PÊNÛS
 
تێڕوانینی کاربەدەستانی حکوومەت بۆ زمانی کوردی Ù„Û• هەرێمی کوردستان 
     2017-03-27
د. ڕەحیم سورخی

تێڕوانینی کاربەدەستانی حکوومەت بۆ زمانی کوردی لە هەرێمی کوردستان

 

د. ڕەحیم سورخی، Ø¯Ú©ØªÛ†Ø±Ø§ Ù„Û• زمانەوانی Ù„Û• زانکۆی سەلاحەددین

Ù„Û• وڵاتێکی تازەدامەزراودا هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دەزگه‌ حکوومییەکان ئەوەیە Ú†Û†Ù† خەڵک ئامادە بکەن بۆ ئەوەی باوەڕیان بە خۆیان Ùˆ بە زمان Ùˆ کەلتووری خۆیان بێت تا لەژێر باڵادەستیی زمانی داگیرکەر دەرچن، بەڵام Ù„Û• هەرێمی کوردستان پێچەوانەیە. بۆ نموونە، وەزارەتی خوێندنی باڵا Ùˆ توێژینەوەی زانستی Ù„Û• ڕێکەوتی Ù¨/Ù£/ ٢٠١٧ بڕێارێکی دەرکرد Ú©Û• "لەمساڵەوە ئەژمارکردنی نمرەی وانەکانی زمانی کوردی Ùˆ عەرەبی، بۆ دەرچووانی Ù¾Û†Ù„ÛŒ دوازدە Ù„Û• کاتی پێشکەشکردن بۆ کۆلێژەكانی پزیشکی، ئەندازیاری Ùˆ زانستی، ئارەزوومەندانە دەبێت". ئەوەی جێگه‌ÛŒ سەرسووڕمانە ئەوەیە ئەو دەزگه‌یانەی بەرپرسیارن Ù„Û• گەشەپێدانی پەروەردەی زمانی نەتەوەیی، تەوری بڕینەوەی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانی نەتەوەیییان گرتووەتە دەست. ئەوانەی Ú©Û• دەبوو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ پاراستنی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ناسنامەییی زمان بدەن، بە دەرکردنی بڕیاری Ù„Û•Ù… چەشنە، داڕشتنی دەقی وانەییی Ù¾Ú• Ù„Û• Ù‡Û•ÚµÛ• Ùˆ ناڕێزمانی، پەراوێزخستنی زمانی خوێندنی کوردی Ù„Û• چاو پەروەردەی ئەهلی بە زمانە بیانییەکان، جێبەجێنەکردنی بڕیارە یاسایییەکانی بەفەرمیبوونی زمانی کوردی Ù„Û• پاڵ زمانی عەرەبی Ù„Û• عێراقدا، زمانی کوردییان پشتگوێ خستووە.

بایەخی زمانی کوردی وەک ناسنامەی نەتەوەیی لە ئەدەبی کوردیدا

خەڵک بەردەوام لە ڕەوتی مێژوودا، بە بەکارهێنانی زمانی هاوبەش، هەوڵی بووژانەوە و بنیادنانەوەی ناسنامەی نەتەوەییی خۆیان داوە؛ هەر ئەمەیش ڕۆڵی زمان لە پێکهێنانی ناسنامەدا ڕێک دەخات. ئەگەر بڕوانینە "مەم و زین"، ئەحمەدی خانی یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی هۆنینەوەی ئەم شاکارە ئەدەبییەی لە قاڵبی مەسنەویدا، پاراستنی زمانی کوردی و ناسنامەی نەتەوەییی کورد دەزانێ. نەتەوەکەی بە بەراورد لەگەڵ خەڵکی تر، دەبینێ کە خاوەنی ئەدەبی نووسراو بە زمانی خۆی نییە، بۆیە هۆی "نیزام و ئینتیزامی "داڕشتنی چیرۆکی مەم و زین بە زمانی کوردی و لە گەڕانەوە بۆ ئەسڵ و بونیاد و ڕەسەنایەتیی نەتەوەی خۆی دەبینێ:

[دا خەلق نەبیژتن کو ئەکراد

بێ مەعریفەتن بێ ئەصل و بونیاد

ئەنواعێ میلل خودان کتێبن

کورمانج تەنێ د بێ حسێبن].

"نالی" هەرچەند بە وتەی خۆی "ئیستیتاعە و قووەتی تەبعی بە کوردی، فارسی و عارەبی ئیزهاری چالاکی دەکا"، بەڵام شیعری خۆی "بە کوردی ئینشا دەکا":

تەبعی شەککەرباری من، کوردی ئەگەر ئینشا دەکا

ئیمتیحانی خۆیە مەقسوودی، لە عەمدەن وا دەکا

شاعیر تەبعی خۆی بە زمانی کوردی تاقی دەکاتەوە، لە هەمان کاتدا خودی زمان و کوردبوونیشی تاقی دەکاتەوە. بە شێوەیەکی هاوپێچ، دەیەوێت کورد لەبەر باری هێژموونیی زمانی فارسی و عەرەبی دەربێنێت و بەو خۆدۆڕاوانەی پێیان وایە مەعنا هەر بە زمانی دیکە دەکرێ دەربڕێ، دەڵێ:

کەس بە ئەلفازم Ù†Û•ÚµÛŽ خۆکوردییە، خۆ کردییە   Ø¦Û•Ùˆ کەسەی نادان نەبێ خۆی تالبی مەعنا دەکا

ئەم نموونانە هەرچەند نموونەی ئەدەبی و زمانی شیعرن، بەڵام تژین لە هەستی بڕوابەخۆبوون و داهێنان. ئەمانە لووتکەی زمانی خوێندەواری و ناسنامەی کوردین. ئەم مامۆستا مەزنانە، کۆڵەگەی مانەوەی نەتەوە و زمانەکەیین. ئەمانە زۆر شارەزای فەلسەفە و زانستی سەردەمی خۆیان بوون. خانی و نالی پێمان دەڵێن، بەم زمانە دەکرێ چەند داهێنانی گەورە بکرێ. ئەو کاتەیش دیارە هێندێ کەس هەبوون کە پێیان وا بووە زمانی کوردی ناتوانێ زمانی شیعر و حیکمەت بێت، بۆیە خانی و نالی لێیان وەدەست هاتوون. بەگشتی، تا ئەو کاتەی کورد خاوەن بەڕێوەبەرایەتییەکی خۆجێییی خۆی بووە، زمان و فەرهەنگی خۆی لا شیرین و بایەخدار بووە.

خانای قوبادی دەڵێ:

ڕاستەن مەواچان فارسی شەکەرن      Ú©ÙˆØ±Ø¯ÛŒ جە فارسی بەس شیرینتەرەن

زمان دەربڕی بیر Ùˆ هزری ئەو خەڵکەیە Ú©Û• Ù„Û• وڵاتێکی یەکپارچەدا دەژین و، هەر بۆیەیشە تاووتوێکردنی کۆمەڵایەتییانەی زمان یەکێکە Ù„Û• شێوەکانی ناسینی دینامیزمی ئەو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• (Levie Strauses, 1958). تێڕوانینی سیاسەتدانه‌ران لەبارەی زمانێکەوە گرنگییەکی تایبەتی هەیە. بە بۆچوونی زۆربەی زمانەوانانی کۆمەڵایەتی، پشتگوێخستنی زمان، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بێباوەڕی بە زمانی خۆجێیی، یان بەکارهێنانی تاکییانەی زمان، دەبێتە جۆرێک Ù„Û• هەستی نەبوونی ئاسایش و، هەر ئەمەیش پاڵنەری سەرەکیی تاکە بۆ کردار Ùˆ ڕەوشتی زمانی ئەو Ùˆ هۆشیاری بۆ زمان Ùˆ ناسنامەکەی. ئەم بڕیارەی وەزارەتی خوێندنی باڵا، تێڕوانینی قوتابیان بۆ زمانی کوردی Ùˆ زمانی عەرەبی بەرەو تێڕوانینیێکی نەرێنی دەبات و، Ù„Û• ڕەوتی بەرەوپێشچوونی ژیانیاندا بە ناپێویست دەزانرێ.

دامەزرانی دەوڵەتی عێراق و کۆنتڕۆڵی کورد و زمانەکەی

لە ماوەی ١٠٠ ساڵی ڕابردوو، حکوومەتە داگیرکەرەکانی کوردستان لە پێناو سەرخستنی پرۆژەی دەوڵەت- نەتەوەسازیی تورکی، عەرەبی و فارسی، هەوڵی سڕینەوەی زمان و کەلتووری کوردیان داوە. ڕێگەگرتن لە بڵاوكرانەوەى بەرهەمە چاپكراوە كوردييەكان لە سنوورى نێو وڵاتە داگيركەرەكانى كوردستان، یەکێک لە لایەنەکانی دابڕانی کوردی پارچەکان لە یەکتر بووە. بۆ نموونە بڕوانە ئەم هەواڵەى "زارى كرمانجى":

"مەتبووعات عێراق لە حدودى ئێران دا لە مەتبووعاتى عێراق هەرچييەكى بێت كتێب يان جريدە كە لەحدودى ڕەواندزەوە بچێ بۆ ئێران: مەئمورى ئێران دەيگرن و دەيدڕێنن، كەسێكى كە لە دەستيشى دەگرن گەلێكى چەرمەسەرى دەدەن. لێمان مەعلوم نەبووە داخوا معاهدەيەكى وا هەيە كە مەتبوعاتى عێراق لە ئێراندا مەمنوع بێت و هى ئێرانيش لە عێراقدا. مەئمورانى ئێران لە سابلآغ و لاجاندا جەسارەت وا بكەن كە بەبێ گفت و گۆ تەعەروزى وايان لێ سادر بێت و ئەو بێ قانوونييە ئيمزا بكەن؛ لەسەر حكومەتى عێراق و ئێران لازمە كە تحقيقات ئەو جۆرە معاملاتانە بفەرموون چونكو ئەوە دەبێتە سەبەبى هاتوچۆنەكردنى توجاڕانيش" (زارى كرمانجى، ژمارە٨؛ لاپەرەى ١٨، ١٩٢٨).

بە دامەزرانی دەوڵەتی عێراق لەژێر سەرپەرشتیی بریتانیادا، هەنگاوەکانی سنووردارکردنی ئیرادەی نەتەوەیی بە پرۆپاگەنده‌ Ùˆ بە یاسا دەستی Ù¾ÛŽ کرد Ùˆ Ù„Û• ڕێگەیەوە پێوەندییەکانی کوردی باشوور Ù„Û• نێوخۆ Ùˆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کوردی پارچەکانی دیکەدا دیاری کرا. تەنانەت ئەسپتاودان، خەنجەربەقه‌دداکردنیش قەدەغە کرا؛ واتە هەموو ئەو شتانەی بەشێک Ù„Û• کەلتووری نەتەوەیی بوون Ùˆ Ù„Û• ڕووی دەروونییه‌وه‌ ورەی بە کورد دەبەخشی، دەبوو لێیان بسه‌ندرێتەوە. بۆ نموونە، بڕوانە ئەم ڕاگەیەنراوانەی Ù„Û• ڕۆژنامەکانی "پێشکەوتن" Ù„Û•Ùˆ سەردەمە بڵاو کراونەتەوە:

"جگە" لە عەسكەرى هەچكەس لە كۆڵان و ڕێگاى ناو شاردا تاو و غار بدا بەم ڕەنگە جزا دەدرێت، هەوەڵ جار پێنج ڕوپيە، دووەم جار ١٥، سييەم جار ٣٠ ڕوپيە يان حەوت ڕۆژ حەپس دەكرێت؛ حاكمى سياسي، مەيجەرسۆن(پێشكەوتن، ١٩٢٠).

بۆ زانينى هەموو-  ئێعلام دەكرێت ÙƒÛ• Ù„Û•Ù…Û•Ùˆ دووا خەنجەر بەقەدا كردن Ùˆ هەڵگرتنى لەناوشاردا مەمنوعە. Ù‡Û•Ú† كەسێك بەپێى ئەم ئەمرە نەڕوا بەرێيەوە بە حەپس Ùˆ جزا مەحكوم دەكرێت "Ø› (حاكمى سياسي، مەيجێر Ú¯Û†Úµ دسميت،  پێشكەوتن ١٩٢١).

پێگەی زمانی کوردی لە سیاسەت و پلانی زمانی دەوڵەتی عێراقدا

سەرەڕای ئەوەی، Ù„Û• ماددەی (Ù¤)ÛŒ دەستووری كۆماری عێراقدا هاتووە: "زمانی عەرەبی Ùˆ كوردی، دوو زمانی فەرمین Ù„Û• عێراقدا"ØŒ حکوومەتی ناوەندیی عێراق Ù„Û• هه‌ندێک بواردا ئەم یاسایەی جێبەجێ کردووە؛ حکوومەتی هەرێمی کوردستان ڕەچاوی ناکات. بۆ نموونە، لەسەر تابلۆی ناوی شوێنە حکوومییەکانی ÙˆÛ•Ú© ئەنجومەنی وەزیران Ùˆ پەرلەمان، پارە Ùˆ دیکۆمێنت Ùˆ بەڵگە یاسایییەکان Ùˆ خوێندن بە  زمانی کوردی Ù„Û• ناوچە عەربییەکان. سەیر ئەوەیە کارتی مۆڵەتی شۆفیری Ù„Û• بەغدا بە عەربی Ùˆ کوردییە، Ù„Û• هەرێمی کوردستان بە  عەرەبییە! بۆ دەرهێنانی ڕەگەزنامە، هەموو شتەکان بە عەرەبی دەنووسرێت. ئەوە Ù„Û• كاتێكدا Ú©Û• ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق یاسای ژمارە (Ù§)ÛŒ ساڵی ٢٠١٤ی سەبارەت بە زمانە فەرمییەكان پەسند کردووە، Ú©Û• تێیدا لەسەر گرنگیی زمانی كوردی Ùˆ عەرەبی جەخت كراوەتەوە.

ئەو بڕیارەی وەزارەتی خوێندنی باڵا، Ù„Û• ڕووی بەکارهێنانی دەسەڵاتەوە بڕیارێکی کارگێڕانەی ستوونییە و، ئەوەندەی Ù„Û• هێزەوە ڕوانیویه‌تە مەسەلەکە، Ù„Û• مەنتیق Ùˆ زانستەوە نەیڕوانیوە. چونکە به‌بێ پرسی پسپۆرانی زمان Ùˆ زمانناسانی کورد کراوە. Ù„Û• ڕابردوودا Ùˆ Ù„Û• ئێستایشدا Ù„Û• بەشە داگیرکراوەکانی کوردستاندا، شتێکی Ú©Û• داگیرکەران دەیکەن سەپاندنی یاسای ساختەیە بەپێچەوانەی مەیل Ùˆ ئارەزووی دانیشتووانی ئەو شوێنەی یاساکەی بۆ دەردەچێت. بۆ نموونە، بە مەبەستی پەراوێزخستنی زمانی كوردی Ù„Û• خوێندنگە،  پەیمانگە Ùˆ زانكۆكاندا، Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەعس فەرمانی ژمارە (٦٣٢)ÛŒ Ù„Û• (Ù§/١٠/١٩٨٩) دەرکرد، Ú©Û• بەپێی ئەوە هەر خوێندكارێك Ù„Û• بابەتی زمان Ùˆ ئەدەبی كوردی دەرنەچوو، ئەوا بە كەوتوو هەژمار ناكرێت. ئەم چەشنە بڕیارانە، Ù„Û• ئاکامدا کوشتنی زمانی Ù„ÛŽ دەکەوێتەوە.

كوشتنی زمان/ خۆكوژیی زمان

بە پەراوێزخستنی زمانی کوردی، Ù„Û• پەروەردە Ùˆ خوێندنی باڵا، له‌وانه‌یه‌ كاتێك بێت كه‌ منداڵان به‌رده‌وام نه‌بن له‌سه‌ر فێربوونی ئه‌Ùˆ زمانه‌ÛŒ وه‌Ùƒ زمانی زگماكییان له‌به‌ر مه‌ترسیدایه‌ØŒ یان خه‌ریكن به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناته‌واو فێری ده‌بن. له‌Ù… حاڵه‌دا ئێمه‌ ده‌ڵێین زمانه‌ به‌رمه‌ترسییه‌كه،‌ له‌ سه‌ره‌مه‌رگدایه‌. پرۆسه‌یه‌كه‌ كه‌ له‌ ئه‌نجامدا ئه‌Ùˆ زمانه‌ ده‌Ú¯Û†Ú•ÛŽ‌. ئه‌Ù…Ú•Û† باوترین Ù‡Û† بۆ مه‌رگی زمان، ئاپۆرای قسه‌پێكه‌رانی نییه‌ØŒ به‌ڵكوو گۆڕینی زمانه‌. ئه‌مه‌یش كاتێ‌ ڕوو ده‌دا، كه ‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ قسه‌پێكه‌ره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كانی زمانێك، منداڵه‌كانیان زمانێكی جیاواز له‌ دایك Ùˆ بابیان وه‌رده‌گرن و، به‌ره‌ به‌ره‌ زمانی ÙƒÛ†ÛŒ كۆمه‌ÚµÙ‡‌كه‌ ده‌Ú¯Û†Ú•ÛŽ‌. به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ كوێربوونه‌وه‌ÛŒ ئاسه‌واری جۆری ئاژه‌ÚµÙ‡‌كان، مرۆڤه‌كان نامرن، ته‌نیا زمانه‌كه‌یان ده‌مرێ‌.

به‌ بۆچوونی زمانه‌وانی كۆمه‌ڵایه‌تی "جاشوافیشمه‌Ù†" (١٩٩١)ØŒ زمان به‌ سێ‌ شێوه‌ به‌سه‌ر سێ‌ نه‌وه‌دا ده‌Ú¯Û†Ú•ÛŽ‌. نه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ قسه‌پێكه‌رانی زمانی "x"ØŒ داپیر Ùˆ باپیره‌كان، زمانه‌كه‌یان ناگه‌یه‌نن به‌ منداڵه‌كانیان و، هانیان ده‌ده‌Ù† زمانێكی دیكه‌ فێر بن؛ واته‌ زمانی "y". نه‌وه‌كه‌ÛŒ دوایه‌ دایك Ùˆ بابه‌كانن كه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ بوون، ته‌نیا به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناچالاك زمانی "x" ده‌زانن، به‌ڵام به‌پاراوی به ‌زمانی "y" ده‌دوێن.  له‌ ئاكامدا له‌ هه‌ر دوو زمانه‌كه‌دا خێزانه‌كه‌ ده‌بێته‌ "دووزمانه"‌. منداڵه‌كانیان وه‌Ùƒ قسه‌پێكه‌رێكی زمانی "y" Ú¯Ù‡‌وره‌ ده‌بن و، ته‌نیا Ú†Ù‡‌ند وشه‌یه‌ÙƒÛŒ كه‌Ù…ÛŒ زمانی"x" ده‌زانن، نه‌Ùƒ زیاتر؛  هه‌ر Ú†Ù‡‌ند ده‌یانه‌ÙˆÛŽ‌ زمانی باپیره‌یان زیاتر بزانن. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ÛŒ گۆڕان له‌ زۆربه‌ÛŒ خێزانه‌كانی كۆمه‌ÚµÙ‡‌یه‌كدا ڕوو بدا، له‌وانه‌یه‌ زمانێك له‌ سێ‌ نه‌وه‌دا بمرێ‌.

ئه‌مه‌ پرسیارێكی گرینگ ده‌ورووژێنێ‌ كه‌  بۆچی دایك Ùˆ بابه‌كان یه‌كه‌Ù… جار بڕیار ده‌ده‌Ù† زمانه‌كه‌یان به‌ منداڵه‌كه‌یان نه‌Ú¯Ù‡‌یه‌نن. زمانه‌وانان ئه‌Ù… بابه‌ته‌ له‌ میتافۆری كوشتنی مه‌به‌ستداری زمان Ùˆ "خۆكوژیی زمان"دا به‌كار دێنن. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… دوو ڕوانینه،‌ كوشتنی زمان كاتێ‌ ڕوو ده‌دا كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كان، یان دامه‌زراوه‌كانیان، به‌ ده‌ركردنی یاسا، یان سزادانی قسه‌پێكه‌رانی، هه‌ÙˆÚµÛŒ "له‌مه‌یدانبه‌ده‌ركردن"ÛŒ زمانه‌ كه‌مینه‌كان ده‌ده‌ن؛ ئه‌مه‌ جۆرێك گوشارخستنه‌سه‌ر قسه‌كه‌رانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌. "خۆكوژیی زمان" كاتێ‌ ڕوو ده‌دات كه‌ تاكه‌كان هه‌ست ده‌كه‌Ù† له‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌یه‌كدا له‌ ڕووی ئابووری، سیاسی و، یان كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ باشتر ده‌بن، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌ زمانی جیاواز قسه‌ بكه‌ن؛ ئه‌مه‌ به‌ واتای ئه‌‌وه‌یه‌ كه‌ گوشاره‌كه‌ له‌ ناوه‌وه‌یه‌ بۆ وه‌ستاندنی به‌كارهێنانی زمانه‌ بێكه‌ڵكه‌كه (ئەو زمانەی ئەرکە زانستی، کارگێڕی، یاسایی Ùˆ تەکنیکییەکانی Ù„ÛŽ وەرگیراوەتەوە Ùˆ بەزمانی دیکە سپێردراوە، لای خەڵکی خۆی بە زمانی بێکەڵک دادەنرێ)‌ Ùˆ ئه‌ÙˆÛŒ به‌كه‌ڵكه‌ نوێیه‌كه‌یان (زانست، کارگێڕی، یاسا Ùˆ تەکنۆلۆژی Ùˆ زانیاریی سەردەمە Ùˆ خەڵک ئەگەر Ù„ÛŽÛŒ شارەزا نەبن تووشی نەخوێندەواریی ئەرکی Ùˆ پیشەیی دەبن Ùˆ دەرفەتەکانی ژیانی نوێیان لەدەست دەدەن) وه‌رده‌گرن (Nelson, 2007).

مه‌رگی زمان، ئاسایی به‌ره ‌به‌ره‌ دێته‌ ئاراوه‌. له‌ هه‌ر شوێن Ùˆ كاتێكی دیاریكراودا هێشتا هه‌ندێ منداڵ خه‌ریكی فێربوونی ئه‌Ùˆ زمانه‌Ù† وا وه‌Ùƒ زمانی زگماكییان خه‌ریكه‌ ده‌مرێ‌ØŒ كه‌Ú†ÛŒ هه‌ندێكی تر، خه‌ریكن به‌ ناته‌واوی فێری ده‌بن و، كه‌سانێكی دیكه‌ هه‌ر هیچ فێری نابن.  زمانێكه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ هه‌ندێک ناوچه‌ به‌ته‌واوی بفه‌وتێ‌ Ùˆ له‌ هه‌ندێ ناوچه‌ÛŒ دیكه‌ له‌ ژیاندا بێت. به‌ له‌ناوچوونی زمانێك، به‌شه‌ پێوه‌ندیداره‌كان به‌ زمانییشه‌وه‌ (وه‌Ùƒ ئه‌فسانه‌ Ùˆ فۆلكلۆر Ùˆ گۆرانییه‌ ناوچه‌یییه‌كانیش) له‌بیر ده‌كرێن. زمانێكی له ‌سه‌ره‌مه‌رگدایه‌ØŒ "له ‌لایه‌Ù† گرووپێكی بچووكی خه‌ڵكه‌وه‌ قسه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌كرێ‌ و، له ‌ڕووی كاره‌كییه‌وه‌ØŒ جێی خۆی به‌ زمانی دووه‌Ù…ÛŒ ئه‌وان (زمانی فه‌رمیی وڵاته‌كه‌) ده‌دا. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌Ù… ژماره‌ كه‌مه‌ÛŒ ئاخێوه‌رانی Ùˆ به‌كارهاتنی سنوورداری، Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیی زمانێكی وا داده‌شكێ‌ و، قسه‌پێكه‌رانی زگماكیی ئه‌Ùˆ زمانه‌ له‌ ÙƒÛ†Ú• Ùˆ كۆبوونه‌وه‌ فه‌رمی Ùˆ گشتییه‌كاندا خۆ له ‌به‌كارهێنانی ده‌پارێزن... چونكه‌ ئه‌Ùˆ زمانه‌ÛŒ به‌ره‌Ùˆ له‌ناوچوون ده‌Ú†ÛŽ‌ØŒ پله‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیی باڵای نییه‌ØŒ به‌ساده‌یی له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌یش ناگوازرێته‌وه‌ Ùˆ قسه‌كردن به‌ زمانی فه‌رمی له‌ زه‌ینی نه‌وه‌ÛŒ نوێدا ده‌بێته‌ ئامرازێك بۆ وه‌رگرتنی پله‌ Ùˆ بره‌ÙˆÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیی زیاتر؛ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كانیش ڕاسته‌وخۆ، یان ناڕاسته‌وخۆ ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌وته‌ په‌ره‌ Ù¾ÛŽ ده‌ده‌Ù†" (محمود بختیاری،١٣٨٩).

له ڕووی زمانه‌وانییه‌وه‌ØŒ "زمانه‌ قسه‌پێكراوه‌كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ [دانه‌ زمانییه‌] زیادكراوه‌كانی پێشوو، یان هه‌روه‌ها ئه‌Ùˆ دانانه‌ÛŒ له ‌لایه‌Ù† ئاخێوه‌ره‌ زگماكییه‌كانییه‌وه‌ دواتر زیاد كراون، زۆر گۆڕاوه‌. ناوێزه‌كان (استثنا) ده‌بێ‌ بفه‌وتێن؛ فۆرمه‌ ئاڵۆز یان كه‌متر دووباره‌بووه‌كان Ùˆ نموونه‌كانی ڕسته‌ به‌كار نه‌هێنرێن؛ له‌وانه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ له‌ڕادده‌به‌ده‌ر جێگه‌ÛŒ وشه‌ زگماكییه‌كان به‌ وشه‌ وه‌رگیراوه‌كانی زمانی زاڵه‌وه‌ Ù¾Ú• بكرێنه‌وه‌Ø› جۆره‌ شێوازییه‌كان له‌وانه‌یه‌ له‌ناو بچن، ته‌نیا تاكه‌ شێوازێك به‌نه‌Ú¯Û†Ú•ÛŒ بمێنێته‌وه‌. ده‌ره‌نجامه‌كه‌ÛŒ هه‌ڵبه‌ت زمانێكی مردووه‌" (Trask, 2007).

له‌به‌ر په‌ره‌سه‌ندنی پێوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر زمانێك به‌ سنووری یه‌Ùƒ وڵات ببه‌سترێته‌وه‌ØŒ ئه‌Ùˆ زمانه‌ پرۆسه‌ÛŒ توانه‌وه‌ÛŒ خۆی زیاتر ده‌كات. چونكه‌ له‌ دانوستاندنه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا هیچ پێویستییه‌Ùƒ به‌Ùˆ زمانه‌ هه‌ست Ù¾ÛŽ ناكرێ‌. ئه‌Ù… بابه‌ته‌ خه‌ÚµÙƒÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاته‌ØŒ به‌تایبه‌تی سیاسه‌تمه‌دارانی، به‌رانبه‌ر به‌ پاراستن Ùˆ په‌ره‌پێدانی ئه‌Ùˆ زمانه‌ بێلایه‌Ù† ده‌كات؛ ئه‌Ù… باره‌ به‌ تێپه‌ڕینی كات، خێرایییه‌ÙƒÛŒ زیاتر به‌خۆی ده‌گرێ‌" (حمید نساج، ١٣٨٨).

حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەو سیاسەتەی Ù„Û• پەروەردەی زمانی کوردی گرتوویەتە بەر، بەرە بەرە بەرەو جێگیرکردنی زمانی ئینگلیزی دەچێت و، پێوەندیی زمانی کوردی بە باشوورەوە بەخورتی نامێنێ؛ Ú©Û• ئەمە خۆی لەوانەیە کار بکاتە سەر جۆری هاوپێوەندییە ڕۆشنبیری Ùˆ سیاسییەکانیش؛ Ú©Û• Ù„Û• ئەنجامدا بەگشتی پرۆژەی سیاسەتی زمانی دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کورد Ù„Û• پارچەکانی دیکە بۆ فەوتاندنی زمانی کوردی سەر دەکەوێت و، حکوومەتی هەرێمیش قووڵاییی جوگرافیای زمانی- Ú©Ù‡‌لتووری Ù„Û• ئاستی کوردستانی گەورەدا Ù„Û• ناوچەکە لەدەست دەدات، Ú©Û• دەتوانێ کار بکاتە سەر ئاسایشی نیشتمانیی ئەم هەرێمە.

 
 
« پلان Ùˆ سیاسەتی زمان Ùˆ گرفتی دەوڵەت - نەتەوەسازی Ù„Û• ئێران
« زمان، کەلتوور Ùˆ پێوەندییە مرۆیییەکان
« بەکارهێنانی ڕێزدارانەی زمان Ù„Û• تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان Ùˆ پێوەندییە نێوانکەسییەکاندا
« گوتاری میدیای کوردی Ù„Û• بەستێنی مەترسیی ململانێ ناوخۆیییەکان Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ دەرەکیدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ زمان Ù„Û• نەتەوەسازیدا: تێڕوانینێک بۆ پرسی زمانی کوردی
« گوتاری پەروەردەیی؛ زمان Ùˆ نەتەوەسازی Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانی کوردی Ù„Û• گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی- سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون