PÊNÛS
کورته باسێک له سه‌ر و‌شه‌ی هه‌ندیکاپ  

2016-07-27

کورته باسێک له‌سه‌ر Ùˆ‌شه‌ÛŒ هه‌ندیکاپ


فه‌رهادی جیهانمیهه‌Ù† خوێندکاری دکتۆرا Ù„Û• زانکۆی ستۆکهۆڵم

Ùˆ‌شه‌ÛŒ handicap Ùˆ‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ ئینگلیزییه‌ كه‌ له‌‌ سه‌ره‌تادا له‌ چوارچێوه‌ÛŒ وه‌رزش ‌Ùˆ یاریكردندا كه‌ڵكیان Ù„ÛŽ وه‌رده‌گرت. واته‌ ئه‌Ùˆ كه‌سه‌ÛŒ یارییه‌كه‌ÛŒ ده‌برده‌وه، ده‌ستی دە‌ناو كلاو‌ÛŽÙƒ ده‌نا (hand in cap) بۆ ئه‌وه‌‌ÛŒ ‌خه‌ڵاته‌كه‌ ده‌رهێنێ. ده‌توانین بڵێین ‌دوای جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ده‌وو‌Ù…ÛŒ جیهانی، ئه‌Ù… Ùˆ‌شه‌یه له‌ چوارچێوه‌ÛŒ وه‌رزش ‌Ùˆ یاریكردندا نه‌ما ‌Ùˆ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ ده‌گرته‌وه كه‌ گر‌فتی كاركردنی له‌شیان هه‌بوو. هه‌ر كه‌سێ‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ نۆرمی كۆمه‌ڵگادا نه‌گونجابا، پێیان ده‌Ú¯Ùˆ‌تن هه‌ندیكاپ (handicap)

به بۆچوونی من دوو Ù‡Û†ÛŒ گرنگی مێژوویی هه‌بوو كه وشه‌ÛŒ handicap له چوارچێوه‌ÛŒ وه‌رزش Ùˆ یاریكردندا نه‌مێنێته‌وه Ùˆ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ بگرێته‌وه كه گرفتی كاركردنی له‌شیان هه‌بوو.
Ù¡- كاتێ ده‌ست ده‌چێته‌ ناو كڵاوه‌وه، ئیتر ده‌ست ناتوانێ چالاك بێ. ئه‌وه‌Ø´ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه بۆ ڕووداوێكی مێژوویی، كه من Ù¾ÛŽÙ… وایه‌ له‌به‌ر ئه‌Ùˆ ڕووداوه وشه‌ÛŒ هه‌ندیكاپ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ ده‌گرته‌وه كه گرفتی كاركردنی له‌شیان هه‌بوو.

له‌ ساڵی 1889دا زمانی ئیشاره (زمانی كه‌Ú• ‌Ùˆ لاڵان) له‌ قوتابخانه‌كانی جیهاندا یاساغ كرابوو. له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ‌كه‌ منداڵه‌كان له‌ قوتابخانه یان له‌ كاتی پشووداندا نه‌توانن به‌زمانی ئیشاره به‌یه‌كه‌وه بپه‌یڤن، ده‌ستی منداڵه‌كانیان ده‌ ناو كڵاو یان ده‌ ده‌سته‌وانه ده‌نا.
Ù¢- ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بڵێین كه كڵاو به‌ ده‌سته‌وه بێ،‌ واته (cap in hand) ده‌توانێ دیسان په‌یو‌Ù‡‌ندییه‌ÙƒÛŒ مێژووییی به زاراوه‌ÛŒ (handicap)Ù‡‌وه‌ هه‌بێ، كه‌ ده‌توانێ ڕاسته‌وخۆ ئه‌Ùˆ كه‌سانه بگرێته‌وه كه‌ گر‌فتی كاركردی له‌شیان هه‌یه. له‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒ Ùˆ‌ڵاتی جیهاندا ئیستاش خه‌ÚµÙƒÛŒ نابینا له كاتی سواڵكردندا كڵاوێك‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن.

كاتێ كه باسی Ùˆ‌شه‌ÛŒ هه‌ندیكاپ ده‌كرێ، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… Ùˆ‌شه‌یه له‌ چوارچێوه‌ÛŒ Ú˜‌ینگه ‌Ùˆ كۆمه‌ڵگای ده‌Ùˆ‌روو‌به‌ردا چاو Ù„ÛŽ بكه‌ین، مانایه‌Ú©ÛŒ تر به‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرێ.

به‌ كورتی ده‌توانین بڵێین ئه‌Ùˆ كه‌سه‌ÛŒ له‌به‌ر برینداربوون یان نه‌خۆشی،‌ گر‌فتی كاركردنی له‌Ø´ÛŒ بۆ د‌روست ده‌بێ، ئه‌Ù… كۆسپه له‌شییه له په‌یوه‌ند له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كو‌مه‌ڵگا Ùˆ ژینگه‌ÛŒ ده‌ورووبه‌ریدا ده‌توانێ ئه‌Ù… كه‌سه بكاته هه‌ندیكاپ.

جا بۆیه‌ له‌Ù… بۆچوونه‌دا هه‌ندیکاپ په‌یوه‌ندیی به تایبه‌تمه‌ندیی كه‌س یان تاكه‌وه نییه‌ØŒ به‌ڵكوو په‌یوه‌ندیی به كۆسپی له‌شیی ئه‌Ùˆ كه‌سه Ùˆ كۆمه‌ڵگای ده‌وروو‌به‌ره‌وه هه‌یه. له‌به‌ر ئه‌وه،‌ ئه‌وه كۆمه‌ڵگایه كه‌ ئه‌Ù… كه‌سه‌ ده‌كاتە هه‌ندیكاپ.

كۆمه‌ÚµÚ¯Û•ÛŒ ده‌Ùˆ‌روو‌به‌ر وا ده‌كا ئه‌Ù… كه‌سه (یا كه‌سانه) كه‌ كۆسپی له‌شیان هه‌یه،‌ له‌ به‌شیكی ‌كۆمه‌ڵگادا ببن به ‌هه‌ندیكاپ، بۆ Ùˆ‌ێنه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر كه‌سێ كه‌ له‌سه‌ر Ùˆ‌یلچێره، بتوانێ وه‌كوو هه‌موو خه‌ÚµÙƒÛŒ كۆمه‌ڵگا، سواری پاس بێ یان بتوانێ له‌ هه‌موو ده‌رگایه‌كه‌وه به‌ Ùˆ‌یلچێره‌‌وه وه‌ژوور كه‌ÙˆÛŽØŒ ئه‌Ùˆ كه‌سه‌ هه‌ندیكاپ نییه. به‌ڵام كاتێ ئه‌Ùˆ كه‌سه نه‌توانێ سواری پاس بێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌‌ پاسه‌كه‌ بۆ ئه‌Ùˆ كه‌سه‌ÛŒ ‌له‌سه‌ر‌ Ùˆ‌یلچێره‌ دروست نه‌كرابێ‌ یان كه‌سێك كه‌ له‌سه‌ر Ùˆ‌یلچێره نه‌توانێ له‌ دووكانێك بچێته‌ Ú˜‌Ùˆ‌وره‌وه یان به‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌بوونی پلیكان‌ یان ده‌رگای ئه‌Ù… شوێنه Ùˆ‌یلچێره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ تێوه‌ نه‌Ú†ÛŽØŒ ئه‌وه ئه‌Ùˆ ده‌Ù… ئه‌Ù… كه‌سه‌ ده‌بێ به‌ هه‌ندیكاپ.

له‌ كۆتاییی ساڵانی 1960دا، بۆچوونێك له‌ناو یه‌كێتیی كه‌مئه‌ندامانی ئه‌ورووپادا په‌ره‌ÛŒ گرت كه‌ ئه‌وه كۆمه‌ڵگایه‌ هه‌ندیكاپه‌ØŒ نه‌Ùƒ هاووڵاتیانی. ئه‌وه‌ كۆمه‌ڵگایه‌ كه به Ù‡Û†ÛŒ نه‌گونجاندنی ژینگه‌ÛŒ ده‌ورووبه‌ر، هاووڵاتیانی خۆی دەکاتە هه‌ندیكاپ. ئێستا زاراوه‌ÛŒ هه‌ندیكاپ به Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ ‌كه په‌یوه‌ندیی به كۆمه‌ڵگا Ùˆ ژینگه‌وه هه‌یه، كه‌ÚµÙƒÛŒ Ù„ÛŽ وه‌رناگرن.

له‌ زمانی ئینگلیزیدا Ùˆ‌شه‌ÛŒ (disabled) له‌ جیاتی هه‌ندیكاپ به‌كار دێنن‌. له‌ سویدیدا دوو وشه‌ÛŒ (funktionshinder) یان (funktionsnedsättning) بەكار دێنن .

له‌ باشووری كوردستان Ùˆ‌شه‌ÛŒ كه‌مئه‌ندام بۆ Handicap د‌اتاشراوه، كه‌ به‌ بۆچوونی من Ùˆ‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ ته‌واو Ùˆ د‌روست نییه. له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ ‌كه‌ Ùˆ‌شه‌ÛŒ كه‌مئه‌ندام ته‌نیا كه‌سانێ ده‌Ú¯Ù‡‌رێته‌وه كه ئه‌ندامێكی له‌شیان كه‌مه؛ وه‌كوو نابینا، كه‌Ú• Ùˆ ئه‌وانه‌ÛŒ له‌ سه‌ر Ùˆ‌یلچێرن. ئه‌ÛŒ ده‌بێ به‌Ù… كه‌سانه‌ Ú† بگوترێت كه‌ له‌مپه‌ر یان گرفتێکیان له‌سه‌ر له‌شدا هه‌یه‌ØŒ وه‌كوو ئاسم، ئالێرژی، Ú•Û†‌ماتیزم، فێگرتن، لاكتۆز ( ئه‌وانه‌ÛŒ ناتوانن هیچ شتێ كه‌ شێری‌ تێدا بێ بیخۆن) یان گوێیان گرانه، واته ئه‌Ùˆ كه‌مئه‌ندامییه‌ÛŒ كه به‌ چاو نابیندرێت، به‌ڵام به‌Ù… حاڵه‌وه‌ ‌هه‌موو ئه‌Ùˆ Ú©Ù‡‌سانه ئه‌ندامی یه‌كێتیی كه‌مئه‌ندامانن له‌ وڵاته ئه‌Ùˆ‌رووپایییه‌کاندا.

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون