PÊNÛS
 
پەرلەمانی عێراق Ù„Û• نێوان ئاڵای کوردستان Ùˆ بەرژەوەندیی کەرکووکییەکاندا 
     2017-04-02
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد

پەرلەمانی عێراق لە نێوان ئاڵای کوردستان و بەرژەوەندیی کەرکووکییەکاندا

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد، مامۆستای زانکۆ و پسپۆری سیاسەت و وزە

بڕیارە نوێکەی پەرلەمانی عێراق سەبارەت بە قەدەغەکردنی هەڵکردنی ئاڵای کوردستان Ùˆ بەرزڕاگرتنی ئاڵای عێراقی عەرەبی لەسەر دامەزراوە فەرمییەکانی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک، سەرەڕای نادەستووریبوون Ùˆ نایاساییبوونی ئەو بڕیارە، تەنیا دژایەتیی بەرژەوەندی Ùˆ مافی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد نییە Ù„Û•Ùˆ پارێزگه‌یە، بەڵکوو دووبارە سەلماندنی عەقڵییەتێکی ناسیۆنالیستیی عەرەبییە، Ú©Û• پێکەوەژیانی سیاسی، ئابووری Ùˆ کەلتووریی ئاشتییانە قبووڵ ناکات. سەبارەت بە ڕای پێکهاتەی تورکمانیش بۆ دژایەتیکردنیان بۆ هەڵکردنی ئاڵای کوردستان، جگە Ù„Û• کەمئەزموونیی سیاسی، هیچی تر ناگەیەنێت؛ چونکە ئەوە تەنیا  Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد Ùˆ لایەنە سیاسییە کوردییەکان بوون Ú©Û• پاڵپشتیی ئابووری Ùˆ سیاسیی تورکمانەکان Ùˆ مافی پێکهاتەکانی تریان دەکرد، Ù†Û•Ú© پێکهاتەی عەرەبی.

ناوەڕۆک

هەر Ù„Û• سەرەتای گرتنەدەستی جڵەوی دەسەڵاتی سیاسی Ùˆ ئابووری Ù„Û• لایەن عەرەبە شۆفێنییەکانەوە Ù„Û• ساڵی ١٩٧٩دا، بە شێوازێک بڕیارە سیاسی Ùˆ ئابوورییەکان دەرکراوە، ÙˆÛ•Ú© بڵێیت عێراق تەنیا Ù„Û• یەک پێکهاتە Ù¾ÛŽÚ© هاتبێت. هەر بۆیەیش، Ù†Û• عێراقی یەکگرتوو Ù„Û• ڕووی واقعییەوە دروست بوو Ùˆ Ù†Û• هاووڵاتیی عێراقییش. سەبارەت بە پارێزگه‌ÛŒ کەرکووکیش، زۆربەی Ú•Ú˜ÛŽÙ…Û• یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی عێراق، بە درێژاییی مێژوو بە شێوەیەکی زۆر دوژمنکارانە مامەڵەیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک Ùˆ پێکهاتەکانی ناو ئەو پارێزگه‌یە کردووە، بەتایبەتی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد. ئەوەی پەیوەنداریشە بەم بڕیارە نوێیەی پەرلەمانی عێراقەوە سەبارەت بە داگرتنی ئاڵای کوردستان لەسەر دامەزراوە فەرمییەکانی ناو کەرکووک، Ù„Û• ڕووی ڕێکاری کاری پەرلەمانییەوە، بەتەواوەتی نایاسایییە و، Ù„Û• ڕووی دەستوورییشەوە نادەستوورییە، چونکە دژی مادەکانی ١٤٠ Ùˆ ١١٥ی دەستووری عێراقە.

ئەوەی پەیوەندیداریشە بە بەرژەوەندیی کەرکووکییەکانەوە، بەداخەوە لەبەر ئەوەی Ú•Ú˜ÛŽÙ…Û• یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی عێراق، گرنگییان بە هیج کەرتێکی ئابووری نەداوە لەناو پارێزگه‌ÛŒ کەرکووکدا؛ بۆیە زۆربەی بەرژەوەندییەکان Ù„Û• کەرت Ùˆ ژێرخانی نەوتی ئەو شارەدا Ú©Û† بۆتەوە. سەرەڕای ئەوەی کەرکووک بەپێی دۆکیۆمێنتەکانی سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی Ùˆ ئاماری ساڵی ١٩٥٧ی حکوومەتی عێراقی، کورد زۆرینەی ئەو پارێزگه‌یەی Ù¾ÛŽÚ© دەهێنا[i]ØŒ بەڵام ئەو ملیۆنەها بەرمیلە نەوتەی Ù„Û•Ùˆ پارێزگه‌یەوە دەرهێنراوە Ùˆ بازرگانیی Ù¾ÛŽÙˆÛ• کراوە، جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ عێراقی عەرەبی Ùˆ Ú•Ú˜ÛŽÙ…Û• یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی بەغدا سوودیان Ù„ÛŽ وەرگرتووە، بەداخەوە Ù†Û• خەڵکی ئەو شارە Ùˆ Ù†Û• کوردستانیان سوودێکی ئەوتۆیان Ù„ÛŽ وەرنەگرتووە.

سەبارەت بە هەڵکردنی ئاڵای کوردستان Ùˆ ناڕەزاییی بەشێک Ù„Û• تورکمان Ùˆ عەرەبە شۆڤێنییەکان، ئەو ناڕەزایەتییە بۆ پێکهاتەی عەرەبی، شتێکی تازە نییە؛ چونکە تا دەسەڵاتیان بەدەستەوە بوو، هەر هەمان هەڵوێستیان لەسەر Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد Ùˆ ئاڵاکەی هەبوو. بەڵام ئەوەی جێگەی داخە، هەڵوێستی پێکهاتەی تورکمانە، چونکە Ù„Û• Ù¾ÛŽØ´ ئازادکردنی عێراق تا ساڵی (٢٠٠٣)یش، بە هیچ شێوەیەک Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییەوە، دان بە مافی پێکهاتەی تورکمانەکاندا نەدەنرا، بەڵکوو زۆربەی ڕژێمەکانی عێراق، بە Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەعسیشەوە، دەیانگوت عێراق تەنیا Ù„Û• دوو نەتەوە Ù¾ÛŽÚ© هاتووە: کورد Ùˆ عەرەب. بەڵام پاش ئازادکردنی عێراق Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٣دا، ئەوەی داکۆکیکەری سەرەکیی مافی پێکهاتەکانی عێراق Ùˆ تورکمانەکان بوو، Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد Ùˆ سەرکردە سیاسییەکانی باشووری کوردستان بوون؛ بەتایبەتی بەڕێزان "کاک مەسعوود بارزانی" Ùˆ "مام جلال تاڵەبانی". بەڵام ئێستا پێکهاتەی تورکمان، ÙˆÛ•Ú© ئەوەی ڕووداوەکانی مێژوویان لەبیر کردبێت، سەرەتا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێکهاتەی عەرەبیدا دژایەتیی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراقیان کرد، ئێستایش دژایەتیی هەڵکردنی ئاڵای کوردستان دەکەن. ئاڵایەک Ú©Û• Ù†Û•Ú© تەنیا Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردی Ù„Û• کەرکووک پاراست، بەڵکوو سەرجەم پێکهاتەکانی کەرکووکی، بە عەرەب Ùˆ تورکمانەوە، Ù„Û• مەترسی Ùˆ  Ø¬Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش پاراست.

بەرژەوەندیی نەوت و کێشەی ئاڵای کوردستان

Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ بەشێک Ù„Û• تورکمان Ùˆ عەرەبەکانی ناو کەرکووک، تەنیا هەڵکردنی ئاڵای کوردستان نییە، ÙˆÛ•Ú© ئەوەی ئێستا ئەو ئاڵۆزییەی لەناو ئەو شارەدا دروست کردووە و، هەوڵیشیان دا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پەرلەمانی عێراقەوە Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ Ù¢/Ù¤/٢٠١٧ دووبارە دژایەتیی خۆیانی بۆ دووپات بکەنەوە؛ بەڵکوو بە لای ئەو لایەنانەوە، Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• Ù„Û• دوای پرۆسەی ڕاپرسییەوە دەست Ù¾ÛŽ دەکات، کاتێک سەرجەم لایەنە کوردییەکان بەیەکگرتوویییەوە ئەو Ú•ÛŽÚ˜Û• دەنگە بۆ گەڕانەوەی کەرکووک بۆ سەر هەرێمی کوردستان مسۆگەر بکەن؛ Ú©Û• بە ڕای من پێکهاتەکانی عەرەب Ùˆ تورکمان ڕازی نابن كه‌ تەنیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ یاسا Ùˆ مامەڵەیەکی دۆستانەوە، Ù„Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û• سیاسی Ùˆ ئیدارییەکانیان لەناو شاری کەرکووک Ùˆ هەرێمی کوردستان دڵنیا بکرێنەوە. بۆیە Ù„Û• ئێستادا بابەتی ئاڵای کوردستانیان وا گەورە کردۆتەوە، ÙˆÛ•Ú© بڵێیت تاوانێکی وا گەورە دژی ئەوان ڕووی دابێت، Ú©Û• ناکرێت بەئاسانی قبووڵی بکەن. ئەمەیش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، Ù„Û• ڕووی بڕیاردانی سیاسی Ùˆ ئابوورییەوە سەربەخۆ نین و، هەروەها تا ئێستا Ù„Û• بەرژەوەندییەکانیان Ù„Û•Ùˆ شارەدا دڵنیا نەکراونەتەوە؛ بەتایبەتی بابەتی نەوت Ùˆ پشکی دامەزراندنیان Ù„Û• دامەزراوە جیاجیاکاندا. ئەمەیش بیرکردنەوەیەکی زۆر ناواقعییە، چونکە تا ئێستایش زۆربەی کارمەند Ùˆ فەرمانبەرانی ناو دامەزراوە فەرمییەکانی ناو کەرکووک، Ù„Û• پێکهاتەی تورکمان Ùˆ عەرەب Ù¾ÛŽÚ© هاتوون. بۆ نموونە "کۆمپانیای نەوتی باکور"ØŒ Ù„Û• سەرەتای ئازادکردنی عێراق Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٣دا، تەنیا Ù„Û• Ù¡%ÛŒ کارمەندانی ئەو کۆمپانیایە کورد بوون؛ Ù„Û• ئێستایشدا Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ فەرمانبەرانی کورد لەناو ئەو کۆمپانیایەدا، بەرز بۆتەوە بۆ نزیکەی Ù§%Ø› واتا لەسەدا ٩٣ی کارمەندانی ئەو کۆمپانیایە تا ئێستایش Ù„Û• عەرەب Ùˆ تورکمان Ù¾ÛŽÚ© هاتوون.

ئەو بڕیارەی پەرلەمانی عێراقیش، سەرەڕای نایاساییبوون Ùˆ نادەستووریبوونی، هیچ کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر واقعی سیاسی، ئابووری Ùˆ ئاسایشیی ئەو پارێزگه‌یەوە نییە، چونکە Ù„Û• ڕوو واقعییەوە پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک لەژێر دەسەڵاتی هێزی پێشمەرگە Ùˆ لایەنە سیاسییە کوردییەکاندایە. Ù„Û• ڕووی بەرژەوەندیی پێکهاتەکانی ناو پارێزگه‌ÛŒ کەرکووکیشەوە، ئەو بڕیارەی پەرلەمانی عێراق خزمەت بە ئاشتەواییی سیاسی، ئابووری Ùˆ کۆمەڵاتیی نێوان پێکهاتەکانی ئەو پارێزگه‌یە ناکات؛ بەتایبەتی نێوان کورد Ùˆ عەرەب Ùˆ تورکمانەکان.

چارەسەر و دەرەنجام

بڕیارەکەی پەرلەمانی عێراق سەبارەت بە داگرتنی ئاڵای کوردستان Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ کەرکووکدا، جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ لەسەر ئەرزی واقع هیچ دەرەنجامێکی نابێت، بەڵام باشترین نامەی سیاسییە بۆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ùˆ لایەنە سیاسییە کوردییەکان: Ù„Û• لایەک ماڵی کوردی زیاتر بەرەو یەکگرتوویی بەرن، Ù„Û• لایەکی تریشەوە، بێ گوێدانە ئەو بڕیارە، وا باشترە حکوومەتی هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی ستراتیژی، کار بکات بۆ دوورخستنەوە Ùˆ جیاکردنەوەی کەرکووک Ù„Û• ڕووی ئابووری Ùˆ سیاسییەوە، Ù„Û• بەغدا Ùˆ عێراقی عەرەبی. هەروەها بە شێوەیەکی پلانبۆداڕێژراو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ جێکردنەوەی بەرژەوەندیی پێکهاتەکانی تورکمان Ùˆ عەرەبە ڕەسەنەکانی کەرکووک بده‌Ù† Ù„Û• بەرژەوەندی Ùˆ داهاتی وزەی ئەو شارە؛ بێ گومان بە میكانیزم Ùˆ ستراتیژییەتی ئابووریی جیاواز. هەروەها ئەگەر کۆمپانیای نەوتی کەرکووکیش Ù„Û• ئاییندەدا دامەزرا، ئەوا دڵنیایی بە پێکهاتەی تورکمان Ùˆ عەرەبە ڕەسەنەکان بدرێت Ú©Û• Ù„Û• قازانجی ئەو کۆمپانیایە بێبەش ناکرێن؛ بەتایبەتی Ù„Û• ڕووی دامەزراندن Ùˆ بازرگانییەوە.

 

[i] بەپێی ئاماری ساڵی ١٩٥٧ی حکوومەتی عێڕاقی ئەو کاتە، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ دانیشتووانی کەرکوک (٣٧٣٤٤٠) کەس بووە، واتا نزیکەی ٤٠٠ هەزار هاووڵاتی، نیشتەجێی ئەو پارێزگه‌یە بووە، Ù„Û•Ùˆ ڕێژەیە: ٤٨،٣% کورد، ٢٨،٢% عەرەب، ٢١،٤% تورکمان، ٢،١% کلدوئاشور Ùˆ نەتەوەکانی تر بووە؛ واتە کورد نزیکەی ٥٠%ÛŒ ئەو شارەی Ù„Û• ساڵی ١٩٥٧ Ù¾ÛŽÚ© هێناوە.

Years

1922-1924

1957

1965

Kurds

65.1

48.3

36.1

Arabs

20.9

28.2

39

Turcoman

4.8

21.4

19.5

Chaldean, Syrian, Assyrian, Armenian, and others

9.2

2.1

5.4

 

Resource:

 Dr.Mohammed Ihsan. Kurdistan Regional Government Ministry of Extra

Regional Affairs

Erbil. December 2014

 

 

 

 
 
« نەوت Ùˆ گازی کوردستان Ùˆ لامەرکەزیەت (ناناوه‌ندێتی)ÛŒ پارێزگاکان
« هێزی نەرم Ùˆ Ú•Û•Ù‚ÛŒ ئەمریکا Ù„Û• گرتنەوەی مووسڵدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندنی تایبەتمەند Ù„Û• بواری جەنگ Ùˆ وزەدا
« ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک: Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا
« هێزی وزەی ئەمریکی Ù„Û• هەڵبژاردنی "ترامپ "دا
« نەوتی کوردستان Ùˆ گەڕانەوە بۆ بەغدا
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ تۆڕی جاڵجاڵۆکەی وزەی تورکیا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون