PÊNÛS
 
پرسی سەربەخۆیی؛ دەوری بەغدا Ùˆ ڕای گشتیی عێراق 
     2017-03-18
قەرەنی قادری

پرسی سەربەخۆیی؛ ڕۆڵی بەغدا و ڕای گشتیی عێراق

 

قەرەنی قادری

بەمیدیاییکردنی پرسی سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان (بەدەوڵەتبوون) لەو ماوەیەدا، توانیی خۆی بخزێنێتە ناو ناوەندی هزری، سیاسی، بڕیاردان و پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانەوە. حەوتوو نییە کە پرسی سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان جێی باسی ڕۆژنامە و گۆڤارە بەناوبانگە جیهانییەکان نەبێت؛ تەنانەت هزری کارناسانی کاروباری کوردستان، عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشی بەخۆیەوە سەرقاڵ کردووە و، چەقی باسەکانیشیان "داهاتووی عێراق و پرسی سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان"ە.

ئەم بەمیدیاییکردنە و، هاوکات چالاکیی دیپلۆماسیی هەرێمی کوردستان، قۆناغی یەکەمی ئەو پرسەی کە "سەربەخۆیی، مافی نەتەوەی کورد"ە، بڕیوە. هەر لەو پەیوەندییەدا پێویستە ئاماژە بە دوو ئاراستە بکرێت: یەکەمیان، بەشێک لە دەوڵەتانی ڕۆژاوایی، سەربەخۆیی وەکوو "ماف" بەڕەوا دەبینن، بەڵام ئەمە بۆ "کات" دەگەڕێننەوە. بەشێکی تریان کە تەنیا لە سیاسەتدا بەرژەوەندیی ڕووتوقووتی خۆیان، ئەویش لە چرکەساتدا دەبینن، باس لەوە دەکەن کە "ناخوازن دەست بخەنە ناو کاروباری وڵاتانی ترەوە". ئاراستەی دووم، ئەو ڕەوت و حکوومەتانەن کە دژی سەربەخۆیین و بەئاشکرا ڕایان گەیاندووە. هەندێک بەغدانشین و، لە سەرووی ئەوانیشەوە، بێ شک "کۆماری ئیسلامی"یە.

هیچ Ø´Ú© لەوەیشدا نییە Ú©Û• "بەپێی یاسا" Ùˆ "پەیوەندی"یەکانەوە، هەرێمی کوردستان ئەمڕۆکە بەشێکە Ù„Û• جوگرافیای سیاسیی عێراق. هەر لەبەر ئەوە، دانوستان Ùˆ گفتوگۆ لەسەر پرسی سەربەخۆیی، گرینگییەکی تایبەتی هەیە، چونکە Ù„Û• سەربەخۆییدا دەیان Ùˆ سەدان ڕایەڵەی دیار Ùˆ نادیار Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراق دەپچڕێن؛ هەر ئەمە وا دەکات Ú©Û• هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی هێمنانە Ùˆ ئاشتییانە Ùˆ بە Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ وتووێژ Ùˆ دانوستانەوە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەغدا پرسەکە یەکلا بکاتەوە. بێ گومان هەنگاوی یەکەم Ù„Û•Ù… بوارەدا ڕووی Ù„Û• سیاسەتوانان Ùˆ حوکمڕانانی عێراق دەبێت، بەڵام نابێت پرسی سەربەخۆیی، Ù„Û• جوغزی تەسکی سیاسەتوانەکانیدا بمێنێتەوە؛ بۆیە پەیوەندیکردن بە ڕای گشتیی عێراقەوە، ئەویش بە Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کەسایەتی، دامەزراوە هزری، سیاسی Ùˆ مەدەنییەکانی ئەو وڵاتەوه‌ بوارێکی تر بۆ هەرێمی کوردستان دێنێتە کایەوە تا هەر Ù„Û•ÙˆÛŽÙˆÛ• ئاراستە بە بەرژەوەندییەکانی بدات Ùˆ Ú•ÛŽÚ©ÛŒ بخات. واتە با پرسی سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان تەنیا لەسەر مێزی سیاسەتوانان نەبێت، بەڵکوو ڕای گشتیی عێراقیش بەشێک Ù„Û•Ùˆ باسوخواسانە بێت؛ Ú©Û• بێ Ø´Ú© ئەمەیش Ù„Û• بەرژەوەندیی هەرێمی کوردستاندا دەبێت.

دیداری چەند ڕۆژ بەر لە ئێستای مەسعوود بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، کە "لەگەڵ شاندێکی ناوەندی دیالۆگی ڕافیدەین کۆ بۆوە و، لە ژمارەیەک کەسایەتی، نوخبەی سیاسی، فەرهەنگی، پەرلەمانتار، نووسەر و میدکاری عێراقی پێک هاتبوو"، چەقی باسەکەیان پرسی پەیوەندیی نێوان عێراق و هەرێمی کوردستان و پرسی سەربەخۆیی بوو. بەگەڕخستنی هێزی نەرم لە لایەن هەرێمی کوردستانەوە بۆ ناو کۆمەڵگەی عێراق، سەرەتایەکی باشە بۆ ئەوەی هانی لایەن و کەسایەتییە ناحکوومییەکان بدرێت تا بەشداری لە پرسی سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان و داهاتووی عێراقدا بکەن. ئەم هەنگاوە ئەرێنییە، سەرەتایەکیشە بۆ ئەوەی یارمەتیی ئەم کەسایەتی و دامەزراوانە بدرێت، تا بێنە ناو یارییە سیاسییەکانەوە؛ کردنەوەی دەرگەی دیالۆگە لە نێوان هەرێمی کوردستان و شاندێکی ناحکوومی، کە بێ شک کارتێکەریی لەسەر ڕای گشتیی عێراقدا دەبێت و، سەرەتایەکیشە بۆ دەرچوون لەو جوغزە بەرتەسکەی عێراق، کە هەمیشە حوکمڕانانی بەغدا جڵەودار و بڕیاردەری پرسە سیاسییەکان بوون.

عێراقی بارگاویکراو بە کێشە و قەیران

بریتانیا هەر Ù„Û• ساڵی ١٩٢١ه‌ÙˆÛ•ØŒ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دا Ú©Û• دەوڵەتێکی دەستکرد Ù„Û• عێراقدا Ú†ÛŽ بکات، بەڵام تا ساڵی ٢٠٠٣ هیچ کاتێک دەوڵەتی عێراق سەقامگیری Ùˆ ئاسایشی بەخۆیەوە نەبینی. ململانێی کورد Ùˆ حکوومەتە یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی عێراق، شکستی پرۆژەی بریتانیای بۆ چێکردنی دەوڵەت Ù„Û• عێراقدا خۆیا کرد. Ù„Û• سەرەتاکانی حەفتای سەدەی ڕابردوودا "تیری دێژاردێن"ØŒ ڕۆژنامەوانی فه‌Ú•Ù‡‌نسی، Ú©Û• سەردانی باشووری کوردستانی کرد Ùˆ Ù„Û• نزیکەوە ئاگاداری Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئەیلوول Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û• مێژوویییەکانی عێراق بوو، Ù„Û• کتێبی "سەد ملیۆن عەرەب"دا دەڵێت: "عێراق دەستکردی بریتانیایە، Ú©Û• Ù„Û• دوای جەنگی جیهانیی یەکەم Ùˆ هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریی عوسمانییەوە Ú†ÛŽ بووە؛ وڵاتێکە Ú©Û• بۆ کۆکردنەوەی Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• نەوتییەکان Ù„Û• باکوور Ùˆ "بەسرە"یش Ù„Û• باشوورەوە دروست کراوە و، تێیدا سێ گرووپ (هەموو شتێک ئەوان Ù„ÛŽÚ© جیا دەکاتەوە) Ù„Û• دەوری پایتەختێکدا Ú©Û• بۆ سەدان ساڵ لەبیر کرابوو، Ú©Û† کرانەوە. عێراق یەکێکە Ù„Û• شێتایەتییەکانی "چێرچڵ"ØŒ بەڵام کاتێک هەندێک Ù„Û•Ùˆ شێتایەتییانە بۆ چەند ساڵێک لەسەر Ù¾ÛŽ ڕاگیرێن، ئەوە دەبێتە ڕاستی."

ڕۆڵی هەرێمی کوردستان لە عێراقی نوێدا و، ئەزموونێک

هەر Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٣وە، هەرێمی کوردستان Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دا Ú©Û• Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ کاریگەری Ù„Û• بنیاتنانی "عێراقی نوێ"دا هەبێت. Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥دا Ú•Û†ÚµÛŒ گرینگی هەبوو Ù„Û• نووسینی دەستوورێکی نوێ بۆ عێراق؛ ئەویش بە مەبەستی "بەدیموکراتیکردن"ÛŒ ئەو وڵاتە، تا ژیانێکی نوێ (پێكەوەهەڵکردن Ùˆ پێکەوەکارکردن) دەست Ù¾ÛŽ بکات. بەڵام ئەزموونی عێراق جارێکی دیکەیش نیشانی دا، Ú©Û• پرۆسەی "بەدیموکراتیکردنی عێراق" پڕکێشەیە و، Ú•ÛŽÚ© وەکوو پرۆسەی بەدەوڵەتبوونەکەیه‌تی؛ Ú©Û• سەرچاوەی Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ قەیرانە Ù„Û•Ùˆ وڵاتەدا. بەغدانشینان هەر Ù„Û• ٢٠٠٥ بەم لاوە، Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتیان بۆ هەرێمی کوردستان نایەوە و، ماوە بە ماوە قەیرانیان بۆ هەرێمی کوردستان ڕەوانە دەکرد. کۆبەندی زیاتر Ù„Û• دە ساڵ ژیانی سیاسی، ئابووری Ùˆ سوپاییی هەرێمی کوردستان دەگەڵ حکوومەتی عێراق، دۆخێکی بەرگریکاریی بەسەر هەرێمی کوردستاندا سەپاندووە. ئاشکرایە Ú©Û• چەقین Ù„Û• دۆخی بەرگریکاریدا، پاشەکشە Ùˆ ڕەچاوکردنی بەرژەوەندیی باڵای عێراق، دەکاتە بەشێک Ù„Û• سیاسەتی هەرێمی کوردستان. ئەوەیش Ù„Û• کاتێکدایە Ú©Û• Ù†Û• تەنیا عێراق بەخەستی تووشی قەیرانی حکوومەتی بووە، بەڵکوو قەیرانی دەوڵەتییش عێراقی بەرەو لێكترازان بردووە. لەبەر ئەوە، دەرفەتێکی ئەوتۆ بۆ کورد نەماوە تا جارێکی دیکە باری لاری دەوڵەتی عێراق ڕاست بکاتەوە؛ چونکە لەبەریەکترازانی ئەو دەوڵەتە Ù„Û•Ù…ÛŽÚ˜Û• دەستی Ù¾ÛŽ کردووە.

سازدانی دیالۆگ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حزبە سیاسییەکانی عێراق، کەسایەتییه‌كان، ڕێکخراوە سیاسی Ùˆ مەدەنییه‌كان Ùˆ ناوەندە هزری Ùˆ ڕۆشنگەرییەکان، بوارێکی گونجاو بۆ هەرێمی کوردستان دەڕەخسێنێت تا بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەوە ڕەوتێکی هێمنانە Ùˆ ئاشتیخوازانە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ "وڵاتی دایک" بەڕێوە بچێت؛ هاوکاتیش، ئەمە یارمەتییەکی باشە بۆ عێراقییەکان تا ڕای گشتیی ئەو وڵاتە ببێتە بەشێک Ù„Û• سیاسەت و، هاووڵاتیان Ùˆ دامەزراوە مەدەنی Ùˆ کۆمەڵایەتییەکانی عێراق Ù„Û• پەراوێزەوە ڕاکێشی ناوەندەکان بکات. دەبێ ئەوەیشمان لەبەرچاو بێت Ú©Û• یەکڕیزی Ù„Û• هەرێمی کوردستان سەبارەت بە پرسی سەربەخۆیی، دەتوانێت ئەو چەشنە هاوکێشە ناحکوومییانە Ù„Û• بەغدادا بەهێز بکات.

گرینگییەکی دیکەی ئەو دیالۆگ Ùˆ دانوستانە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو ناوەندانە، ئەوەیە Ú©Û• یارمەتیی ئەوە دەدات تا دەرگە داخراوەکان بکرێنەوە و، سیاسەت Ùˆ چارەسەرکردن تەنیا Ù„Û• کۆڵانی تەسکی حکوومەتی عێراقدا نەمێنێتەوە. هەرێمی کوردستان بە گرتنەبەری سیاسەتی دانوستان Ùˆ وتووێژ دەگەڵ ناوەندە ڕۆشنبیری Ùˆ هزرییه‌كان و، هه‌روه‌ها کەسایەتییەکان، Ù‡Û•Ù… ڕای گشتی Ù„Û• عێراقدا سەبارەت بە پرسی سەربەخۆیی Ú†ÛŽ دەکات، هەمیش Ù„Û• ئەگەری بوونی پەیوەندییەکی گورجوگۆڵ Ùˆ ڕێکخراو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەواندا، دەتوانن Ù„Û• ئێستا Ùˆ داهاتوودا Ú•Û†ÚµÛŒ کارتی گوشار بۆ سەر حکوومەتی عێراق بگێڕن. کەمترین تێچوو بۆ گەیشتن بە سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان، Ù„Û• کۆڵانی ڕازیکردنی بەغداوە دەرباز دەبێت؛ بەڵام Ù„Û• بڕیارداندا، "کات"یش Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی هەیە.

 
 
« زێڕی Ú•Û•Ø´ Ùˆ سەربەخۆیی
« حکوومەتی شارەزا Ùˆ لێهاتووان
« ماف، دەوری تاک Ùˆ پرسی ڕیفراندۆم
« چه‌‌ندده‌‌نگیی سیاسی Ùˆ پێكه‌‌وه‌‌هه‌ڵكردن
« متمانه‌‌، به‌‌رپرسیاریه‌‌تی Ùˆ ئه‌‌خلاق له‌ كاری ڕۆژنامه‌‌وانیدا
« تیرۆریزم، Ø´Û•Ú•ÛŒ دەروونی Ùˆ ڕاگەیاندن
« بنەماکانی وتارنووسین

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون