PÊNÛS
 
ستراتیژیی نوێی سعوودیا Ùˆ ئه‌مریكا؛ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئێران بۆ سنووره‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی 
     2017-03-27
پەرویز ڕەحیم

ستراتیژیی نوێی سعوودیا Ùˆ ئه‌مریكا؛ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ÛŒ ئێران بۆ سنووره‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی

(وه‌رچه‌رخان له‌ هاوكێشه‌ سیاسییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست)

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر- مامۆستا له‌ ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته ‌سیاسییه‌كان/ زانكۆی سه‌لاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ

هاوكێشه‌ سیاسی Ùˆ جیۆپۆلیتیكییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، له‌ دۆخی گۆڕان Ùˆ وه‌رچه‌رخاندایه‌. ئه‌مه‌یش له‌ جۆری ئاڵوگۆڕ Ùˆ چالاكیی دیپلۆماسی Ùˆ په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌مریكا Ùˆ سعوودیا به‌ نوێنه‌رایه‌تیی جیهانی سوننه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌بینرێت. پاش هاتنه‌سه‌ركاری ترامپ Ùˆ هه‌ÙˆÚµ Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاره‌كانی بۆ پێداچوونه‌وه‌ به‌ سیاسه‌ته‌كانی ئیداره‌ÛŒ پێشووی ئه‌مریكا به‌ سه‌رۆكایه‌تیی "باراك ئۆباما" له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ ناوه‌ندێتیی دژایه‌تی Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ داعش Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی كۆماری ئیسلامیی ئێران، ئاراسته‌ÛŒ ڕووداوه‌كان به‌ره‌Ùˆ ئه‌وه‌ ده‌Ú†Ù† كه‌ Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووز Ùˆ كاریگه‌ریی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌ سنووردار بكرێت. ئه‌مه‌یش له‌ چوارچێوه‌ÛŒ Ú•Û†Úµ Ùˆ بكه‌رایه‌تی و، هه‌روه‌ها به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی سعوودیادا ده‌سووڕێته‌وه‌.

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ به ‌Ú† شێوه‌یه‌Ùƒ ئه‌Ù… سیاسه‌ته‌ÛŒ "ترامپ" جێبه‌جێ ده‌كرێت Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ سعوودیا له‌Ù… نێوه‌ندا Ú†ÛŒ ده‌بێت؟ به‌Ù… پێیه‌یش هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین چوارچێوه‌ÛŒ ئه‌Ù… هاوكارییه‌ و، هۆكار Ùˆ لێكه‌وته‌كانی Ø´ÛŒ بكه‌ینه‌وه‌.

جیۆپۆلیتیك Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌

"پیته‌ر ته‌یلۆر" (Peter J. Taylor) Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه‌ جیۆپۆلیتیك بریتییه‌ له خوێندنه‌وه‌ÛŒ دابه‌شبوونی جوگرافیای هێز له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی جیهاندا، به‌تایبه‌ت كێبڕكێ Ùˆ ململانێی نێوان هێزه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ سه‌ره‌كییه‌كانی جیهان.‌ له ڕاستیدا له‌ كورتترین پێناسه‌دا جیۆپۆلیتیك بریتییه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان جوگرافیا Ùˆ هێز Ùˆ سیاسه‌ت. له‌ هه‌مان كاتدا Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌ما جیۆپۆلیتیكییه‌كان كاریگه‌رییان له‌سه‌ر سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ Ùˆ ئامانجه‌كانی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك هه‌یه‌. به‌Ù… پێیه‌ØŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ستراتیژیی سعوودیا له‌ ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ كه‌نداودا جێگه‌ÛŒ بایه‌Ø® Ùˆ سه‌ر‌نجی وڵاتانی Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ زلهێزه‌. هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافیی سعوودیا له ‌نێوان كه‌نداو Ùˆ ده‌ریای سوور، هه‌روه‌ها خاوه‌ندارێتیی یه‌ده‌Ú¯ÛŒ به‌رچاوی وزه ‌(نه‌وت Ùˆ گاز)ØŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆپۆلیتیكی سعوودیای به‌رز كردۆته‌وه‌. به‌ڵام Ú¯Ù‡‌رووی "هۆرمۆز" Ùˆ "باب المندب" ده‌تواندرێت له ‌لایه‌Ù† ئێران Ùˆ یه‌مه‌نه‌وه‌ كۆنترۆڵ بكرێت Ùˆ كێشه‌ بۆ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت له ‌لایه‌Ù† سعوودیاوه‌ دروست بكات. بۆیه‌‌ سعوودیا له‌ باڵاده‌ستیی حكوومه‌تێكی لایه‌نگری ئێران یاخود ده‌ستێوه‌ردانی ئێران له‌ یه‌مه‌Ù† له‌ لایه‌Ùƒ و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ باڵاده‌ستیی ئێران له‌ ناوچه‌ÛŒ "كه‌نداو" نیگه‌رانه‌ و، به‌توندی هه‌ڵوێستی له ‌به‌رده‌Ù… هه‌ر جۆره‌ ده‌ستێوه‌ردانێكی ئێران هه‌یه‌. به‌Ù… پێیه‌ كۆماری ئیسلامی،  ده‌توانێ له‌ ڕووی جیۆپۆلیتیكی Ùˆ ته‌نانه‌ت جیۆئێكۆنۆمییه‌وه‌ سعوودیا Ú¯Ù‡‌مارۆ بدات.

 Ø¦Ù‡‌Ù… ململانێیانه‌یش له‌ سووریا Ùˆ عێراق Ùˆ یه‌مه‌Ù† Ùˆ لوبنان Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی كه‌نداو (له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی ئایینی-شیعییه‌وه‌) به‌ئاشكرا ده‌بینرێت. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به‌ "هیلالی شیعی" یاخود جیۆپۆلیتیكی شیعه‌ ناسراوه،‌ له‌ ڕاستیدا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆپۆلیتیكی ئێران به‌رز ده‌كاته‌وه‌ و، سعوودیا ده‌خاته‌ Ú¯Ù‡‌مارۆ Ùˆ ئابڵووقه‌وه‌. به‌تایبه‌ت له‌ سووریا Ùˆ یه‌مه‌Ù† له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ "به‌نوێنه‌رایه‌تی" Ùˆ ته‌نانه‌ت هه‌ندێ جار ڕاسته‌وخۆدان. بۆ ئه‌مریكایش به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ نه‌ریتی، سعوودیا Ú•Û†ÚµÛŒ هاوپه‌یمانێكی گرنگ له‌ جیهانی ئیسلام و، هه‌روه‌ها له ‌ڕووی جیۆپۆلیتیكه‌وه‌ ده‌گێڕێت؛ به‌تایبه‌ت ئیداره‌ÛŒ نوێی ئه‌مریكا Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ "ترامپ" بۆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ له ‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌.

لێره‌وه‌یه‌ ده‌بینین كه‌ ململانێكانی ئه‌مریكا Ùˆ ڕووسیا له‌ سووریا و، لایه‌نگری له‌ هێزه‌ هه‌رێمییه‌كان، له ‌ڕاستیدا ململانێی جیۆپۆلیتیكین. بۆیه‌ باڵاده‌ستیی سوننه‌ Ùˆ سعوودیا، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ لاوازیی هیلالی شیعی Ùˆ ئێران و، به‌Ù… پێیه‌یش نفووزی ڕووسیا Ùˆ چین كه‌متر ده‌بێته‌وه‌ و، ئه‌مه‌یش به‌ قازانجی ئێرانه‌. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ له‌ناوچوونی داعش Ùˆ نه‌مانی ئه‌Ù… مه‌ترسییه‌ØŒ كه‌ له ‌لایه‌Ù† ئیداره‌ÛŒ ترامپه‌وه‌ به‌توندی Ùˆ به‌جددی به‌دواداچوونی بۆ ده‌كرێت، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بڕوبیانوو بۆ ده‌ستێوه‌ردانی ڕووسیا Ùˆ ته‌نانه‌ت ئێران له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا كه‌متر ببێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش ده‌توانێت له‌ ڕووی هاوسه‌نگیی نێوان هێزه‌كانه‌وه‌ØŒ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ هاتنه‌ئارای هاوكێشه‌ÛŒ نوێی جیۆپۆلیتیكی له‌ ناوچه‌كه‌دا.

جیۆئێكۆنۆمیی سعوودیا

گۆڕانكارییه‌كانی پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، وای كردووه‌ كه‌ ئیمڕۆكه‌ ناوچه‌ جیۆپۆلیتیكی Ùˆ جیۆستراتیژییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ هاوسنوور بن كه‌ خاوه‌Ù† سه‌رچاوه‌ÛŒ سروشتی Ùˆ به‌رهه‌مهێنان Ùˆ به‌گشتی ئابوورییه‌ÙƒÛŒ به‌هێز بن. جیۆئێكۆنۆمی، Ú†Ù‡‌مكێكه‌ كه‌ له‌سه‌ر هاتنه‌ناوه‌وه‌ÛŒ فاكته‌ری ئابووری بۆ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی جیهانی جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ و، ئامانجی كۆنترۆڵ Ùˆ هێژموونیی ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ بازرگانییه‌ØŒ نه‌Ùƒ كۆنترۆڵی خاك Ùˆ هه‌رێمێكی دیاریكراو. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر جیۆئێكۆنۆمی، كاریگه‌ریی فاكته‌ر Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كان له‌ ئاستی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی  له‌سه‌ر بڕیاره‌ سیاسییه‌كان Ùˆ ململانێی هێزه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان Ùˆ شوێندانه‌ریی ئه‌Ù… فاكته‌رانه ‌له‌سه‌ر جیۆپۆلیتیكی ناوچه‌یی Ùˆ جیهانی، شرۆڤه‌ ده‌كات. به‌Ù… پێیه‌ جیۆپۆلیتیكی وزه،‌ په‌یوه‌ندیی به‌Ùˆ ناوچه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت بوارانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ وزه‌ به‌رهه‌Ù… دێنن یاخود به‌كار ده‌به‌Ù† و، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی به‌ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌كانی گواستنه‌وه‌ Ùˆ وه‌به‌رهێنان له‌Ù… بواره‌ Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ... هه‌یه‌.

سعوودیا خاوه‌Ù† نزیكه‌ÛŒ 20% یاخود 264 ملیار به‌رمیل له‌ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ نه‌وتی جیهانه،‌ كه‌ ده‌كاته‌ یه‌Ùƒ له‌سه‌ر پێنجی نه‌وتی هه‌موو جیهان‌Ø› به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ ئه‌Ù… وڵاته‌ ده‌توانێت ڕۆژانه‌ 12 ملیۆن به‌رمیل نه‌وت به‌رهه‌Ù… بێنێت. هه‌روه‌ها له ‌ڕووی سه‌رچاوه‌كانی گازی سروشتییه‌وه‌ سعوودیا له‌ پاش ڕووسیا Ùˆ ئێران Ùˆ قه‌ته‌ر، پله‌ÛŒ چواره‌Ù…ÛŒ له‌ جیهاندا هه‌یه‌. ئه‌Ù… سه‌رچاوانه‌ ئه‌Ùˆ توانا Ùˆ هێزه‌ÛŒ به‌خشێوه‌ته‌ سعوودیا، كه‌ ئه‌Ù… وڵاته له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌یی Ùˆ جیهانی، كاریگه‌ریی له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنان Ùˆ نرخ Ùˆ به‌كارهێنانی وزه‌ هه‌بێت. لێره‌یشه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سعوودیا بۆ ئه‌مریكا گرنگیی تایبه‌تی هه‌یه‌ØŒ بۆیه‌شه‌ كه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ نفووز Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ئێران له‌ ناوچه‌كه‌ به‌ مه‌به‌ستی كۆنترۆڵكردنی سعوودیایه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ هاوكێشه‌ جیۆپۆلیتیكی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمییه‌ ناوچه‌یی Ùˆ جیهانییه‌كاندا جێگه‌ÛŒ سعوودیا بگرێته‌وه‌. له‌راستیشدا ئه‌Ù… سیاسه‌ته‌ÛŒ ئێستای ئێران له‌ ناوچه‌كه‌ فاكته‌رێكی به‌هێزه‌ بۆ مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامیی ئه‌Ùˆ ڕژیمه‌ سیاسییه‌ÛŒ ئێران‌.

بۆیه‌ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌Ùƒ Ùˆ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ میكانیزمه‌ جۆراوجۆره‌كانه‌وه‌ سعوودیا هه‌ÙˆÚµÛŒ ده‌ربازبوون له‌Ùˆ ئابڵووقه‌ سه‌ربازی Ùˆ ژیۆپۆلیتكییه‌ÛŒ ئێران ده‌دات و، بۆ نموونه‌ به‌ تێچوویه‌ÙƒÛŒ زۆری ئابووریش، ڕازی نابێت كه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت دابه‌زێنێت Ùˆ نرخی نه‌وت دابه‌زێت Ùˆ بازاڕه‌كانی نه‌وت بكه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی ئێران و، كۆماری ئیسلامیش له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌رزتر ببێته‌وه‌ و، ئێران ببێته‌ هێزێكی شوێندانه‌ر له‌ ڕووی جیۆئێكۆنۆمییه‌وه‌Ø› چونكه‌ له‌ ڕووی كرده‌یشه‌وه‌ ئێرانیش هه‌ر ئه‌Ùˆ ئامانجه‌ÛŒ هه‌یه‌.

بۆیه‌ ئه‌مریكا ده‌یه‌وێت له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گوشارهێنان بۆ سه‌ر ئێران له‌ ڕیگه‌ÛŒ وڵاتانی سوننه‌وه‌ØŒ كه‌ خاوه‌Ù† Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆئێكۆنۆمین له‌ ناوچه‌كه‌دا، ئێران لاواز بكات Ùˆ له‌ سنووره‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی ئابڵووقه‌ÛŒ بدات Ùˆ قه‌تیسی بكات. ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاری له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هێزی ئێران و، به‌Ù… پێیه‌یش توانای Ú¯Ù‡‌مه‌ Ùˆ جووڵه‌ÛŒ ئێران لاواز Ùˆ سنووردار ده‌كات. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆئێكۆنۆمیی سعوودیا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ستراتیژیی نوێی ئیداره‌ÛŒ ئه‌مریكا له ‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ هاوته‌ریبه‌. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، جیۆئێكۆنۆمیی سعوودیا به‌ ئاراسته‌ Ùˆ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سیاسه‌تی جیهانیی ئه‌مریكادایه‌ له‌ ململانێكانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ چین Ùˆ ڕووسیادا، به‌ڵام به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆئێكۆنۆمیی ئێران، به‌ قازانجی ڕووسیا Ùˆ چین ده‌شكێته‌وه‌Ø› كه‌ ئه‌مه‌یش به‌ زیانی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانیه‌تی له‌ هه‌موو بواره‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ وه‌به‌رهێنان Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ Ùˆ بازاڕ Ùˆ به‌كارهێنان Ùˆ هتد.

Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆكاڵچه‌ری سعوودیا له‌ ململانێ‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا

 Ù„Ù‡ ‌ڕوانگه‌ÛŒ زۆرینه‌ÛŒ موسڵمانانه‌وه‌ØŒ سعوودیا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ دۆخێكی تایبه‌تی ئایینیی هه‌یه‌ و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ بوونی Ú†Ù‡‌ندین ناوه‌ند Ùˆ شوێنی پیرۆزی ئایینیی موسڵمانانه‌وه‌ØŒ ساڵانه ‌Ú†Ù‡‌ندین ملیۆن كه‌س بۆ زیاره‌ت سه‌ردانی ئه‌Ù… وڵاته‌ ده‌كه‌Ù†. ئه‌مه‌یش له ‌ڕووی ئایینی Ùˆ كه‌لتوورییه‌وه‌ هێزێكی به‌خشیوه‌ته‌ سعوودیا له‌ جیهانی ئیسلام، كه‌ له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا سعوودیا سوودی Ù„ÛŽ ده‌بینێت و، به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان پرستیژی داوه‌ته‌ ئه‌Ù… وڵاته‌. ته‌نانه‌ت سعوودیا، وه‌Ùƒ ڕێبه‌ر Ùˆ پێشه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانی ئیسلام ده‌ناسرێت. بۆیه‌ سعوودیا له ‌ڕووی جیۆكاڵچه‌ره‌وه‌ØŒ بۆته‌ جێگه‌ÛŒ نیگه‌رانیی كۆماری ئیسلامیی ئێران، كه‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات ڕێبه‌رایه‌تیی جیهان ئیسلام وه‌ئه‌ستۆ بگرێت. ئه‌مه‌یش بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ ململانێی توند له‌ نێوان ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌دا. بۆیه‌ ئێران هه‌ÙˆÚµ ده‌دات ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌مایه‌ÛŒ هێزی سعوودیا كه‌Ù…Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ بكاته‌وه‌ و، ببێته‌ جێگره‌وه‌ÛŒ سعوودیا له‌ جیهانی ئیسلام.

بۆ ئه‌مریكایش ئه‌Ù… جیۆكاڵچه‌ره‌ÛŒ سعوودیا زۆر گرنگ Ùˆ هه‌ستیاره‌ و، ئه‌مریكا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ كۆنترۆڵی جیهانی ئسلامیی بكات. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌ØŒ سعوودیای هاوپه‌یمانی ئه‌مریكا ده‌توانێت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووزی ئه‌مریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ú¯Ù‡‌ره‌نتی Ùˆ  ده‌سته‌به‌ر بكات. به‌ڵام كۆماری ئیسلامی به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه،‌ له‌Ù… Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ لاوزكردنی ئه‌مریكا Ùˆ ورووژاندنی هه‌ستی دژه‌ ڕۆژاواییی موسڵمانان به‌ قازانجی خۆی ده‌دات و، به‌ره‌یه‌ÙƒÛŒ به ‌ناوی "به‌ره‌ÛŒ به‌رگری" دروست كردووه،‌ كه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا Ùˆ لوبنان Ùˆ یه‌مه‌Ù† Ùˆ فه‌ÚµÙ‡‌ستین Ùˆ وڵاتانی تری ئیسلامی، دژی نفووز Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌مریكان. لێره‌وه‌ ده‌بینین كه‌ لاوازبوونی ئێران، ده‌توانێت به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ سعوودیا Ùˆ به‌Ù… پێیه‌ به‌ره‌ÛŒ لایه‌نگری ئه‌مریكا Ùˆ ڕۆژاوا به‌رز بكاته‌وه‌Ø› ئه‌مه‌یش وا ده‌كات كه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووزی ڕووسیا Ùˆ چین كه‌متر ببێته‌وه‌. سه‌ردانی ئه‌Ù… جاره‌ÛŒ "مه‌لیك سه‌لمان"ØŒ پاشای سعوودیا، بۆ‌ چین Ùˆ ژاپۆن بۆ دوورخستنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ له‌ ئێران Ùˆ په‌راوێزخستنی ئابووری Ùˆ سیاسیی ئێران Ùˆ له‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ سه‌ردانكردنی پاشای سعوودیا بۆ وڵاتانی ئیسلامی (برۆنێئی Ùˆ مالیزیا Ùˆ ئه‌ندۆنیسیا Ùˆ دوورگه‌كانی ماڵدیڤ) بۆ ڕازیكردن Ùˆ هاوڕاكردنیان بووه‌ له‌ پرسی دژایه‌تیی ئێران‌. چونكه‌ ئه‌Ù… وڵاتانه‌ له‌ لایه‌Ùƒ ئه‌ندامی ڕێكخراوی كۆنفڕانسی ئیسلامین و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ده‌توانن ئێران له‌Ù… ڕێكخراوه‌ ئیسلامییه‌دا په‌راوێز بخه‌Ù†. ئه‌مه‌یش هه‌Ù… به‌ قازانج Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی سعوودیا Ùˆ هه‌Ù… ئیدراه‌ÛŒ نوێی ئه‌مریكایه‌.

كۆبه‌ند

دوای ڕێككه‌وتنی ئه‌تۆمیی ئیداره‌ÛŒ ئۆباما له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئێران Ùˆ ڕزگاربوونی كۆماری ئیسلامی له‌ ئابڵووقه‌ Ùˆ گوشار Ùˆ سزا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، ده‌رفه‌تی به‌هێزبوونی هه‌رێمی بۆ ئێران Ú•Ù‡‌خسا. ئه‌مه‌یش بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ نیگه‌رانیی سعوودیا له‌ ئیداره‌ÛŒ ئۆباما Ùˆ دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشیی سعوودیا Ùˆ وڵاتانی ناوچه‌كه‌. پاش هاتنه‌سه‌ركاری "ترامپ" Ùˆ وتاره‌كانی ده‌رباره‌ÛŒ گوشار بۆ ئێران Ùˆ توندكردنی سزاكان Ùˆ كۆتاییهێنان به‌ ده‌ستێوه‌ردانی ئێران له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ و، به‌Ù… پێیه‌ سنوورداكردنی Ú•Û†ÚµÛŒ هه‌رێمایه‌تیی كۆماری ئیسلامی، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ جارێكی دیكه‌ سعوودیا Ùˆ وڵاتانی عه‌ره‌بی، له‌ ئه‌مریكا نزیك ببنه‌وه‌.

 Ú•Ø§Ø³ØªÛŒÛŒÙ‡‌كه‌ی، ئه‌Ù… نزیكبوونه‌وه‌ Ùˆ سنووداركردنی ئێران، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دروشم Ùˆ ته‌نانه‌ت ستراتیژیی ئابووریی ترامپ ده‌گونجێت. چونكه‌ سعوودیا Ùˆ وڵاتانی عه‌ره‌بی، به ‌Ù‡Û†ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گرنگی جیۆئێكۆنۆمی Ùˆ جیۆپۆلیتیكی Ùˆ جیۆكاڵچه‌ری ئه‌Ù… وڵاتانه‌ØŒ ده‌توانن هاوكێشه‌كانی هاوسه‌نگیی هێز له‌ ناوچه‌كه‌ به‌ قازانجی ئه‌مریكا Ùˆ وڵاتانی سوننه‌ و، له‌ دژی ئێران Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانیان بگۆڕن. لابردنی فرۆشتنی مووشه‌Ùƒ Ùˆ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ ئاراسته‌كه‌ر له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكاوه‌ بۆ سعوودیا و، هه‌روه‌ها نه‌بوونی سعوودیا له‌ لیستی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ كه‌ Ú¯Ù‡‌شتی هاووڵاتیان بۆ ئه‌مریكا قه‌ده‌خه‌ كراوه Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌مریكا بۆ دروستكردنی ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ دژه‌فڕین له‌ سووریا Ùˆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ÛŒ كێشه‌ÛŒ سووریا Ùˆ پاڵپشتیی ئه‌مریكا له‌ سعوودیا له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ یه‌مه‌Ù† له‌ دژی حوسییه‌كان، نزیكبوونه‌وه‌ÛŒ سعوودیا Ùˆ ئه‌مریكا له‌ حه‌یده‌ر عه‌بادی‌ له‌ دژی نووری مالكی Ùˆ لایه‌نگرانی ئێران له‌ عێراق، له‌ ئاماژه‌كانی ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌Ù† له‌ دژی ئێران.

به‌گشتی، ئه‌مریكا بۆ ستراتیژیی نوێی ئیداره‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌ دژی ئێران پێویستیی به‌ سعوودیایه‌ و، سعوودیایش له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دژایه‌تیی ئێران Ùˆ سنوورداركردنی Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووزی ئه‌Ù… وڵاته‌ له‌ لایه‌Ùƒ و، هه‌روه‌ها Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆئێكۆنۆمی Ùˆ جیۆپۆلیتیكی Ùˆ جیۆكاڵچه‌ری خۆی و، هه‌روه‌ها وه‌به‌رهێنان له‌ ئه‌مریكا به‌تایبه‌ت له ‌ڕووی وزه‌وه‌ØŒ ده‌توانێت سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌كانی ترامپ، كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ به‌ خه‌ÚµÙƒÛŒ ئه‌مریكا دابوو، بێنێته ‌دی. خاڵێكی گرنگیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌مریكا بێجگه‌ له‌ پرسی ئێران، له‌ كێشه‌ÛŒ فه‌ÚµÙ‡‌ستین Ùˆ ئیسڕائیلیش پێویستیی به‌ سعوودیایه‌. ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌Ù… خاڵانه‌یش ده‌توانێت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌ لاوازكردنی Ú•Û†ÚµÛŒ ئێران Ùˆ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ بۆ سنووره‌كانی خۆی، به‌رزتر بكاته‌وه‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ چین له ‌ڕووی ئابووری و، ڕووسیا به‌تایبه‌ت له‌ ڕووی جیۆستراتیژی Ùˆ جیۆپۆلیتیكییه‌‌وه‌ لاواز بكات. ئه‌مه‌یش له‌ چوارچێوه‌ÛŒ دۆكترینی ڕانه‌Ú¯Ù‡‌یه‌ندراو (به‌ڵام گریمانه‌كراوی) ترامپدا ده‌گونجێت. بۆیه‌ ده‌بێت چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بین كه‌ به‌ نزیكبوونه‌وه‌ÛŒ سعوودیا Ùˆ ئه‌مریكا و، هاوڕابوونیان له‌سه‌ر Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ ئێران بۆ سنوره‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی، هاوكێشه‌ جیۆپۆلیتیكییه‌كانی ناوچه‌كه‌یش گۆڕانكاریی گرنگی تێدا بكرێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون