PÊNÛS
 
دوای گرتنەوەی مووسڵ، گرژییەكان كۆتایییان Ù¾ÛŽ نایەت 
     2017-04-01
عه‌بدوڵڕه‌حمان كه‌ریم ده‌روێش

دوای گرتنەوەی مووسڵ، گرژییەكان كۆتایییان پێ نایەت

 

عەبدولڕەحمان ÙƒÛ•Ø±ÙŠÙ… دەروێش،  مامۆستای زانستە سیاسییەكان، زانكۆی سەلاحەددین

پێشەكی:

هێزە چەكدارەكانی عێراق بە یاوەری Ùˆ پشتیوانیی چەند هێزێكی ئیقلیمی Ùˆ نیودەوڵەتی، ماوەی نزیك Ø´Û•Ø´ مانگە بۆ گرتنەوەی مووسڵ دەجەنگن. ئێستا ئەو هێرشە Ù„Û• قۆناغی سێیەمیدایه‌. هێزەكان Ù¾ÛŽØ´Ú•Û•ÙˆÛŒ دەكەن، داعش ناتوانێت سەركەوتن تۆمار بكات؛ Ù„Û• هەمان كاتیشدا هێزەكانی عێراق بەبێ پشتیوانیی ڕاستەوخۆی هاوپەیمانان ناتوانێت Ù¾ÛŽØ´Ú•Û•ÙˆÛŒ بكات. هاوكێشەی سەربازی ئێكجار ئاڵۆزە؛ لەوەیش ئاڵۆزتر هاوكێشەی سیاسییە. ئەمریكا زۆر سوورە لەسەر یەكلاكردنەوەی ئۆپەراسیۆنی مووسڵ؛ ئێرانیش بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ØŒ بەڵام ئامانجی هەردووكیان دژبەیەكە. هەموو لایەنەكان دەزانن ÙƒÛ• جەنگی مووسڵ داهاتووی ناوچەكە دیاری دەكات، بەڵام ئەوەی دیار نییە ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سروشتی پەیوەندییەكان Ú†Û†Ù† دەبێت؟ بۆ ئەم مەبەستە چەندان گریمانە خراونەتە ڕوو. هەندێكیان باسە Ù„Û•ÙˆÛ• دەكەن ÙƒÛ• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ جەنگ بەرۆكی ناوچەكە دەگرێتەوە. دەرەنجامی ئەو جەنگانە، كۆتایی بە نەخشەی ناوچەكە دەهێنێت. ئەمە ماوەیەكە هێزە عێراقییەكان ململانێی هەڵبژاردن تێكەڵ بە جەنگی مووسڵ دەكەن و، هەر لایەنێك بە شێوەیەك دەیەوێ پشكێكی بەركەوێت؛ بێ گومان كوردیش Ù„Û• دوای ئەم ئۆپەراسیۆنە، زۆرترین كاریگەریی دەكەوێتە سەر.

یەكەم: ئۆپەراسیۆنی مووسڵ، تاوەكوو دێت خوێناویتر دەبێت

سوپای عێراق Ùˆ هێزە میلیشیایییەكانی دەوروبەری، خەریكە جڵەو لەدەست دەدەن Ùˆ ململانێ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ كات دەكەن. ئەوان ماوەی نزیكه‌ÛŒ Ø´Û•Ø´ مانگە هێرش دەكەنە سەر مووسڵ و، دەیان هەزار چەكداری عێراق Ù„Û• دەوروبەری مووسڵ ÙƒÛ† كراونەتەوە. ئه‌وان هێرش دەكەن Ùˆ بەرەكانی خۆیان قایم دەكەن. تاوەكوو ئێستا، سێ قۆناغ Ù„Û•Ù… ئۆپەراسیۆنە تەواو بووە و، چەندین جاریش پلانەكان گۆڕانكارییان بەسەردا هاتووە. هەرچەندە زۆر جار باسی پاراستنی خەڵكی سڤیل دەكرێت، بەڵام زیانەكانی ناو خەڵكی سڤیل ئێكجار زۆرن. بەشێكی زۆری ژێرخانی مووسڵ خاپوور كرا، یان زیانی زۆری Ù¾ÛŽ گەیەندراوە. چەندین جۆر Ú†Û•Ùƒ Ùˆ جبەخانەی كوشندە Ù„Û•Ù… جەنگەدا بەكار هاتوون. عێراق پەلەیەتی Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ بە زووترین كات ئەم ئۆپەراسیۆنە كۆتاییی Ù¾ÛŽ بهێنێت.([1]) سوپای عێراق هیچ بایەخ بە دەرەنجامە مرۆیی Ùˆ ئابووری Ùˆ دەروونییه‌كانی دوای ئۆپەراسیۆنەكە نادات؛ ئەوان تەنیا دەیانەوێت ئامانجی سەربازیی خۆیان بپێكن. ئەمەیش كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پرسیار دەورووژێنێت، بۆ نموونه‌: ئایا ئامانجی عێراق گرتنەوەی مووسڵە، یان ڕزگاركردنیه‌تی؟

ئەوەی دەردەكەوێت سوپای عێراق ÙˆÛ•Ùƒ سوپایەكی داگیركەر مامەڵە دەكات. ڕۆژانە Ù„Û• لایەن هێزی ئاسمانیی هاوپەیمانه‌وه‌ØŒ 120 بۆ 130 هێرشی ئەسمانی ئەنجام دەدرێت. جگە لەوەیش، هێزی ئاسمانی عێراقی هێرشی ئاسمانیی خۆی ئەنجام دەدات. داعشەكان خۆیان دەزانن Ù„Û•Ù… جەنگەدا دەدۆڕێن، بەڵام تاوەكو بتوانن دەجەنگت بۆ ئەوەی مەڕامێكی ئاینی خۆیان جیبەجێ بكەن و، لەهەمان كاتیشدا تاوەكو عێراق سوودبەخش نەبێت Ù„Û•Ùˆ سەركەوتنە بەهۆی ئەو هەموو زیانە گیانی Ùˆ ماددییەی دەیكات Ù„Û•Ùˆ جەنگە؛ ÙƒÛ•Ú†ÛŒ سوپای عێراق ئەو مەرامەی ئەوان جێبەجێ دەكات بۆ ئەوەی Ù„Û• مەودایەكی كورتدا سەركەوتن بەدەست بهێنێت.([2]) ئەمەیش ئیشكالییەتێكی گەورەیە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ئاخۆ لایەنەكانی ململانێ، بۆ مەودایەكی دوورودرێژ Ú† تێڕوانینێكیان هەیە. ڕاپۆرتەكان ئاماژە بەوە دەدەن 500 كوژراو Ùˆ 750 بریندار لەناو خەڵكی سڤیل Ù„Û• ماوەی هەفتەی یەكەمی قۆناغی سێیەم ئۆپەراسیۆنەكەدا هەبوون؛ لەوانەی دەزگه‌كانی تەندروستیی فەرمی، ددانیان Ù¾ÛŽ داناوە Ùˆ ئاشكرایان كردووە. ئەمەیش ژمارەیەكی مەترسیدارە، چونكە ئەگەری زیادبوونی ئەم ژمارەیە زۆر Ù„Û• ئارادایە. Ù„Û•Ù… جەنگەدا تاوەكوو ئێستا هەزاران كەس Ù„Û• كوژراو Ùˆ بریندار Ùˆ ئاوارە Ùˆ بێسەروشوێن Ù‡Û•Ù†.

دووەم: ئۆپەراسیۆنی مووسڵ، بە ڕوخسارێكی تائیفیی ترسناك ئەنجام دەدرێت

Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی مووسڵ چەندین تەرمی نەناسراو دۆزراونەتەوە؛ هەموویشیان بە یەك شێواز كوژراون. ئەم دیاردەیە پێشتریش Ù„Û• مووسڵ بوونی هەبووە؛ دووبارە دوای دەركردنی داعش، وا سەر هەڵدەداتەوە و، هێشتا ترس Ù„Û• گەڕانەوەی داعش Ù†Û•Ú•Ù‡‌واوەتەوە. دانیشتووانی مووسڵ دەڵێن Ù„Û• كاتی ئاوارەبوون، چەندان كەس Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌دا Ù„Û• لایەن حەشدی شەعبییه‌وه‌ دەستگیر كراون Ùˆ دواتر كوژراون. هەموو كوژراوەكان ئاسەواری ئەشكەنجەیان Ù¾ÛŽÙˆÛ• دیارە. چەندین خێزان سكاڵایان له‌ دژی گرووپەكانی حەشدی شەعبی تۆمار كردووە، بەوەی كوڕەكانیان Ù„Û• ماڵ دەردەكەن، دواتر دەیانكوژن. ئەوەی عێراقییه‌كان Ù„Û• مووسڵ ئەنجامی دەدەن سیاسەتێكی تازە نییە، بەڵكوو ڕەگوڕیشەكانی Ù„Û• فەلوجە Ùˆ تكریت Ùˆ ڕوومادی Ùˆ چەندین ناوچەی دیكە، دیار Ùˆ ئاشكران.

Ù„Û• ساتی یەكەمی دەستپێكردنەوەی ئۆپەراسیۆنەكانی هێزە عێراقییەكاندا، بەڕوونی پاڵنەر Ùˆ ئامانجی تائیفییان دەركەوت؛ بەتایبەت Ù„Û• ئۆپەراسیۆنی "جرف الصخر" Ùˆ ئۆپەراسیۆنی پشتوێنەی بەغدا (Bahgdad Belt)([3]). هێزەكانی شیعە، هیوایان زۆرە ئەم سیاسەتانە دەرفەتی تەواویان بۆ دەرەخسێنێت تاوەكو هەموو عێراق كۆنترۆڵ بكەن؛ بۆیە Ù¾Û•Ù„ بۆ هەنگاوی ترسناكتر دەهاوێژن، بەو هیوایەی ئەگەر نەیانتوانی هەموو عێراق بگرنە دەست، ئەوە بۆ ناوچەكانی خۆیان پاشەكشێ دەكەن و، جیای دەكەنەوە Ùˆ دەوڵەتێكی Ù¾ÛŽ دادەمەزرێنن. هەر بۆیە، بەتوندی دژی هەر پرۆژەیەك دەوەستنەوە بەرژەوەندیی نەتەوە Ùˆ ئایینزاكانی دیكەی تیایدا Ú•Ù‡‌چاو كرابێت.([4]) جگە لەوەیش هێزە شیعییەكان بە پشتبەستن بە نەریتی ئێرانی بۆ جەنگ، كار دەكەن بۆ ئەوەی جەنگەكانی خۆیان لەسەر خاك Ùˆ ناوچەیەكی دیكە ئەنجام بدەن؛ بۆ ئەوەی ناوچەكانیان Ù„Û• جەنگ بەدوور بن. بەمەیش ناوچەكانی سوننە و، دواتر Ú•Û•Ù†Ú¯Û• كوردستانیش بكەنە گۆڕەپانی جەنگ دژی لایەنەكانی دیكە.

سێیەم: عێراق ناتوانێت بەم شێوەیە بەردەوام بێت

عێراق ÙˆÛ•Ùƒ دەوڵەت هەرگیز Ù„Û• ئارامیدا نەژیاوە؛ هەمیشە Ù¾Ú• بووە Ù„Û• قەیران Ùˆ ململانێ. لایەنەكان بەو بڕوایە گەیشتن ÙƒÛ• گوایە دیموكراتیزه‌كردن، گرێ كۆنەكانی عێراق دەكاتەوە Ùˆ كۆتایی بە قەیران Ùˆ ململانێكانی دەهێنێت. دیارە ئەم بۆچوونە بە ڕووخاندنی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەعس Ùˆ دامەزراندنی عێراقێكی نوێ، بنەمای لۆژیكیی لەدەست دا، چونكە هەمان ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ قەیرانەكانی عێراق بە شێوازێكی ترسناكتر دەركەوتن و، دوای ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەعس هیچ قەیرانێك Ù„Û• عێراق چارەسەر نەبووە و، پەیوەندییەكان Ù„Û• نێوان پێكهاتەكاندا بە هیچ شێوەیەك چارەسەر نەبووە. هێشتا پشێوی Ùˆ توندوتیژی Ù„Û• هەموو عێراق له‌ تەشەنەدایه‌. ئەمە وێنایەكە هەموو لایەنەكان لەسەری كۆكن و، كەس نییە هیچ نه‌بێ دان بەم ڕاستییەدا نەنێت، بەڵام Ù„Û• پشتی ئەم وێنەیە پاڵنەر Ùˆ هۆكار هەیە، ÙƒÛ• زۆر بەڕوونی دەركەوتوون: لایەنە سیاسییەكانی عێراق خۆیان Ùˆ بە مەبەست، كار دەكەن بۆ ئەوەی دۆخی عێراق بەو شێوەیە بێت؛ ئەمەیش بۆ ئەوەیانە تاوەكوو بتوانن ئاواتەكانیان به‌جێ بهێنن. Ù„Û• ماوەی 14 ساڵی ڕابردووودا قەیرانەكان Ú•Û†Ú˜ دوای Ú•Û†Ú˜ ئاڵۆزتر دەبن.

عێراق نەیتوانی بەسەر هیچ قەیرانێكدا زاڵ ببێت، بەڵكوو چەندان قەیرانی نوێی بەرهەم هێنا. بە گرتنەوەی مووسڵ هەموو قەیرانەكان سەر هەڵدەدەنەوە، لەبەر ئەوەی سروشتی سیاسیی پێكهێنەری دەوڵەتی عێراق، هیچ گۆڕانكاریی بەسەردا نەهاتووە. ئەوە گرتنەوەی مووسڵ، پشێوییەكی زۆرتر لەناو عێراق دروست دەكات و، كۆتایی بە ئالۆزیی پرسی ئەمنی ناهێنێت. تەقینەوە و پەلاماری تیرۆریستی و كوشتن و بڕین لە لایەن میلیشیاكان، بۆتە دیمەنێكی سەرەكی لەناو عێراقدا.([5])

چوارەم: عێراق  لەناو قەیران Ùˆ بێمتمانەییدا خنكاوه‌

بەغدا سوودی Ù„Û• لاوازیی سوننەكان وەرگرتووە، ÙƒÛ• ماوەی دوو ساڵە بەدەست داعشه‌وه‌ دەناڵێنن، بۆ ئەوەی زیاتر Ú†Û•Ù¾Û†ÙƒÛŒ خۆی لەسەر ناوچە سوننییەكان توند بكاتەوە؛ چونكە Ù„Û•Ùˆ دۆخە خراپەدا، مووسڵییەكان دەیانەوێت Ù„Û• داعش ڕزگاریان بێت، ئیتر زۆر ڕقیان Ù„Û• بەغدا نابێتەوە. جگە لەوەیش، عێراقییەكان چەندین جۆر سیاسەتیان به‌كار هێناوه‌ بۆ كاریگەریدانان لەسەر بۆچوونی ئەوان، بەڵام هیچ كام Ù„Û•Ùˆ سیاسەتانە ناتوانن بەردەوام بن. دواتر دۆخه‌ÙƒÛ• بە ئاقارێكی خراپدا دەتەقێتەوە. عێراق ڕای Ú¯Ù‡‌یاند حەشدی شەعبی Ù„Û• ناوچە سوننییەكان بەشداری ناكەن، ÙƒÛ•Ú†ÛŒ دواتر دەركەوت وەها نەبووە و، بەڵێنەكان هەموویان درۆ دەرچوون؛ بەپێچەوانەوە حەشدی شەعبی Ùˆ "سوات" زۆر بەگەرموگوڕی Ù„Û•Ùˆ ناوچانە چالاكی دەكەن. تەنانەت سوات، هەروەك داعش، لەسەر جادە Ùˆ بە ئامادەبوونی خەڵك، 25 داعشی گولله‌باران كرد.([6]) جگە لەوەیش، بە دروشمی شیعەگەرایی، هێرشەكانی ئەنجام دەدات، ئەمە Ù„Û• لایەك و، Ù„Û• لایەكی تریشەوە حكوومەتی عێراق كێشەكانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سوننەدا هێشتا ماون Ùˆ هیچ كامیانی چارەسەر نەكردوون. هەر ئەو سیاسەتانەی پێشتر به‌كار ده‌هێنران و، بوونه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی سوننە پاڵ بە داعشه‌وه‌ بنێت، حكوومەتی عێراقی پاش لاوازكردنی داعش بە یارمەتیی نێودەوڵەتی، هەمان سیاسەتی پێشووی خۆی بە فۆرمێكی توندڕەوتر جێبەجێ دەكات. Ù„Û• هەمان كاتدا هیچ بەڵێنێكیان بەرامبەر كورد Ùˆ پێكهاتەكانی دیكەی جێبەجێ نەكردووە. هەرچی بەڵێنێكیان بە كورد داوە جێبەجێیان نەكردووە؛ چەندان ڕێككەوتن واژوو كران بەڵام هیچیانی جێبەجێ نەكرد.

پێنجەم: هێزەكانی شیعە، بڕیاریان داوە گۆڕانكاریی دیمۆگرافی ئەنجام بدەن

شیعەكان Ù„Û• عێراق Ù„Û• ماوەی ڕابردووودا هەموو سیاسەتەكانیان لەسەر ئەوە Ú†Ú• بوونه‌ته‌وه‌ كه‌ كۆنترۆڵی عێراق بكەن و، Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŽÙƒÛŒ هاوپەیمان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران دروست بكەن. شیعەكان پێیان وایە گرفتی جوگرافیی دانیشتووانیان هەیە. ئەمەیش وا دەكات سیاسەتی پاكتاوی ڕەگەزی دژی سوننەكان پەیڕەو بكەن؛ هاوكات Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پەیڕەوكردنی سیاسەتی شیعەگەرایی، Ù„Û•Ùˆ ناوچانەدا كه‌ مەبەستیانە كۆنترۆڵی بكەن. ئێستا بەكرده‌یی، حەشدی شەعبی ÙˆÛ•Ùƒ هێزی پارێزگار Ù„Û• ئەجێندای شیعە Ù„Û• عێراق، Ù„Û• ناوچەكانی جەلەولا تاوەكوو تەلەعفەر Ùˆ شنگال دانراون؛ ئەمەیش گەورەترین Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر سوننە Ùˆ كورد دروست دەكات.

Ø´Û•Ø´Û•Ù…: حەشدی شەعبی، به‌ربه‌ره‌كانێ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێشمەرگە دەكات:

لەناو پارێزگه‌ÛŒ مووسڵ و، بەبێ ویست Ùˆ مەبەستی پێشمەرگە، چەندان هێز خۆیان بۆ ململانێ Ùˆ به‌ربه‌ره‌كانێ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێزی پێشمەرگە، ئامادە دەكەن. ئەمەیش ئیشكالییەتێكی گەورەیە؛ ئەگەری نەرێنیی مەترسیدار Ù„Û• پشتی خۆی هەڵدەگرێت. هێشتا داعش دەر نەكراوە، ÙƒÛ•Ú†ÛŒ حەشدی شەعبی، بە هەموو لق Ùˆ پۆكانییه‌وه‌ØŒ خۆیان ئامادە دەكەن بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی پیشمەرگە ببنەوە و، بە چاوی گومانه‌وه‌ له‌ پێشمەرگە دەڕوانن و، Ú†Ù‡‌ندین هێرشیان كردووه‌ته‌ سه‌ر پێشمەرگە.([7]) Ù„Û•Ù… دوایییە Ù„Û• شنگال، چەندین جار بۆردوومانی سەنگەرەكانی هێزی پێشمەرگەیان كردووە. ئەوان دەیانەوێت هێزی پێشمەرگە لەناو شنگال دەربكه‌Ù† Ùˆ شاخی شنگال داگیر بكەن. ئه‌وان Ú†Ù‡‌ند هێزێكی پشتیوانیشیان Ù„Û• خەڵكی ناوچەكە بۆ خۆیان دروست كردووە و، ڕایان گەیاندووە ÙƒÛ• ئەو ئامانجە بەردەستە Ùˆ زۆری نەماوە؛ چونكە هێزی حەشد، بە ژمارەیەكی زۆر، لەناو ئەو شاخەدا Ù‡Û•Ù†.

كار تەنیا بەوە نەوەستاوە، بەڵكوو حەشدی شەعبی بەئاشكرا ڕایان Ú¯Ù‡‌یاند ÙƒÛ• ئامادەن هێرشێكی گشتی دژی پێشمەرگە ئەنجام بدەن؛ ئەگەر هات Ùˆ سەرۆكوەزیرانی عێراقی داوای Ù„ÛŽ كردن، ئەمەش هەرەشەیەكی جددیە دەكرێتە سەر كوردستان Ùˆ تووشی جەنگێكی مەترسیدار دەبێتەوە. Ù„Û• لایەكی دیكە، سوننەكان Ú•Û•Ù†Ú¯Û• بیانەوێت مووسڵ بكەنە پایتەختی كیانێكی سوننی Ù„Û• ناوچەكە. حەشدی شەعبی بەئاشكرا خۆیان دەكەنە پاسەوانی یەكپارچەییی عێراق و، ڕای دەگەیەنن ÙƒÛ• بەشدارییان Ù„Û• مووسڵ بۆ پاراستنی یەكپارچەییی خاكی عێراقە. بەمەیش، كورد دەكەنە گەورەترین دوژمن؛ چونكە بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر یەكپارچەییی خاكی عێراق هەژماری دەكەن.

حەوتەم: داعش بەتەواوەتی لەناو ناچێت

داعش هێزێ كارا Ùˆ كاریگەری لەژێر دەسەڵاتدا دەمێنێت Ùˆ ناوچەكانی بیابان بۆ خۆی قورخ دەكات و، لەوێیشەوە چالاكیی سەربازی Ùˆ سیاسی ئەنجام دەدات. Ù„Û• ماوەی 2 ساڵی ڕابردووودا توانای لۆجستی Ùˆ ماددیی پێویستی بۆ خۆی ÙƒÛ† كردۆتەوە و، Ù„Û• قۆناغی Ù¾ÛŽØ´ (مایسی 2014)([8]) بەهێزتر دەبێت. ئەوان ئەزموونیان هەیە. پێشتر ناوچەیەكی بەرفراوانیان فەرمانڕەوایی دەكرد و، پایتەختەكیان فەلوجە بوو. دوای جەنگێكی سەخت Ù„Û• لایەن عێراق Ùˆ ئەمریكاوه‌ دژی دەوڵەتی ئیسلامی، بەرەو بیابان پاشەكشه‌یان كرد و، دوای نزیكه‌ÛŒ 5 ساڵ، بە هێزێكی زۆرتر، گەڕانەوە بۆ گۆڕەپان. گریمانە دەكرێت ئەم جارەیشیان داعش Ù„Û• ناوچەیەكی زۆرتر دەمێنێتەوە، چونكە ناوچەیەكی زۆر Ù„Û• بیابانەكانی سووریا Ùˆ عێراق لەژێر دەستیان ماوەتەوە. داعش Ù„Û•  دەوروبەری ڕوومادی و، لەناو شاری عانە Ùˆ راوە Ùˆ قائیم فەرمانڕەوایی دەكەن و، ناوچەیەكی بەرفراوان Ùˆ پانتایییەكی زۆری بیابانەكانیان بەدەستەوەیە. داعش هێشتا خانەی نووستووی زۆری لەناو ڕۆژهەڵاتی مووسڵدا Ù‡Û•Ù†. چەكدارەكانی حەشدی شەعبی لەناو مووسڵ، له‌ دژی ئەوانەی ÙƒÛ• Ù¾ÛŽØ´ داگیركردنی داعش Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حكوومەتی عێراقیدا Ù„Û• ململانێدا بوون، خەڵك دەگرن  Ùˆ چالاكی ئەنجام دەدەن.

هەشتەم: دوای گرتنەوەی مووسڵ، بەشێكی گرنگ لە ململانێ هەرێمییەكان لەسەر خاكی عێراق دەبێت

عێراق ÙˆÛ•Ùƒ سیاسەتێكی هەمیشەیی بۆ لەناوبردنی جووڵانەوەی یاخیبووەكان، پێویستیی بە هێزی دەرەكی هەبووە. بەڵێنی زۆر به‌Ùˆ هێزانه‌ ده‌دات و، واژووی ملكەچییان بۆ ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ÛŒ پشتوانی Ù„Û• سەركوتكردنی یاخیبووەكان بكەن؛ ÙƒÛ•Ú†ÛŒ ئەم هەنگاوە دەبێتە بنەمایەكی نوێ بۆ ئاڵۆزتربوونی ÙƒÛŽØ´Û• وگرفتەكانی عیراق.([9]) بۆ لەناوبردنی داعش، عێراق پەنای بردۆته‌ به‌ر كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ وڵاتی ÙˆÛ•Ùƒ ڕووسیا، ئەمریكا، ئێران Ùˆ هتد. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەر وڵاتێكدا Ú†Ù‡‌ندین ڕێككەوتننامەی كردووه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین بەڵێنی داوە، بەبێ ئەوەی بەرچاوڕوونیی هەبێت Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ تا ÙƒÛ•ÛŒ دەتوانێت Ù„Û• بەڵانسڕاگرتنی نێوان ئەو هێزە دەرەكییانەدا بەردەوام بێت. ئۆپەراسیۆنی گرتنەوەی مووسڵ، وا بە دوا قۆناغەكانیدا تێپەڕ دەبێت و، ململانێ Ùˆ به‌ربه‌ره‌كانێ Ù„Û• نێوان هێزە ئیقلیمییەكاندا یه‌كجار ئالۆزتر دەبن. عێراق بەڕاشكاوی ڕای دەگەیەنێت ÙƒÛ• جەنگ دەباتە ئەودیو سنووری عێراقه‌وه‌ و، لەناو سنووری سووریادا دەست دەوەشێنێت؛ سووریایش ڕای گەیاند ÙƒÛ• ڕێگری Ù„Û•Ù… هەنگاوە ناكات.([10])

ئەمریكا گەڕاوەتەوە بۆ عێراق و، هێزی بەرچاوی Ù„Û• ناوچە سوننییەكان هەیە و، Ù„Û• كوردستانیش چەند بنكەیەكی هەیە، هه‌روه‌ها Ù„Û• سووریایش هێزێكی بەرچاوی هەیە. ئیدارەی نوێی ئەمریكایش هەڵوێستی بەرامبەر داعش زۆر ڕوونە. "عەبادی" Ù„Û•Ù… ڕۆژانە دەچێته‌ ئەمریكا، بۆ ئەوەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حكوومەتی ئەمریكا Ú•ÛŽÙƒ كەوێت. Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ÙˆÛ•Ùƒ نەریتی حكوومەتە پێشووەكانی عێراق، چەندان تەنازولی گەورە بۆ ئەمریكا بكات؛ تەنیا بۆ ئەوەی ئەمریكا ویستەكانی حكوومەتی عێراق جێبەجێ بكات. Ù„Û• بەرامبەردا زۆر پەرۆشە بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئەمریكا دەستی یارمەتیی بۆ درێژ بكات، تاوەكوو هێزە ئیقلیمییەكان ململانێكانیان لەسەر خاكی عێراق گەرم Ù†Û•ÙƒÛ•Ù†.  Ø¦Û•Ù… هێزە ئیقلیمییانە سێ ئاراستەی سەرەكین:

  1. ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هێزە شیعەكانی عێراق، دەیانەوێت ڕێرەوی گەیشتن به‌ دەیاری ناوەڕاست Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سووریا Ùˆ عێراقه‌وه‌ گرەنتی بكەن. بۆ ئەم مەبەستەیش دەست لەوانە ناپارێزن كه‌ بزانن دەبنە ڕێگریان.
  2. هێزە عەرەبییەكان دەیانەوێت لەناو عێراق بەرەیەك بكەنەوە، لەژێر سەرپەرشتیی "ناتۆی عەرەبی" بێت.
  3. Ù„Û• باكوورەوە، توركیا دەیەوێت خەونە كۆنەكانی زیندوو بكاتەوە و، بەشێكی زۆری ناوچەكە بخاته‌ÙˆÛ• ژێر دەسەڵاتی خۆی.

دەرەنجام:

ململانێی سەخت Ù„Û• ناوچەكە Ú†Ú• بۆتەوە؛ پریشكەكانی خەریكە لەناو كوردستان Ú¯Ú• دەگرێت. سوپای عێراق Ùˆ حەشدی شەعبی، ÙˆÛ•Ùƒ هێزێكی داگیركەر Ù¾ÛŽØ´Ú•Û•ÙˆÛŒ دەكەن. ئه‌وان مەبەستێكی دوورمەودای ترسناكیان هەیە. بەمەیش ململانێكان ڕوخسارێكی ترسناك وەردەگرن و، كاریگەریی یه‌كجار مەترسیداری لەسەر Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كورد دەبێت و، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• تووشی گرفتێكی گەورەی بكات. سوننەكان Ùˆ شیعەكان خاوەن جبەخانە Ùˆ ئابووریی جەنگن و، هێزی ئیقلیمی، خۆیان Ù„Û• پشتیانه‌وه‌ حەشار داوە. سوننە Ù„Û• داهاتوویه‌ÙƒÛŒ نزیكدا بە  پشتوانیی ناتۆی عەرەبی، خۆی دەبووژێنێتەوە و، شیعەكانیش داهات Ùˆ داراییی عێراقیان بەدەستەوەیە Ùˆ بۆ مەرامی خۆیان بەكاری دەهێنن. توركیایش لەسەر چەند ئامانجێكی نەتەوەییی خۆی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كه‌ كوردستانیش یەكێكیانە، Ú†Ú• بۆتەوە. ئەمەیش هەمووی ئاماژەیەكی ئاشكرا Ùˆ ڕوونە بۆ ئەوەی دوای تەواوبوونی ئۆپەراسیۆنی مووسڵ، گرژییەكان كۆتایییان Ù¾ÛŽ نایەت.

 

 

[1] . لەناو سوپای عیراقدا چەمكێك بەكاردێت Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت تەجرید (ڕووتاندن). بەكار دێت بۆ بۆمبارانكردنی گشتی، بەبێ ڕچاوكردنی پێوەرەكانی پاراستنی ژێرخانی ئەو ناوچەیە، یان پاراستنی گیانی خەڵكی مەدەنی. بە كوردی بـه‌ "سووتاندنی تەڕ Ùˆ وشك" دێتەوە. سوپای عێراق Ù„Û• زۆربەی هەرە زۆری ئۆپەراسیۆنەكانیدا ئەم تێگەیشتنەی جێبەجێ كردووە و، ئێستایش Ù„Û• مووسڵ جێبەجێی دەكات؛ ÙˆÛ•Ùƒ Ú†Û†Ù† پێشتر Ù„Û• ڕومادی Ùˆ فەلوجە Ùˆ چەندین ناوچەی دیكەدا بەكاری هێنا.

[2] . داعشیەكان وبەپێی تێگەشتنی ئاینی خۆیان سێ ئاستی ستراتیژی سەرەكیان هەیە بۆ سەركەوتن لەجەنگێ پیرۆز بەپێی تێگەیشتنی خۆیان، ئەم جەنگەی ئێستا دەیكات لەئاستی ستراتیژی یەكەمێتی.

[3] . ئەم پشتوێنەیە لەسەردەمی بەعس لەدەوروبەری شاری بەغداد دروست كرا بەمەبەستی بەكارهێنانی وەك هێڵی بەرگری یەكەم لەسەر بەغداد، بەهۆی ئەوەی بەعس عەشیرەتەكانی عەرەبی سوونە لەو ناوچەیەیی جێگیركرد ئێستا ئەو پشتوێنەیە بۆتە تەوق بەسەر بەغداد وحكومەتی عیراقی هێشتا ناتوانێت بە تەواوی كۆنترۆڵی بكات

[4] . بۆ نموونە ئێران و هێزە شیعییەكان دژی پرۆژی ڕووسی وەستانەوە بۆ دامەزراندنی "سووریایەكی بەسوود"، چونكە لەسەر بنەمای فرەییی كەلتووری پرۆژەكە دانرابوو، ئەم بنەمایەش جێگای قبووڵ نییە لای ئەوان.

[5] . بە هۆی نزیكبوونەوەی وادەی هەڵبژاردن، هێزە سیاسییەكانی عێراق ئاقاری ململانێكانیان زیاتر گەرم كردووە خۆنواندن ونمایشێكی زۆر ئەنجامدەدرێت، وهێزە شیعەكان بۆ ئەوەی لەناو جەماوەری شیعە پێگەی خۆیان بەهێزبكەن ئەوە جەنگ لەناوچەكانی سوونە گەرم دەكەن ودژایەتی دژی كورد زۆرتر دەكەنەوە.

[6] . لەسەر ڕیتمی كەناڵەكانی داعش، كەناڵی ئەخباری العراق كە سەر بەمالكیە هەستا بە بڵاوكردنەوەی چەند دیمەنێك لە دیمەنەكانی ئامادەكردنی 25 داعشی دیل لەلایەن هێزی سوات بۆ ئەوەی گولەباران بكرێن. وئەم هەواڵەش لەناو باشوری عێراق دەنگۆی زۆری دایەوە بەوەی هێزی سوات تۆڵەسێنەری ڕاستەقینەی شیعەكانن.

[7] . لە دووزخورماتوو، لە سلێمان پاك، سەعدیە و لە شەنگال وچەندین ناوچەی دیكە، حەشدی شەعبی هێرشی سەربازیی سنورداری دژی پێشمەرگە ئەنجام داوە بۆ ئەوەی سەنگ و توانای وڵامدانەوەی پێشمەرگە بخەمڵێنێن، وەك ئەوەی خەریكن نەخشەیەكی گشتگیر دادەنێن بۆ هێرشكردنە سەر كوردستان.

[8] . ئاماژەیە بۆ ئەو قۆناغەی داعش هێشتا Ù„Û• ناوچە نیمچە-چۆڵەوانییەكان خۆی توندوتۆڵ دەكرد و، بونیادی ژێرخانی سەربازی بۆ خۆی ئاماده‌ دەكرد و، Ù„Û• شارۆچكەكان نزیك دەبوویەوە. دوای مایسی 2014ØŒ  داعش جووڵەی ستراتیژیی خۆی ڕوون كردەوە بۆ داگیركردنی شارە گەورەكان ÙˆÛ•Ùƒ مووسڵ وتكریت ورومادی وچەندەها شار وشاروچكەی دیكە.

[9] . عێراق Ù„Û• جەزائیر بەشێك Ù„Û• خاكی عێراقی بە ئێران دا، ÙˆÛ•Ùƒ (شط العرب، زەین القوس، جزر مجنون) تاوەكوو ئێران یارمەتیی بدات بۆ لەناو بردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئەیلوول. هەر عێراق پانتایییەكی زۆری Ù„Û• ناوچەی عوكاشات به‌ ئۆردن دا، تاوەكوو ئوردن یارمەتیی عێراق بدات دژی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ گولان. بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• پانتایییەكی زۆر Ù„Û• ناوچەی عەرعەری بە سعوودیا دا، تاوەكوو سعوودیا دژی كورد پرچەكی عێراق بكات. جگە لەوەیش چەندین ڕێككەوتننامەی فرۆشتنی نەوت Ùˆ كۆنتراكتی دیكەی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی جیهاندا كردووه‌ØŒ تاوەكوو ئەوان پشتوانی عێراق بكەن دژی كورد.

[10] عێراق چەندین جار Ùˆ بە تەنسیقكردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سووریا، بۆردوومانی سنوورەكانی ناو سووریای كردووە و، حكوومەتی سووریایش ڕەزامەندیی لەسەر ئەو هێرشانە دەڕبڕیوه‌. ئەمەیش هەنگاوێكی گرنگە Ù„Û• دامەزراندنی هاوپەیمانێتییه‌ÙƒÛŒ سەربازی Ù„Û• نێوان عێراق Ùˆ سووریا. شایەنی باسە چەندان میلیشیای عێراقی Ù„Û• سووریا بۆ پاراستنی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەشار ئەسەد دەجەنگن.

 
 
« ئیشكالیەتی كورد Ù„Û• عێراق، تا دێ ئاڵۆزتر دەبێت
« گرتنەوەی مووسڵ Ùˆ كێشه‌ی لادانی زێباری
« ڕەهەندەكانی بونیادی هزری نەتەوەییی عەرەبی Ù„Û• عێراق
« مووسڵ Ùˆ هەرێمی كوردستان؛ ململانێ، يان یەكبوونەوە
« ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ
« پرسی كوردستان Ù„Û• هاوكێشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
« قووڵاییی جیوستراتیژیی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون