەرییەك نین ‌و، بەستن، یان نەبەستنی ئەم كۆنگرە ‌Ùˆ لووتكانە هیچ Ù„Û• واقعی حاڵ ناگۆڕێت. دەیشبینین Ù„Û• مێژووی ئەم كۆمكارەدا چەندین بڕیار ‌Ùˆ ڕاسپاردەی باش دەركراون، بەڵام ئەم بڕیار ‌Ùˆ ڕاسپاردانە Ù„Û• چوارچێوەی تیۆری ‌Ùˆ مەڕەكەبی سەركاغەز ماونەتەوە ‌و، نەچوونەتە بواری جێبەجێكردنەوە؛ چونكە Ù„Û• لایەكەوە ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ ئەم كۆمكاره‌ÛŒ عەرەبی ئەوەیە، نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی Ú¯Û•Ù„ ‌Ùˆ هاونیشتمانیانی عەرەب ناكات، بەڵكو تەنیا نوێنەرایەتیی حكوومەتەكانیان ‌Ùˆ نوخبەیەكی ÙƒÛ•Ù…ÛŒ دیاریكراویان دەكات. Ù„Û• لایەكی دیكەوە، بڕیار Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ لووتكەكانی كۆمكاری عەرەبیدا بە ڕێككەوتن Ù„Û• نێوان وڵاتان دەبێت، Ù†Û•Ùƒ بنەمای كەمینە Ùˆ زۆرینە؛ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی بڕیارەكانی ئەم كۆمكارە، مەرجی پابەندبوونیان تێدا نییە، بۆیە توانای جێبەجێكردنی بڕیار ‌Ùˆ ڕاسپاردەكانی كۆمكاری عەرەبییان ÙƒÛ•Ù… كردووەتەوە.

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون