PÊNÛS
 
تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا 
     2017-04-03
پەیڕەو ئەنوەر

تورکیا و یەکێتیی ئەوروپا

(پرسی وەستاندنی گفتوگۆی بەئەندامبوون)


پەیڕەو ئەنوەر/ توێژەر  

ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، بەنیازە Ù„Û• دوای ڕاپرسییەکەی ١٦ی نیسانی ئەمساڵ بۆ دەستکاریکردنی دەستوور Ùˆ گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ù„Û• وڵاتەکەیدا ڕاپرسییەکی تر ئەنجام بدا و، ڕای Ú¯Û•Ù„ وەربگرێت Ù„Û• ڕاگرتن، یان درێژەدان بە پڕۆسەی دانوستان Ùˆ ئه‌ندامێتی Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپادا. ئەم نیازەی ئەردۆغان، زیاتر ڕەهەندێکی تەکتیکیی هەیە و، دەیەوێت Ù„Û•Ùˆ ڕێگەیەوە بە وڵاتانی ئەوروپا بڵێت Ú©Û• تورکیا Ù„Û• مەسەلەی دروستکردنی بڕیار Ù„Û• سیاسەتی دەرەوە Ùˆ تێکەڵبوون بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ ئەوروپی Ùˆ نێودەوڵەتی، شەرعییەت/ڕەوایەتیی ڕاستەوخۆ Ù„Û• Ú¯Û•Ù„ Ùˆ خەڵکەکەی وەردەگرێت Ùˆ Ù„Û• بڕیارە ستڕاتیژییەکاندا ڕێز Ù„Û• بۆچوونی Ú¯Û•Ù„Û•Ú©Û•ÛŒ دەگرێت؛ بەتایبەت Ù„Û• ئێستادا Ú©Û• پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• خراپترین ئاستدایە Ù„Û• دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە و، وڵاتە جیاوازەکانی ئەوروپا ئەردۆغان بەوە تۆمەتبار دەکەن Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دروستکردنی حکومڕانییەکی تاکڕەوانە دەدات Ùˆ ڕێز Ù„Û• ئازادی Ùˆ جیاوازییەکان ناگرێت و، تەنانەت ئەڵمانیا Ùˆ هۆڵەندا ڕێگەیان نەدا Ú©Û• چەند وەزیرێکی تورکیا سەردانی وڵاتەکەیان بکەن بۆ کەمپەین Ùˆ کۆکردنەوەی دەنگی "بەڵێ" بۆ ڕاپرسییەکە.

تورکیا Ùˆ ئەوروپا مێژوویەکی درێژیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکتردا هەیە؛ هەر Ù„Û• سەردەمی ئیمپراتۆریی عوسمانییەوە تا دروستبوونی تورکیای هاوچەرخ. Ù„Û• دوای جەنگی جیهانیی دووەم Ùˆ دروستبوونی یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ دواتر فراوانبوونی پەیکەر Ùˆ جوگرافیای سیاسیی ئەم یەکێتییە، تورکیا بۆ بەئەندامبوون Ù„Û•Ù… یەکێتییە، هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ©ÛŒ داوە. Ù„Û• ساڵی (١٩٨٧)Û•ÙˆÛ•ØŒ تورکیا بەفەرمی داواکاریی بەئەندامبوونی Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ کردووە. Ù„Û• (١٩٩٩)Û•ÙˆÛ• بەفەرمی، بووە بە کاندید و، Ù„Û• (٢٠٠٥)یشه‌وه‌ گفتوگۆکانی نێوان تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا دەستی Ù¾ÛŽ کردووە. Ù„Û• ٢٠١٦دا بە Ù‡Û†ÛŒ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© هۆکارەوە گفتوگۆکان Ù„Û• لایەن پەرلەمانی ئەوروپاوە وەستێنراون. ڕاپرسی بۆ بەردەوامبوونی هەوڵەکانی بەئەندامبوونی تورکیا Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپا، یان وەستاندنی هەوڵەکان Ù„Û• لایەن ئەردۆغانەوە، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ڕەهەند Ùˆ مانای سیاسیی دەبێت، لەوانە:

یەکەم:
بۆچوونێک هەیە Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ وایە یەکێتیی ئەوروپا پیر بووە، بەتایبەت دوای تێپەڕینی ٥٠ ساڵ (نیو سەدە) بەسەر تەمەنی ئەم یەکێتییە Ùˆ چوونەدەرەوەی بریتانیا لێی، چیتر ناتوانێت Ú•Û†Úµ بگێڕێت Ùˆ ÙˆÛ•Ú© هێزێکی یەکگرتوو Ùˆ کاریگەر دەرکەوێت Ùˆ بڕیار بدات. ئەردۆغان Ù„Û•Ù… گۆشەنیگایەوە دەیەوێت خۆی Ù„Û•Ùˆ کیانە جیا بکاتەوە و، زیاتر خۆی Ù„Û• وڵاتانی عەرەبیی سوننەمەزهەب نزیک بکاتەوە؛ بەتایبەت دوای بێئومێدبوونی تورکیا Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپا بە Ù‡Û†ÛŒ ناکۆکی Ùˆ جیاوازییەکان Ù„Û• لایەکەوە و، Ù„Û• لایەکی ترەوە تورکیا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دروستکردنی بەرەیەکی سەربازیی عەرەبی سوننی، باڵانسی هێز Ù„Û• بەرامبەر ئێران Ùˆ پێشڕەوەییەکانی دروست بکات Ùˆ زیاتر سەرکردایەتیی وڵاتانی عەرەبی Ùˆ چەند وڵاتێکی ئاسیایی (پاکستان Ùˆ مالیزیا) بکات و، بگەڕێتەوە بۆ ڕۆژهەڵات Ùˆ واز Ù„Û• ئەوروپا بێنێت. ئەم بۆچوونە، بەشێکی، ڕای گشتیی تورکی پاڵپشتیی دەکەن، بەڵام Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا نین كه‌ بەتەواوەتی دیوارێکی گەورە Ù„Û• نێوان تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا دروست بکرێت. ئەحمەد داوود ئۆغلۆ، سەرۆکوەزیرانی پێشووی تورکیا Ù„Û• Ù„Û• کتێبەکەیدا "قووڵاییی ستراتیژی Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ تورکیا Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ Ù„Û• گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا" باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەکات Ú©Û• تورکیا، دەبێت بگەڕێتەوە بۆ دونیای ڕۆژهەڵات Ùˆ جیهانی عەرەبی و، زیاتر خۆی بە جیهانی ئیسلامییەوە خەریک بکات.

Ù„Û• نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو، نەجمەددین ئەربەکان، باوکی ئیسلامی سیاسی Ù„Û• تورکیادا، بەردەوام دژایەتیی خۆی بۆ یەکێتیی ئەوروپا دەردەبڕی و، Ù„Û• بری یەکێتیی ئەوروپا پێشنیاری یەکێتییەکی ئابووری Ùˆ بازاڕێکی هاوبەشی ئیسلامییانەی دەکرد بە سەرکردایەتیی تورکیا Ùˆ وڵاتانی هاوبەشی. ئەم دیدەی ئەربەکان هێشتا Ù„Û• تورکیادا کاریگەریی لەسەر خەڵکانێک هەیە؛ بەتایبەت ئیسلامییە کۆنپارێزەکان. بەشێک Ù„Û• هێزە سیاسییەکانی تورکیا، وڵاتانی ئیسلامی بە بازاڕێکی گەورە Ùˆ سەرچاوەیەکی بەهێزی ئابووری بۆ وڵاتەکەیان دادەنێن و، یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• دیدی ئەوانەوە نرخێکی ئەوتۆی نییە تا تورکیا Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەئەندامبوونی بۆ بدات Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© مەرج Ùˆ پێوەریان بەسەردا بسەپێنێت.  

دووەم:
بۆچوونێکی تر هەیە Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ وایە یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• بەهێزبووندایە Ùˆ هێشتا قوڕسایی Ùˆ سەنگی خۆی هەیە Ùˆ هێشتا کیانێکی کاریگەرە Ù„Û• ئاستی ئەوروپا Ùˆ جیهانیشدا و، هێشتا سوورە لەسەر بەردەوامیدان بەو ڕێباز، سیاسەت، ستڕاتیژییەت Ùˆ پێوەرانەی Ú©Û• بۆ وەرگرتنی هەر ئەندام Ùˆ وڵاتێک دیاری کردوون. ئەمه‌یش ئەرکی تورکیای سەخت کردووە بە Ù‡Û†ÛŒ تێکچوونی پەیوەندییەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوروپادا Ùˆ جێبەجێنەکردنی ئەو پڕەنسیپ Ùˆ ڕیفۆرمانەی Ú©Û• یەکێتیی ئەوروپا بۆی داناون. Ù„Û• لایەکی ترەوە ئەردۆغان Ù†Û•Ú© هەر نەیتوانیوە  ڕیفۆرم ئەنجام بدات Ùˆ مەسەلەی دیموکراسی Ú¯Û•Ø´Û• Ù¾ÛŽ بدات Ùˆ مافەکانی مرۆڤ Ùˆ ئازادیی ڕادەربڕین بباتەوە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ•ØŒ بەڵکوو ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان Ùˆ خودی یەکێتیی ئەوروپایش نیگەرانن Ùˆ ڕاپۆرت Ùˆ ڕەخنەکانیان Ù„Û•Ù…Û•Ú• دۆخی تورکیا بڵاو دەکەنەوە. ئەمەیش ئەردۆغانی بێهیوا Ùˆ بێئومێد کردووە و، دەیەوێت Ù„Û• ڕاپرسییەکدا کار بۆ ئەوە بکات و، وای پیشان بدات Ú©Û• خەڵکی تورکیا دژی چوونەنێو یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ نزیکبوونەوە Ùˆ به‌ئه‌ندامبوون Ù„Û•Ùˆ یەکێتییەدا و، دەیەوێت پێیان بڵێت ئەوە تەنیا من نیم Ú©Û• دژی یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ سیاسەت Ùˆ دونیابینییەکانیم، ئەوەتا زۆرینەی خەڵکی تورکیا نایانەوێت تێکەڵ بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ ئەوروپی Ùˆ بەها Ùˆ نۆرم Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ کۆمەڵایەتیی ئەوروپا ببن و، نایانەوێت ملکەچی بڕیارەکانی یەکێتیی ئەوروپا ببن. Ù„Û• هەمووی گرنگتر، ئەگەر ئەردۆغان Ù„Û• ڕاپرسی بۆ گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ù„Û• مانگی داهاتوودا سەرکەوتوو بێت Ùˆ دەنگی "بەڵێ" بەدەست بێنێت، ئەوا بۆ ڕاپرسییەکی تر بۆ وەستاندنی گفتوگۆکانی پڕۆسەی بەئەندامبوون Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپادا، گرەنتییەکی تەواو بەدەست دێنێت.

 
 
« دەوڵەتی باشووری کوردستان Ùˆ داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی ناوچەکە
« ژیۆپۆلیتیکی تورکیا Ùˆ کاریگەرییەکانی
« مووسڵ؛ حەوشەی پشتەوەی تورکیا
« تورکیش ستریم؛ قۆناغێکی نوێ Ù„Û• پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا  ڕووسیا
« کودەتا سەربازییەکان Ù„Û• تورکیادا
« سێکیۆلاریزم Ùˆ سوپا Ù„Û• تورکیادا
« تورکیا، یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ بەربەستەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون