PÊNÛS
 
سه‌روه‌ریی ده‌وڵه‌تان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ژێر كاریگه‌ریی گۆڕانكارییه‌كاندا 
     2017-03-16
پەرویز ڕەحیم

سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ژێر كاریگه‌ریی گۆڕانكارییه‌كاندا

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر- مامۆستا له‌ ÙƒÛ†ÚµÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته ‌سیاسییه‌كان/ زانكۆی سه‌لاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ

Ú†Ù‡‌مكی سه‌روه‌ری، یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ دكتۆرین Ùˆ پره‌نسیپانه‌یه‌ كه‌ وه‌كوو بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ نه‌Ú¯Û†Ú• Ùˆ ته‌نانه‌ت پیرۆز له‌ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌كرێت. به‌ڵام گۆڕانكارییه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو و، هه‌روه‌ها پرس Ùˆ كێشه‌ جۆراوجۆره‌كانی وه‌Ùƒ تیرۆر، ÙƒÛ†Ú†ÛŒ به‌لێشاو، جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ جینۆساید Ùˆ قڕكردن، پرسه‌كانی مافی مرۆڤ Ùˆ ته‌نانه‌ت Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی به‌جیهانیبوون Ùˆ...ØŒ وای كردووه‌ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ "تێكدانی ئاشتی Ùˆ ئاسایشی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی" Ùˆ "ده‌ستێوه‌ردانی مرۆیی" Ùˆ "بنه‌مای به‌رپرسیارێتیی پاراستنی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی" Ùˆ...ØŒ ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مك Ùˆ Ù¾Ú•Ù‡‌نسیپه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع‌ Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ بكرێت.

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ به‌ربه‌ستانه‌ÛŒ كه‌ له ‌ڕابردوو Ùˆ تاوه‌كوو ئێستا به‌ بیانوویه‌وه‌ كورد له‌ هه‌موو پارچه‌كان سه‌ركوت ده‌كرا Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بێده‌Ù†Ú¯ ده‌بوو، پیرۆزیی ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ بوو. به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئێمڕۆكه‌ ده‌بینرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له ‌ڕاستیدا له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست سه‌روه‌ریی ڕاسته‌قینه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بوونی نه‌ماوه‌ و، وڵاتان ناكۆكی Ùˆ ململانێ Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانیان له‌ وڵاتانی تر به‌ شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌كته‌ر ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ØŒ به‌ڕێوه ‌ده‌به‌Ù†. بۆیه‌ پێویسته‌ ئاوڕێك له‌Ù… پرسه‌ له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بده‌ینه‌وه‌. بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا وڵاتانی ئه‌Ù… ناوچه‌یه‌ له‌ دۆخی ئیستادا خاوه‌Ù† سه‌روه‌رین؟ ئایا خۆیان به‌ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌وه‌ پابه‌ندن؟

سه‌روه‌ری

هه‌روه‌كوو "هینزلی" (Hinsley) ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌كات به‌گشتی سه‌روه‌ری به‌ مانای بوونی ئۆتۆریته‌ÛŒ سیاسیی Ú•Ù‡‌ها Ùˆ كۆتایییه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ سیاسیدا، كه‌ بێجگه‌ له‌Ùˆ ئۆتۆریته‌یه‌ØŒ‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی Ú•Ù‡‌ها Ùˆ كۆتایی، بوونی نه‌بێت. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ له ‌ئاستی ناوخۆییدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت تاكه‌ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی باڵایه‌ Ùˆ فه‌رمانڕه‌وایی له‌سه‌ر هاووڵاتیان ده‌كات و، له‌ ئاستی ده‌ره‌كیشدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان پابه‌ندی هیچ ده‌سه‌ڵات Ùˆ هێزێكی باڵاتر نین. به‌گشتی دكتۆرینی سه‌روه‌ری، به‌ مانای هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی یه‌كسانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان نییه‌ به‌ڵكوو به‌ مانای مافی یه‌كسانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان دێت.

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، پره‌نسیپی سه‌روه‌ری Ùˆ یه‌كسانیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان  (Principle of equal rights and self- determination of people) 2 Ú•Ù‡‌هه‌ندی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیی هه‌یه‌. له ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ "مۆنته‌ ڤیدیۆ" له‌ ساڵی 1933ØŒ له‌ مادده‌ÛŒ (1)یدا سێ تایبه‌تمه‌ندی، یان بنه‌مای بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌ستنیشان كرد: ا- دانیشتووان ب- وڵات یاخود خاك ج – حكوومه‌ت د- سه‌روه‌ری.

له‌ بڕگه‌ÛŒ 1 له‌ مادده‌ÛŒ 2 و، هه‌روه‌ها له‌ بڕگه‌ÛŒ 4 له‌ مادده‌ÛŒ 2 و، له‌ بڕگه‌ÛŒ 7 له‌ مادده‌ÛŒ 2ÛŒ میساقی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان یه‌كسانن؛ بێجگه‌ له‌ كاتێك كه‌ ئاشتی Ùˆ ئاسایشی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌وێته ‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌وه‌. هه‌روه‌ها ڕاگه‌یه‌ندراوی بنه‌ماكانی یاسای نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌رباره‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی دۆستانه‌ Ùˆ هاوكاریی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ ساڵی 1970ØŒ جه‌خت له‌سه‌ر یه‌كسانیی سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌كاته‌وه‌. به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، وه‌كوو بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ گشتی، سیسته‌Ù…ÛŒ یاسای نێونه‌ته‌وه‌ییی كلاسیك، له‌سه‌ر چوار بنه‌ما كاری ده‌كرد:

  • یه‌كپارچه‌ییی خاك یاخود ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت
  •  Ø³Ù‡‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت
  •  Ù‚Ù‡‌ده‌غه‌بوونی به‌كارهێنانی هێز
  •  Ù‚Ù‡‌ده‌غه‌بوونی ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری ناوخۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان

به‌ڵام ئێستا به‌ Ù‡Û†ÛŒ پرس Ùˆ گۆڕانكارییه‌كان، به‌تایبه‌تی پاش كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، ئه‌Ù… بنه‌مایانه‌ چیتر Ú†Ù‡‌قبه‌ستوو Ùˆ نه‌Ú¯Û†Ú• نین. باشترین نموونه‌یش چیتر ته‌نیا "مافی ده‌ستێوه‌ردانی مرۆیی" له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری كه‌وتنه‌مه‌ترسیی ئاشتی Ùˆ ئاسایشی نێونه‌ته‌وه‌یی، تاكه‌ بنه‌مای كارپێكراو نییه‌ به‌ڵكوو بنه‌مای" به‌رپرسیارێتیی پاراستنی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی"   (Responsibility to Protect)هاتۆته‌ ئاراوه‌.

گۆڕانكارییه‌كان Ùˆ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان

له‌ چوارچێوه‌ÛŒ جیهانی تێكاڵاو و، پێكه‌وه‌گرێدراوبوون Ùˆ وابه‌سته‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان به‌یه‌كتری، ئیراده‌ Ùˆ ویستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه،‌ به‌ ته‌نیایی ناتوانێت كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كان چاره‌سه‌ر بكات. پرس Ùˆ كێشه‌ جیهانییه‌كان، ویست Ùˆ ئیراده‌ Ùˆ هێزی جیهانیی ده‌وێت و، ئه‌مه‌یش پێویستیی به‌ كار Ùˆ بڕیاڕی دامه‌زراوه‌ سه‌روونه‌ته‌وه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ جیهانییه‌كانه‌‌. لاوازبوونی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی به‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رفراوانبوونی په‌یوه‌ندییه‌ جیهانییه‌كان له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پێشكه‌وتنه‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌كان Ùˆ گرنگیی زیاتری دامه‌زراوه‌ سیاسی، ئابووری Ùˆ بازرگانییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ دروستبوونی ڕێكخراوه‌ پیشه‌سازی Ùˆ دارایییه‌ فره‌Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كان (بۆ نموونه‌ بانكی جیهانی Ùˆ سندوقی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی دراو Ùˆ ڕێكخراوی بارزگانیی جیهانی Ùˆ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان Ùˆ هتد)ØŒ Ú•Û†ÚµÛŒ دامه‌زراوه‌ نه‌ریتییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی لاواز كردووه‌.

له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارددا، به‌ Ù‡Û†ÛŒ زاڵبوونی یاسا Ùˆ ڕیسا پێكهاته‌یییه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ئایدیۆلۆژییه‌وه،‌ زۆربه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌یانتوانی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌ییی خۆیان سه‌ره‌ڕای لاوازبوونیان، بپارێزن. به‌ڵام ئێستاكه‌ ئه‌وه‌ كۆتاییی Ù¾ÛŽ هاتووه‌ و، چیتر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی لاواز ناتوانن یه‌كپارچه‌یی Ùˆ یه‌كێتیی نه‌ته‌وه‌ییی خۆیان بپارێزن. له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا به‌ Ù‡Û†ÛŒ ده‌ستكردبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ناسروشتی Ùˆ ناڕاسته‌قینه‌بوونی بوونی پێكهاته‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینی و، هه‌روه‌ها لاوازیی بونیاد Ùˆ نه‌بوونی دیموكراسیی ڕاسته‌قینه‌وه‌ØŒ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی له‌وپه‌Ú•ÛŒ لاوازیی خۆیدایه‌.

بۆیه‌ نیوه‌ÛŒ بارگرژی Ùˆ پێكدادانه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان بۆ وه‌رگرتنی ماف Ùˆ به‌شداری له ‌ده‌سه‌ڵات یاخود وه‌رگرتنی سه‌ربه‌خۆیی له‌ وڵاتانی جیهان، له‌ ساڵی 1989 به‌دواوه‌ ڕوویان داوه‌. ئه‌مه‌یش ئه‌Ùˆ كاته‌یه‌ كه‌ به‌جیهانیبوون به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو له‌ هه‌موو بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانییه‌وه‌ ده‌بینرێت و، چیتر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ناتوانن به ‌شێوه‌‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو بزاڤه‌ ناسنامه‌خوازه‌كان یاخود بزووتنه‌وه‌ جۆراوجۆره‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ئایینییه‌كان سه‌ركوت بكه‌Ù† و، به ‌پاساوی "سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی"ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری ناوخۆی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ نه‌كه‌Ù†. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد Ùˆ گۆڕان له‌ پێكهاته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا، شێواز Ùˆ سروشت Ùˆ جۆری ململانێ جیۆپۆلیتیكییه‌كانیش گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت. بۆ نموونه‌ به ‌نه‌مانی یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت، 15 ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نوێ دروست ده‌بێت و، یۆگسلاڤیا بۆ چوار ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سلۆڤینیا، كرواسیا، مه‌كدۆنیا Ùˆ بۆسنه‌ Ùˆ هه‌رسك دابه‌Ø´ ده‌بێت. به‌Ù… پێیه‌ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی، وه‌كوو بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌كیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌یی له‌ بواری ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تی ناوخۆیی Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی ده‌ره‌كی، به‌ شیوه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌ها، بوونی نه‌ماوه‌.

به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی

هه‌ر به‌Ù… پێیه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانیش به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاری له‌ سێ فاكته‌ری: 1-ناوخۆیی 2- ناوچه‌یی 3- نێوده‌ÚµÙ‡‌تی، گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت. له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش به‌ Ù‡Û†ÛŒ سێ فاكته‌ری: 1- گۆڕانكاری له‌ به‌ها Ùˆ نۆرمه‌ جیهانییه‌كان 2- گۆڕانكاری له‌ پێكهاته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی 3- گۆڕانكاری له ڕژیمه‌ سه‌روونه‌ته‌وه‌یییه‌كان، به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی ده‌گۆڕیت یاخود گۆڕانكاریی تێدا ده‌كرێت.

هه‌روه‌كوو "جۆزێف فرانكڵ" (Joseph Frankel) له‌ كتێبی "به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی له‌ داهاتوودا"ØŒ ده‌ڵێت: "له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستادا به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ پێویستییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌یی دابین ده‌كرێت." به‌Ù… پێیه‌یش، پێكهاته‌ Ùˆ سروشتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت –نه‌ته‌وه‌ له ‌ناوخۆ ده‌پووكێته‌وه‌ Ùˆ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی له‌ سه‌ره‌وه‌ له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هاوپه‌یمانێتی Ùˆ ڕژێمه‌كان Ùˆ دامه‌زراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان و، له‌ خواره‌وه‌یش ده‌درێته‌ ناوچه‌كان Ùˆ حكوومه‌ته‌ خۆجێیییه‌كان یاخود ڕێكخراوه‌ ناحكوومییه‌كان. له ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ سنوورداره‌وه‌‌ "به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی" به‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سه‌روه‌رییه‌كه‌ی، ده‌بێت بپارێزرێن، به‌ڵام له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رفراواندا ئیمڕۆكه‌ چیتر به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ جوگرافیایه‌ÙƒÛŒ سنووردار Ùˆ ناوخۆییدا ناپارێزێت Ùˆ پێناسه‌ ناكرێت. ئه‌مه‌یش سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌باته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ Ùˆ گرفتی جددیی بۆ دروست ده‌كات، چونكه‌ ئه‌مه‌ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تریش هه‌ر ڕاسته‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش به‌ریه‌ككه‌وتن له‌ نێوان سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا دروست ده‌بێت.

ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان

ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی له‌ ئه‌نجامی پێكه‌وه‌گرێدانی سێ بواری ناوخۆیی، ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÚµÙ‡‌تی پێناسه‌ ده‌كرێت. له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارددا ژینگه‌ÛŒ ده‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌ربازی Ùˆ "هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚"Ù‡‌وه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌كرا، به‌ڵام ئیمڕۆكه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ پرسی Ú•Ù‡‌وایه‌تی Ùˆ یه‌كگرتوویی Ùˆ یه‌كانگیریی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ شكستی پرۆسه‌كانی نه‌ته‌وه‌سازییه‌وه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌. پاراستنی خاك Ùˆ هه‌رێم Ùˆ یه‌كپارچه‌ییی وڵاتان، له‌ كۆنه‌وه‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ فاكته‌ره‌ گرنگ Ùˆ ژیانییه‌كانی پاراستنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بووه‌Ø› تا ئه‌Ùˆ شوێنه‌ÛŒ پاراستنی سنووره‌كان له‌ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌ÙƒÛŒ به‌ گرنگترین ئه‌ركی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت داده‌ندرا. هه‌ر به‌Ù… هۆیه‌یشه‌وه‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ هۆكاره‌كانی دروستبوونی جه‌Ù†Ú¯ له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا، هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ خاكی ئه‌Ùˆ یه‌كه‌ سیاسییه‌ بووه‌. به‌ڵام گۆڕانكارییه‌كان Ùˆ هاتنه‌ئارای Ú†Ù‡‌مكی "فه‌زا" و، لاوازیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ كۆنترۆڵی ئه‌Ù… فه‌زایه‌دا،‌ Ú†Ù‡‌مكی پاراستنی سنووری جوگرافیایی وه‌كوو تاكه Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بۆ پاراستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی ده‌ره‌كی، به‌ته‌واوی گۆڕیوه‌. ئه‌Ù… جۆره‌ له‌ ئاسایشی كلاسیكی، به‌توندی گرێدراوی Ú†Ù‡‌مكی سه‌روه‌ری بوو. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ئێستا ئاسایش، ته‌نیا سه‌ربازی نییه‌ Ùˆ ئاسایشی ئابووری، ئاسایشی ژینگه‌یی، ئاسایشی كۆمه‌Ù„Ú¯Ù‡‌یی، ئاسایشی سیاسی، Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی دیكه‌ÛŒ ئاسایشن. بۆیه‌ سروشت Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ئاسایشییه‌كان چیتر ته‌نیا سه‌ربازی نین و، بۆیه‌یش سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ناتواندرێت به‌Ú•Ù‡‌هایی بپارێزرێت. چونكه‌ له ‌پاڵ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانیش بوون Ùˆ ڕۆڵیان هه‌یه‌.

سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌كانی پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد به‌گشتی و، ڕووداوه سیاسی- ئاسایشییه‌‌كانی په‌یوه‌ست به‌ به‌هاری عه‌ره‌بی Ùˆ ده‌ركه‌وتنی داعش به‌تایبه‌تی، چاوه‌ڕوان ده‌كرێت نه‌خشه‌ÛŒ سیاسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، گۆڕانی به‌سه‌ردا بێت به ‌Ù‡Û†ÛŒ:

 Ø§- هاوته‌ریبنه‌بوونی سنووره‌ سیاسی Ùˆ ناسنامه‌یییه‌كان له‌ ناوچه‌كه.‌

 Ø¨- به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ پرسی ناسنامه‌كان، به‌ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مه‌زهه‌بی Ùˆ هتد.

 Ø¬- شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت – نه‌ته‌وه‌سازی Ùˆ به‌رهه‌مهێنانی ئاسایشی هه‌مووان به‌بێ جیاوازی و، به‌شدارییان له‌ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی و، هه‌روه‌ها دابینكردنی خۆشگوزه‌رانیی ئابووری د- ململانێ ناوچه‌یییه‌كانی وڵاتانی ناوچه‌كه.‌

 Ø¯- ململانێی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ سه‌رووناوچه‌یییه‌كان.

به‌Ù… پێیه‌یش پێشبینیی سێ سیناریۆ بۆ داهاتووی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ ده‌كرێت:

  1. گۆڕانكاریی گشتگیر له‌ سنووره‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ له‌ناوچوو‌Ù†ÛŒ یه‌كه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی یه‌كه‌ÛŒ سیاسیی نوێ
  2. گۆڕانكاریی سنووردار له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه،‌ وه‌كوو عێراق Ùˆ سووریا

 3- جێگیری Ùˆ به‌رده‌وامیی سنووره‌ سیاسی – ناسنامه‌یییه‌كانی ئێستای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان وه‌كوو خۆی.

له‌Ù… نێوه‌نده‌دا كورد به‌گشتی Ùˆ له‌ هه‌رێمی كوردستان-عێراقدا به‌تایبه‌ت، هه‌ÙˆÚµ ده‌دات كه‌ ئه‌كته‌ری ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ بێت و، ئه‌Ù… جاره‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ناسنامه‌ Ùˆ جوگرافیای خۆی به‌ ده‌ربازبوون Ùˆ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت – نه‌ته‌وه‌سازی له‌ عێراق، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌ییی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری Ùˆ سه‌ربه‌خۆی خۆی دابمه‌زرێنێت.

له‌ جیهانی ئیمڕۆدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ نوێنه‌ری نه‌ته‌وه‌ داده‌نرێت. به‌ڵام له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌دا كه‌ جیاوازی له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ نه‌ته‌وه‌دا‌ هه‌یه‌ و، نه‌ته‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كه‌ÛŒ به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خۆی نازانێت، واتا دوو ناسنامه‌ÛŒ جیاوازیان هه‌یه،‌ ئه‌Ù… بۆچوونه‌ÛŒ تووشی كێشه‌ كردووه‌ و، ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ ته‌نیا به‌ زۆر Ùˆ توندوتیژی به‌رده‌وام ده‌بن. پاش كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù… Ùˆ دووه‌Ù… و، هه‌روه‌ها پاش كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، Ú†Ù‡‌ندین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نوێ له‌دایك ده‌بن.

 Ø¨Ù‡‌Ù… پێیه‌یش زۆرن ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه ڕیشه‌ÛŒ توندوتیژی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ نائاسایشی Ùˆ به‌گشتی قه‌یرانه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێونه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ته‌نانه‌ت ناوخۆیییه‌كانی ئیمڕۆی جیهان، به‌ هه‌ڵقووڵاوی كێشه‌ Ùˆ گرفت له‌ پرۆسه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌سازیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌زانن. هه‌ر له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌Ù… جۆره‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناسه‌ركه‌وتوو Ùˆ شكستخواردوو، ده‌گوترێت "هاوشێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، یان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ناته‌واو". ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ ئه‌فریقا باشترین نموونه‌ÛŒ ئه‌Ù… مۆدێلانه‌Ù†.

 Ø¨Ù‡‌گشتی Ù„Û• ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ ئەكتەری ناوچەیی Ùˆ نێونەتەوەیی، حكوومی Ùˆ ناحكوومی، مامه‌ÚµÙ‡‌ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یه‌كتری دەكه‌Ù†. بەگشتی دەتوانین لێرەدا ئەم ئەكتەرانە بە سەر سێ گرووپدا دابەش بكەین:

1- ئەكتەرە دەوڵەتییە ناوچەیییەكان: ئێران، ئیسرائیل، توركیا، سووریا، عێراق، سعوودیا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سوننه‌ Ùˆ یەكێتیی عەرەب Ùˆ ئەنجومەنی هاوكاریی دەوڵەتانی كەنداو.

2- ئەكتەرە ناحكوومییه‌ ناوچەیییه‌كان: ئه‌لقاعیدە Ùˆ داعش Ùˆ گرووپەكانی چەكداری سوننە، گرووپە چەكداره‌كانی دژی ئێران Ù„Û• عێراق (بۆ نموونە: حزبە كوردییەكانی ڕۆژهەڵات)ØŒ بەعسییەكان، حەماس، جیهادی ئیسلامی Ùˆ حزبوڵڵا.

3- ئەكتەرە دەوڵەتییە نێونەتەوەیییەكان: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بـریتانیا، ئەڵمانیا، ڕووسیا، فەڕه‌نسا، چین، یەكێتیی ئەوروپا، ڕێكخراوی كۆنفڕانسی ئیسلامی، ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان Ùˆ ناتۆ Ùˆ هتد.

لێره‌وه‌ ده‌توانین پرسی "سه‌روه‌ری" له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌Ù… گۆڕانكارییانه‌وه‌ گرێ بده‌ین. چونكه‌ ڕاستییه‌كه‌ی، له ‌لایه‌Ùƒ هیچ كام له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ پابه‌ندی سه‌روه‌ریی وڵاتانی تر نین و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع ئه‌Ù… سه‌روه‌رییه‌ ته‌نیا له‌سه‌ر كاغه‌ز، بوونی ماوه‌. بۆ نموونه‌:

یه‌كه‌Ù…: ئه‌كته‌ره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان

  1. كۆماری ئیسلامیی ئێران:

ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ بڕوای به‌ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان نییه‌. Ù„Û• ڕوانگەی كۆماری ئیسلامییەوە سنوورە بڕوایی Ùˆ ئایدیۆلۆژییەكان جێگەی سنوورە جوگرافییەكان دەگرێتەوە. Ù„Û• ڕوانگەی نوخبە سیاسییە ئیسلامییەكانی ئێرانه‌وه‌ØŒ دەوڵەت ڕەهەندێكی سەروونەتەوەییی هەیە و، ڕەوایەتیی خۆی Ù„Û• خواوە وەردەگرێت و، ئەمه‌یش بەم مانایەیە ÙƒÛ• سەروەریی نەتەوەیی Ùˆ سەروەریی ئیلاهی، Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• ÙƒÛ† دەكرێنەوە.

له ڕوانگه‌ÛŒ كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ØŒ دەوڵەتی هەرێمی Ùˆ نەتەوەیی، ڕەسەنایەتیی شەرعیی نییە، چونكە ئەو سنوورانەی ئێستا ÙƒÛ• موسڵمانان دابەش دەكات، ڕەوا نین؛ هەروەها دەوڵەتی نەتەوەیی، نەتەوە لەخۆ دەگرێت، ÙƒÛ• Ù„Û• ئیسلامدا ڕەسەنایەتیی نییە. ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ سیاسیی ڕەوا Ù„Û• ئیسلامدا "ئۆمەت"Û• و، ئۆمەتی ئیسلامی بە مانای ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ موسڵمان ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئایین Ùˆ بڕوای هاوبەشەوەوە Ù„Û• جێگەی نەتەوە، كۆمەڵگەیەكی هاوبەش Ù¾ÛŽÙƒ دێنن و، دەوڵەتی ئیسلامیش بەرپرسیارە ÙƒÛ• زەمینە Ùˆ ئیمكاناتی پێویست بۆ هاووڵاتیانی ئۆمەتی ئیسلامی بۆ گەیشتن بە ئامانجە پیرۆزەكانیان دەستەبەر بكات.

بەگشتی دەوڵەت لەم ڕوانگەیەدا، سەرچاوەیەكی ئیلاهی و ئایینیی هەیە. لەم سۆنگەیەوە جوگرافیای سنووری بڕوایی و ئایدیۆلۆژی، ئەم سنوورە دیاری دەكات. بەڵێنەكانی دەستووری كۆماری ئیسلامیی ئێران بە نەتەوەكان، بۆتە هۆی دروستبوونی كێشە و گرفت لە سیاسەتی دەرەوەی كۆماری ئیسلامیی ئێران لەگەڵ دەوڵەتانی تـر و، ئەم پاڵپشتی و پشتیوانییە لە بزووتنەوە ڕزگاریخوازەكان، ئاڕاستەیەكی دژەدەوڵەت و دژەسیستەمی وەرگرتووە و، دەوڵەتانی موسڵمان، یان ناموسڵمان، سیاسەتی دەرەوەی كۆماری ئیسلامیی ئێران بە دەستێوەردان لە كاروباری ناوخۆییی خۆیان و پێشێلكردنی سەروەری و بنەماكانی یاسای نێونەتەوەیی دەزانن؛ هەروەك بەردەوام لە وڵاتانی سووریا، یەمەن، ئازەربایجان، كوێت، بەحرێن، عێراق، لوبنان و... بینراوە.

بەڵام كۆماری ئیسلامیی ئێران، ئەم پاڵپشتییە بە دادپەروەریخوازی، مرۆڤدۆستی Ùˆ بەپێی بنەماكانی شەریعەتی ئیسلامی دەزانێت؛ هەروەك Ù„Û• ماددەی (154)ÛŒ دەستووردا هاتووە یاخود ئۆمەت-تەوەری ÙƒÛ• Ù„Û• ماددەی (11)دا هاتووە. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەیشەوە سیستەمی نێونەتەوەیی، Ù„Û• یەكە نەتەوەیییەكان Ù¾ÛŽÙƒ نەهاتووە، بەڵكوو Ù„Û• دوو بەرەی "دارالسلام" Ùˆ "دارالحرب" Ù¾ÛŽÙƒ دێت و، لەسەر ئەم بنەمایە بەپێچەوانەی ڕوانگەی ڕۆژاوایی، چەمكی "ئۆمەت" Ù„Û• بەرامبەر چەمكی "نەتەوە"دا، ڕەسەنایەتی Ùˆ ئەولەوییەتی هەیە Ùˆ پاراستنیشی ئەركی هەر موسڵمانێكە Ùˆ بنەمای پێكهێنانی ئەم ئۆمەته‌یش Ù„Û• جیاتی پەیوەستبوون بە هەرێم Ùˆ خاكەوە، Ù„Û• ئیماندارەكان Ùˆ خاوەن بیروباوه‌Ú•Ù‡‌ هاوبەشەكانەوە Ù¾ÛŽÙƒ دێت. بۆیه‌ ده‌بینین ئێران، یه‌كه‌Ù… له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پاڵپشتی له‌ حوسییه‌كانه‌وه‌ به‌ شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ، بوونی هه‌یه‌. هه‌روه‌ها له‌ عێراق له ‌ڕێكه‌ÛŒ حه‌شدی شه‌عبی Ùˆ به‌شداریی ڕاسته‌وخۆ له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌داعش Ùˆ له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نفووزی سیاسی – ئایینییه‌وه‌ له‌ عێراق ده‌ستێوه‌ردان ده‌كات. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ سووریا به‌ شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ  له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سووریا به‌شداره‌ و، له‌ لوبنایش له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حزبوڵڵای لوبنانه‌وه‌ له‌Ùˆ وڵاته‌ ده‌ستێوه‌ردان ده‌كات. هه‌روه‌ها ئێران له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ندین ئه‌كته‌ری وه‌كوو جیهادی ئیسلامی Ùˆ حه‌ماس Ùˆ حزبوڵڵاوه‌ØŒ گوشار بۆ سه‌ر ئیسرائیل دروست ده‌كات.

  1. توركیا:

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی توركیا خۆی له‌ قوبرس بوونی هه‌یه ‌(به‌Ø´ÛŒ توركنشین) تاوه‌كوو ئێستا به‌رده‌وام سه‌روه‌ریی ئه‌Ù… وڵاته‌ÛŒ Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ كردووه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌ سووریا به‌ شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئۆپه‌راسیۆنی "قه‌ڵغانی فورات" Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ كورده‌كان بۆ پێكه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌ÛŒ كانتۆنه‌كانیان Ùˆ به‌ بیانووی دژایه‌تی Ùˆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ تیرۆر، سه‌روه‌ریی سووریای Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ كردووه‌ Ùˆ به‌ شێوه‌ÛŒ ناڕاسته‌وخۆیش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سوپای ئازادی سووریا Ùˆ هێزه‌ توركمانه‌كانه‌وه،‌ له‌ سووریادا بوونی هه‌یه‌. هه‌روه‌ها له‌ عێراق Ùˆ هه‌رێمی كوردستان (بۆ نموونه‌ باشیك) بنكه‌ÛŒ سه‌ربازیی هه‌یه‌.

  1. سووریا:

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سووریا به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ بچووك له‌ خاكی ئه‌Ù… وڵاته‌ÛŒ له‌ژێر ده‌ستدایه‌ و، ڕاستییه‌كه‌ÛŒ له‌ ئاستی ناوخۆییدا خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری نییه‌. له ‌لایه‌Ùƒ كورده‌كان به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاته‌یان له‌ژێر كۆنترۆڵدایه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ سوپای ئازاد Ùˆ داعش Ùˆ ڕێكخراوه‌ توندڕه‌وه‌كان وه‌كوو "به‌ره‌ÛŒ نوسره‌" (جبهة ‌النصرة) Ùˆ هتد. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ بوونی حزبوڵڵای لوبنان Ùˆ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ حه‌شدی شه‌عبیی عێراق Ùˆ به‌شداریی ڕاسته‌وخۆی ئێران Ùˆ ڕووسیا له ‌لایه‌Ùƒ و، توركیا Ùˆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ له‌Ù… وڵاته Ú•Û†Úµ Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانیان هه‌یه‌.

  1. عێراق:

عێراقیش یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، كه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ خاكه‌كه‌ÛŒ له ‌لایه‌Ù† داعش Ùˆ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تری له ‌لایه‌Ù† كورده‌كانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت؛  هه‌روه‌ها، بوونی ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كان Ùˆ توركیا له ‌لایه‌Ùƒ و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ بوونی ئێران به ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌رجه‌عییه‌تی شیعه‌ÛŒ ئێران Ùˆ حه‌شدی شه‌عبییه‌وه‌. بۆیه‌ ده‌بینین ته‌نیا له ڕووی یاسایی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ عێراق سه‌روه‌ریی هه‌یه‌.

5- سعوودیا Ùˆ وڵاتانی عه‌ره‌بی:

وڵاتانی عه‌ره‌بی، به‌تایبه‌ت سعوودیا، بۆ سنوورداركردنی Ú•Û†ÚµÛŒ ئێران له‌ سووریا Ùˆ لوبنان Ùˆ یه‌مه‌Ù† Ùˆ عێراق، به Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستی جیاواز ده‌ستێوه‌ردان ده‌كه‌Ù† و، ته‌نانه‌ت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌كته‌ره‌ ژێر-نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ هه‌رێمییه‌كان وه‌كوو ئێران Ùˆ هاوپه‌یمانه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی، له‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ بارگرژیدان.

دووه‌Ù…: ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان

له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ده‌بینین ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌ ژێرنه‌ته‌وه‌یی Ùˆ هه‌رێمی Ùˆ سه‌روونه‌ته‌وه‌یییه‌كان Ú•Û†Úµ Ùˆ كاریگه‌ریی به‌رچاویان هه‌یه‌. ئه‌مه‌یش به ‌مانای دژبه‌یه‌ÙƒÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ پره‌نسیپی سه‌روه‌ری دێت. بۆ نموونه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا كورده‌كان ئه‌كته‌رێكی ژێر-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تین؛ له‌ هه‌مان كاتدا Ú†Ù‡‌ندین ڕێكخراوی تیرۆریستیی نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی  وه‌كوو داعش Ùˆ ئه‌لقاعیده‌ Ùˆ... بوونیان هه‌یه‌. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له ڕێكخراو Ùˆ گرووپی سیاسی-سه‌ربازی وه‌كوو حه‌شدی شه‌عبی یاخود ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌رانه‌ÛŒ كه‌ له ‌لایه‌Ù† وڵاتانی ناوچه‌كه‌وه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا Ùˆ یه‌مه‌Ù† Ùˆ لوبنان Ùˆ... پاڵپشتی ده‌كرێن. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان هه‌رچه‌نده Ú•Û†ÚµÛŒ لاوازه‌ØŒ به‌ڵام بوون Ùˆ كاریگه‌ریی هه‌یه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ حزبه‌ كوردییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ دژی ئێران و، په‌كه‌كه‌ له‌ دژی توركیا، ڕۆڵیان له‌ گۆڕانكارییه‌كان له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا هه‌یه‌.

سێیه‌Ù…: ئه‌كته‌ره‌ سه‌رووهه‌رێمییه‌كان

Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان Ùˆ ڕووسیا Ùˆ وڵاتانی ئه‌Ùˆ‌روپا Ùˆ چین له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان Ú†Ù‡‌مك Ùˆ دكتۆرینی سه‌روه‌ریی به‌ته‌واوی بردۆته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. بۆیه‌ ده‌بینین بهڕاسته‌وخۆ Ùˆ له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هێز Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ ژێر-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ له‌  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ Ùˆ عێراق Ùˆ یه‌مه‌Ù† Ùˆ لوبنان Ùˆ... له‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ململانێدان؛ بێجگه‌ له Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێكخراوی ناتۆ Ùˆ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا.

كۆبه‌ند

ڕاستییه‌كه‌ی، Ú†Ù‡‌مك Ùˆ دكتۆرینی سه‌روه‌ری له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، تووشی قه‌یرانی Ú¯Ù‡‌وره‌ بووه‌ته‌وه‌‌. ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین خودی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌Ø´ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی یه‌كتری Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ ده‌كه‌Ù†. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ ده‌ستێوه‌ردان Ùˆ پێشێلكردنی سه‌روه‌رییان له‌لایه‌Ù† ئه‌كته‌ره‌ سه‌رووهه‌رێمی و، هه‌روه‌ها ئه‌كته‌ر‌ Ùˆ ڕێكخراوه‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ژێر-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان. سه‌ره‌ڕای هۆكار Ùˆ ده‌رهاوێشته‌ÛŒ جۆراوجۆر Ùˆ ئاڵۆزی ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ØŒ به‌ڵام ئه‌مه‌ ده‌توانێت ببێته‌ سه‌ره‌تای گۆڕان له‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌یش. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ به‌ پێشێلكردنی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ØŒ ده‌كرێت سه‌ره‌تای له‌دایكبوونی ئه‌كته‌ری نوێی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری (بۆ نموونه‌ كورده‌كان Ùˆ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ باشوور) بێته ‌دی.

 Ù‡Ù‡‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ له‌ كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارده‌وه‌ له‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی جیهاندا ده‌ستی Ù¾ÛŽ كردووه‌ØŒ به‌ڵام له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا تاوه‌كوو ئێستا فۆرمه‌ نوێیه‌كه‌ÛŒ به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌. بۆیه‌ پێشبینی ده‌كرێت ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ ببنه‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاریی یاساییش له‌ سه‌روه‌ریی یاسایی-سیاسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌. هه‌رچه‌نده‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی هه‌رێمی Ùˆ ته‌نانه‌ت سه‌رووهه‌رێمیش به‌ڕواڵه‌ت پارێزگاری له‌Ù… سه‌روه‌رییه‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام وا دێته‌ به‌رچاو كه‌ له‌ كۆتاییدا Ùˆ له‌ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ مامناوه‌ندیدا، نه‌Ùƒ ئه‌Ù… سه‌روه‌رییه‌ ناپارێزرێت به‌ڵكوو بۆ Ú†Ù‡‌ندین سه‌روه‌ریی تر دابه‌Ø´ ده‌بێت؛ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ سه‌قامگیری Ùˆ ئاسایش له‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ دووباره‌ بێته‌ دی.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون