PÊNÛS
 
Ú†Û•Ù…Ú©Ù‰ دەوڵەتى مۆدێرن؛ خوێندنەوەی ناوەڕۆک Ùˆ هۆکارەکانى سەرهەڵدان 
     2017-03-20
د. حیسامەددین عەلى گلى

چەمکى دەوڵەتى مۆدێرن؛ خوێندنەوەی ناوەڕۆک و هۆکارەکانى سەرهەڵدان

       

د. حیسامەددین عەلى گلى، سەرۆکى بەشى زانستە سیاسییەکان/ زانکۆى سەڵاحەددین-هەولێر

پێشەکى، دەبێ ئەوە بزانین Ú©Û• Ú†Û•Ù…Ú©Ù‰ دەوڵەت  (state) Ù„Û• وشەى statusÛŒ لاتینییه‌وه‌ هاتووە Ú©Û• واتەکەی "گوزەر" یان "حاڵەت"Ù‡‌Ø› بەکارهێنانیشی دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆمانییەکان. هەر Ù„Û• سەرهەڵدانی ئەم حاڵەتەوه‌ (status)ØŒ بوونی مرۆڤایەتی بە خەسلەتی جیاکاریی نێوان تاكەكان پۆشێنرا؛ بە ئاراستەیەک Ú©Û• دۆخی زیندووی تایبەتمەندییەکانی مرۆڤ جۆرێک Ù„Û• جیاوازیی بەخۆیەوە بینی، چونکە مرۆڤى Ù„Û• بوونەوەرە زیندووەکانی دیکە جیا كرده‌وه‌. دواتر هەر ئەم حاڵەتە (status) گوازرایەوە بۆ ئاستی کۆمەڵایەتی؛ بە شێوەیەک Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ خۆی، بە شێوازێکى جیاواز Ù„Û•Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یانەی دەوڵەتیان نییە، ئەم حاڵەتە زیندووەی بەڕێوە دەبرد؛ Ú©Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کۆمەڵایەتییان هەرگیز پەرەپێدانی بەخۆیەوە نەبینیوە، چونکە دەوڵەتیان نەبووە.

Ú†Û•Ù…Ú©Ù‰ "دەوڵەت" بەئاشکرا Ùˆ بەڕوونی به‌کار نەهێنرا، تاوەکوو سەرهەڵدانی فەرمانڕەواییی ڕەها Ù„Û• فەڕەنسا، دەوروبەری سەدەی شازدەیەم. هەروەها واتای ئەم چەمکەیش "دامەزراوەى گشتگیر"Ù‰ نەدەگەیاند، بە ئاستێک Ú©Û• ببێتە ئه‌ڵتەرناتیڤی زاراوەی کۆمار (republic) تاوەکوو دەستپێکى سەدەی شازدەیەم؛ بەڵگەیشمان ئەوەیە Ú©Û• لەناو بەڵگە فەرمییەکان Ù„Û• دەروبەری ساڵی 1540ØŒ ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• دەرکەوتووە Ùˆ بەکار هێنراوە.

بە هەر حاڵ، Ú†Û•Ù…Ú©Ù‰ "دەوڵەت" بۆ ئاماژەکردن بۆ دوو واتاى سەرەکی بەکار دەهێنرێت: یەکەمیان بریتییە Ù„Û• هەموو کەسایەتییەکان Ùˆ دەزگه‌کان، Ú©Û• چوارچێوەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ سیاسی ڕێکیان دەخات. دووەمیشیان Ù„Û• دامەزراوەی حکوومەتدا بەرجەستە دەبێت؛ بۆیە هەر Ù„Û•Ù… مانایەدا، دەوڵەت بەرامبەر هاووڵاتیان وەکوو هاوتا دەوەستێت. ئەوەی Ù„Û• بەکارهێنانی چەمکەکەدا باوە، مانا یەکەمەکەیە Ú©Û• گشتگیرە؛ چونکە دەوڵەت شێوازێکە Ù„Û• شێوازەکانی بەگرێدانەوەى تاك Ùˆ كۆمەڵەكان، Ú¯Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی مرۆڤایەتیی ڕێکخراوە بە شێوەیەکی هۆشیار Ùˆ ڕێبازدار. ئەم شێوازەیش Ù„Û• شێوازەکانی بەگرێدانەوەکانی دیکە جیاوازى دەکرێتەوە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەو ئامرازانەی وەها دەوڵەت بەکاری دەهێنێت. ئامانجەکەیشی بریتییە Ù„Û• پاراستنی سیستەم Ùˆ ئاسایش، بە ئاراستەیەک كه‌ ئەم ئامانجەى Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ¯ یاسا، هاوشانى بەکارهێنانی هێز، جێبەجێ دەکات. دەوڵەت بەم مانایەیش، بەپێی بۆچوونی مۆریس دۆڤرجێ (Maurice Duverger)ØŒ دەبێتە "ئامرازی دانپێدانانی جۆرێک Ù„Û• سیستەمی کۆمەڵایەتی Ùˆ دابینکردنی جۆرێک Ù„Û• یەکانگیری Ùˆ ئاوێتەبوونى تاکەکان Ù„Û• هەناوی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا، بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندیی هەمووان".

لەسەر ئەم بنەمایە، دەوڵەت دەبێتە بەرجەسەتەیەکى سیمبۆلگەر (مۆراڵى)ÛŒ ڕووت بۆ ڕێکخستنی سیاسی. هەروەها دەوڵەت له‌ دوو بوارى سەرەکییەوە Ù„Û• هەموو ڕێکخستنە سیاسییەکانی دیکە جیا دەکرێتەوە: یەکەمیان بریتییە Ù„Û• هەژمارکردنی ناسنامه‌ Ùˆ ئینتیما بۆ دەوڵەت؛ بەوەى Ú©Û• ئینتیمایەکە سه‌باره‌ت به‌Ùˆ کەسانەى لەناو سنووری هەرێمی دەوڵەتەکەدا دەژین، سروشتێکى زۆرەملێ (compulsory)ÛŒ Ù¾ÛŽÙˆÛ• دیارە، جگە Ù„Û•Ùˆ کەسانەی Ú©Û• بە بیانی (Aliens) Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ† دەکرێن، یان میوانی کاتین. Ù„Û• لایەکەی تریشەوە، دەوڵەت Ù„Û• بوارى ڕوخسارەوە Ù„Û• هەموو ڕوخساری ڕێکخستنە کۆمەڵایەتییەکانی دیکە جیاوازە، Ù„Û• ڕووی ئەوەى Ú©Û• هێژموونکردنە سیاسییەکەى، هێژموونییه‌Ú©Ù‰ ڕەهایە. دەوڵەت بەتەنیا Ùˆ بەبێ هەر ڕێکخستنێکی دیکە، دەتوانێت دەست بەسەر موڵکی هاووڵاتییەکانیدا بگرێ. دەتوانێت ئازادی Ù„Û• تاک بسێنێتەوە Ùˆ زیندانی بكات، واتا تەنیا دەوڵەت دەتوانێت دەست بەسەر موڵکی تایبەتی هاووڵاتیاندا بگرێت. جگە لەوەیش دەوڵەت دەتوانێت، ÙˆÛ•Ú© سزایەک لەسەر تاوانێکی مەترسیدار، كه‌ ئەنجامیان دابێت، ژیانیان Ù„ÛŽ بسێنێتەوە. کەواته‌‌ دەتوانین بڵێین دەوڵەت بەرجەستەی سەروەری، یان هێزی سیاسیی باڵا دەکات، كه‌وا Ù„Û• بنەڕەتدا هەڵقووڵاوی توانستی قۆرخکردنى بەکارهێنانی هێزه‌ Ù„Û• چوارچێوەی سنووری هەرێمی خۆیدا.

ئامانجەکانى دەوڵەت Ùˆ پەیوەستییان بە ژیانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌

ئەگەر پاساو بۆ بوونی دەوڵەت کرا، Ù„Û• مەودای ئەوەی بەتەنیا Ù„Û• پاراستنی ژیانی تاکدا کارایە، ئەوکات دەوڵەت بە هیچ شێوەیەک، ÙˆÛ•Ú© ویستێکی خودی Ú©Û• Ù„Û• ئەرک Ùˆ ئامانجەکانی دەوڵەته‌وه‌ سەربەخۆ بێت، ئامانجێکی باڵای نابێت. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەمەیش، "مایکل ئۆکشیوت" (Michael Oakeshott) لەسەر ئەنجامدانی جیاکارییەک Ù„Û• نێوان دەوڵەت ÙˆÛ•Ú© "پەیوەنديیەکی پڕۆژەیى (enterprise association)" Ùˆ دەوڵەت ÙˆÛ•Ú© "پەیوەندییەکی مەدەنی (civil association)"ØŒ كاری كرد. Ù„Û• لایەنی یەکەمەوە Ú©Û• دەڵێت دەوڵەت په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ Ù¾Ú•Û†Ú˜Ù‡‌یییه‌ØŒ تاکەکانی میللەت ئەم پڕۆژەیە Ù„Û• نێوان خۆیاندا دابەش دەکەن و، دەوڵەتیش Ù„Û• نێوان هەمان تاکەکاندا Ù„Û• جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیەدا، Ú•Û†ÚµÛŒ بریکار دەبینێت. دەوڵەت Ù„Û•Ù… حاڵەتەدا، دەکرێ ئایینی، یان عەلمانی بێت. Ù„Û• لایەنی دووەمەوە، Ú©Û• دەوڵەت پەیوەندییەکى مەدەنییە، ئەم پەیوەندییە Ù„Û• نێوان ئەو کەسانەیە Ú©Û• خاوەنی ئامانجی جیاجیان؛ بە ئاراستەیەک كه‌ دەوڵەت بۆ دابینکردنی پێویستی بۆ بەرده‌وامبوونی مەدەنییەتی ئەم پەیوەندییە، کار دەکات.

ئەمەیش مانای ئەوە دەگەیەنێت، ئامانجی دەوڵەت Ù„Û• حاڵەتی یەکەمدا، Ù„Û• جێبەجێکردنی پڕۆژەکەدا بەرجەستە دەبێت؛ بەمەیش دەبێتە ئامانجێکی هەڵێنجێندراو Ù„Û• ئامانجی تاکەکان، Ú©Û• Ù„Û• بنەمادا Ù„Û• پێناوی جێبەجێکردنی بەهایەکی باڵا Ù„Û• ژیاندا دەژین. ئەم حاڵەتەیش ڕاستیی دەوڵەتە ئایینییەکان دەردەخات و، هەندێ جاریش ڕاستیی دەوڵەتە عەلمانییەکانیش دەردەخات، بەتایبەت کاتێک Ù„Û• سەرەتای دامەزراندنیاندا دەبن. Ù„Û• حاڵەتی دووەمدا، کاتێک دەوڵەت بریتی دەبێت Ù„Û• پەیوەندییەکی مەدەنی، واتا پەیوەندییەکی نائایینی، ئەوکات ئەم پەیوەندییە، Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کەیدا جێگیر دەبێت؛ بە ئاراستەیەک كه‌ پێوەری پەیوەندییەکانی نێوان تاک Ùˆ دەوڵەت Ú•ÛŽÚ© دەخرێن. Ù„Û•Ù… حاڵەتەیشدا ویست Ùˆ ئامانجەکانی تاکەکان Ù„Û• ویست Ùˆ ئامانجی دەوڵەت جیا دەبنه‌وه‌Ø› چونکە دەوڵەت Ù„Û• بنەڕەتدا لەسەر بنەمای دەستێوەرنەدان Ù„Û• ڕێکخستنی ئامانجەکانى تاکەکان، یان بەرجەستەکردنى یەکێک Ù„Û•Ùˆ ئامانجانە دامەزراوە، دواتر Ù„Û•Ù… حاڵەتەدا ڕاستی Ùˆ ناوەرۆکى دەوڵەتی عەلمانی بەتەنیا دەردەخات. 

لەسەر ئەم بنەمایە، ناتوانین دەوڵەت ÙˆÛ•Ú© ئامانجێک هەژمار بکەین، بەڵکوو دەوڵەت ئامرازێکە بۆ جێبەجێکردنی پرسێک Ú©Û• ئەندامەکانی تێکۆشانیان بۆ کردووە. دەیشکرێ بڵێین بیرۆکەی ئەم ئامانجە، دەبێ ÙˆÛ•Ú© "پرسێکی ڕەها" نەبینرێت، كه‌ هەمیشە بە شێوەیەکی Ù†Û•Ú¯Û†Ú• ڕاڤە بکرێت Ùˆ نەتوانرێت گۆڕانکاریی تێدا بکرێت. بەڵکوو بەپێچەوانەوە، ئەوەی ÙˆÛ•Ú© بەختەوەری Ùˆ ژیانی چاک (Good Life)ØŒ ÙˆÛ•Ú© ئامانجێک Ù„Û• قۆناغێکی مێژووییى دیاریکراودا هەژمار دەکرێت، Ù¾ÛŽ دەچێت بۆ پێویستیی مرۆیی Ùˆ توانستی تێرکردنیدا بگۆڕدرێت. بەڵام ئەمەیش بۆمانی دەردەخات Ú©Û• بیرۆکەی بەهای دەوڵەت Ùˆ ئەو قازانجەی Ù„ÛŽÛŒ چاوەڕوان دەکرێت، هەروەها ئەو چەشنەی Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ Ú•ÛŽÚ© دەخرێت، دەبێ هەمووی بوەستێته‌ سەر بناغەى نرخاندنی بەهای دەوڵەت Ù„Û• یارمەتیدانی هاووڵاتیانیدا بۆ جێبەجێکردنی حەز Ùˆ ویست Ùˆ ئامانجەکانیان بەبێ دەستێوەردان بە هیچ شێوەیەک، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دابینکردنی ژینگەیەکی مەدەنی Ùˆ کۆمەڵایەتیی گونجاو بۆ تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌.  بە شێوەیەک Ú©Û• پرۆسەی جێبەجێکردنی ئامانجەکانیان Ù„Û• ژیان ڕەوان Ùˆ ئاسان بکات، بەبێ ئەوەی کاریگەرى بخاتە سەر دیاریکردنی ناوەڕۆکی ئەو ئامانجانە. Ù„Û• پێناو تێگەیشتن Ù„Û• دەوڵەت ÙˆÛ•Ú© نیعمەتێک Ùˆ خێرێک Ù†Û•Ú© بەڵایەک، ئەوا دەبێ Ù„Û• بابەتێکى سەرەکی، Ú©Û• پەیوەندیدارە بە سروشتی پەیوەندیی گرێدراوی نێوان دەوڵەت (State) Ùˆ نەتەوە (Nation)ØŒ تێ بگەین.

پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و نەتەوە

دەتوانرێ بگوترێ Ú©Û• پەیوەندیی نێوان دەوڵەت Ùˆ نەتەوە، پەیوەندییەک نییه‌ Ù„Û• نێوان دوو شتی جودادا، بەڵکوو پەیوەندییەکە Ù„Û• نێوان دوو شتدايه، كه‌ هەردووکیان پشتوانیی یەکتر دەکەن Ùˆ Ù„Û• هەناوی یەکتریدا دەردەکەون. Ù„Û• ڕاستیدا Ùˆ بە شێوەیەکی ڕوونتر، خودى پەیوەندییەکە Ù„Û• نێوان دوو شتدا یەکتر دەردەخەن: دەوڵەت Ù„Û• نەتەوە دەردەکەوێت Ùˆ دووبارە دەبێتەوە بە هەمان ئاستی دووبارەبوونەوەی نەتەوە Ù„Û• دەوڵەتدا. دەرەنجامى ئەم پەیوەندییەش بریتییە Ù„Û• نموونەی دەوڵەتى نەتەوە (Nation-State)ØŒ جا مەرج نييە ئایدیۆلۆژییه‌کەيشى هەميشه نەتەوەیی بێت. مەبەستە سەرەکییەکەمان Ù„Û•Ù…Û• بریتییە Ù„Û• جەختکردنه‌وه‌ لەسەر Ù‡Û†ÛŒ بەرهەمهێنانی ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ سەنتراڵ Ùˆ گشتگیر، Ú©Û• دەتوانێت خۆی ئەنجامى بدات یان گریمانە بکات بەوەی كه کرۆکی گوێڕایەڵی Ùˆ ئینتمای گشتگیرە و، بەسەر هەرێمى دەوڵەتدا Ø´Û†Ú• دەبێتەوە. جا Ù„Û• هەر دوو حاڵەتدا، Ú†Ù‰ نەتەوە Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت دروست ببێت، یان بەپێچەوانەوە دەوڵەت Ù¾ÛŽØ´ نەتەوە دروست ببێت، ئەوا گومانی تێدا نییە کەوا خودى دەوڵەتی-نەتەوە Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ واتاى ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیی (Nationality) دادەمەزرێنێت و، ئاماژەیش بۆ بنیاتنانی ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ سەنتراڵ Ùˆ هەماهەنگ دەدات.

ئەوەی پشتوانیی ئەم بیرۆکەیە دەکات ئەوەیە کەوا ناسنامه‌Ù‰ نەتەوەیى، پەیوەندیی نێوان دەوڵەت Ùˆ نەتەوە دروست دەکات. ئەم شرۆڤەیە زانای کۆمەڵناسی ئەڵمانی، ماکس وێبه‌ر (Max Weber) بۆ چۆنێتیی دروستبوونی ئەو پەیوەندییە، گەڵاڵەی کردبوو، کاتێک دەڵێت: "هەموو دەسەڵاتێكی بەکۆمەڵ، Ú©Û• Ù„Û• لایەن ئەندامانی ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیی (nationality)یه‌وه بەدەست دەهێنرێت‌ØŒ بەرەو گەڕان بەدوای دەسەڵاتێکی زیاتر Ùˆ فراوانتردا ئاراستەیان دەکات. ئەوانەی ڕووبەڕووی ئەو دەسەڵاتەیش دەوەستنه‌وه‌ØŒ خۆیان Ù„Û• هەمان ئاراستە دەبیننەوە و، بە هه‌مان تەوژم بە شێوەیەکی فەرمی، یان نافەرمی کار دەکەن؛ ئەویش کاتێک Ú©Û• بەشێکی زۆر Ù„Û• ئەندامانی ئەو ناسنامه‌یه‌ داوای دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت، یان بەشێک Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتە ده‌كه‌Ù†... هەر کاتێک ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیی توانیی بەزۆرى خودى ئەم دەسەڵاتە ببێت بە بەشێک Ù„Û• کرۆکی بەیەکەوە بەستنەوە Ùˆ توانی گرێی بدات بە سیمبۆله‌ گشتییەکانیان، ئەوکات ناسنامه‌ Ù„Û• زۆربەی کاتدا خەسلەتى "نەتەوە"يى (Nation) دەپۆشێت، هەروەها ناسنامه‌ نەتەوەیییەکانی دیکەیش Ù„Û• هەمان گۆشەوە تەماشا دەكات. جا ئەگەر ئەندامانی ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیییەكە، Ù„Û• پرۆسەی ڕکێفكردنەوەی هەموو ڕێکخستنەکانی دەوڵەته نوێكه، یان ڕێکخستنەكانی دەوڵەته کۆنەكه سەرکەوتوو بوون، ئەوکات بە لایه‌Ù†ÛŒ Ú©Û•Ù…Û•ÙˆÛ• خودى دەوڵەتەكه دەبێتە خاوەن سەروەری و، دەوڵەتی نەتەوەیی دادەمەزرێت."

هاوتا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەم ڕوانگەیە، ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیی، هەر کاتێک له‌خۆڕا بینیی هێز Ùˆ توانای هەیە، ئەوکات ئەندامەکانی هان دەدات بۆ ئەوەی دەسەڵاتێکی زیاتر بۆ بەرژەوەندیی کۆمەڵەکەیان بەدەست بهێنن؛ ئەمەیش هانیان دەدەات گرووپەکانی دیکە Ù„Û• پرۆسەی بەدەستهێنانی دەسەڵات، دواتر کۆنترۆڵکردنی دەوڵەت تێوه‌ بگڵێنن، تاوەکوو دەوڵەتی- نەتەوە دەبێتە بەرجەستەکراوی ناسنامه‌ÛŒ گرووپی خاوەن هێژموونی نەتەوەیی.

ئەم شیکردنەوە Ú©Ù‡‌لتوورییە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی – نەتەوە Ù„Û• کرۆکیدا جەخت لەسەر جیاوازییە Ú©Ù‡‌لتوورییەکان دەکاتەوە، بەتایبەت تایبەتمەندییە نەتەوەیی، ئیتنی Ùˆ ئایینییەکان Ú©Û• بە هۆیانەوە کۆمەڵەكان Ù„Û• یەکتریدا جیا دەبنەوە، بە شێوەیەك کەوا ئەم جیاکارییانه دەبێته پاڵنەرێکى بەهێز Ùˆ بەتوانا بۆ دامەزراندنی خودى دەوڵەتى - نەتەوە.

 
 
« ڕێککەوتننامەى ئەمریکى-تورکى سەبارەت بە "مەشقکردن Ùˆ پڕچەککردنى"   ئۆپۆزیسیۆنى سوورى 2015
« بۆچوونێک سەبارەت بە پێکهێنانى هەرێمى سوننى له عێراق
« خوێندنەوەیەک بۆ بەکارهێنانى ژینگە کۆمەڵایەتییەکه‌ى ناوچە سوننییەکانى عێراق
« پەیوەندیى ناوەندى عێراق Ùˆ هەرێمى کوردستان: بەرەو Ú©ÙˆÛŽ دەڕوات؟
« ئایدیۆلۆژی Ù„Û• دیدگه‌ى "یۆرگن هابرماس"Û•ÙˆÛ•Ø› ئاییندە Ùˆ کارەکانى
« لێبووردەیی وەکوو پرەنسیپێکى لیبرالیزمى هاوچەرخ
« ئاییندەى پارێزگاى مووسڵ Ùˆ چۆنیەتیى دابەشکردنى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون