PÊNÛS
 
Ú•Û†ÚµÛŒ په‌روه‌رده‌ له‌ گه‌شه‌پێدانی مرۆییدا 
     2017-03-16
عەدنان مەجید محەمەد

Ú•Û†ÚµÛŒ په‌روه‌رده‌ له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆییدا

عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

سه‌ره‌تا:

هه‌میشه‌ كاركردن Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر تاك، كارێكی زه‌حمه‌ت بووه. تۆێژه‌رانی زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان، هه‌میشه‌ به‌وریایییه‌وه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌یان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مه‌دا كردووه‌ØŒ چونكه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ خودی تاك، Ú•Ù‡‌هه‌ندی جیاواز Ùˆ ده‌ره‌نجامی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی Ùˆ جیاواز به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌Ù†. قوتابخانه فه‌لسه‌فییه‌كان ‌Ùˆ ئه‌ده‌بیاته‌ جیاوازه‌كان خۆێندنه‌وه‌ÛŒ جیاوازیان بۆ تاك هه‌یه‌Ø› بۆ نموونه‌ خۆێندنه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ سلوكی تاك له‌ لایه‌Ù† ستراكچه‌رالیسته‌كان زۆر جیاوازه‌ وه‌Ùƒ له‌ خۆێندنه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ سلوكی تاك له لایه‌Ù† پۆست-ستراكچه‌رالیسته‌كان.

تاك هه‌میشه‌ كاریگه‌ره‌ به‌ Ú†Ù‡‌ندین فاكته‌ری جیاواز Ùˆ جۆراوجۆر؛ ئه‌مه‌یش له‌ نێوان تاكێك بۆ تاكێكی تر گۆڕانكاریی تێدایه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ هه‌مان شت نه‌بن. په‌روه‌رده،‌ كه‌ لێره‌دا مه‌به‌ستمان سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌یی Ùˆ قوتابخانه‌یه،‌ واته‌ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردنی فه‌رمی، وه‌Ùƒ سێكته‌رێكی گرنگی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ ڕاسته‌وخۆ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تاك Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندن Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری تاك ده‌كات له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ÛŒ ده‌بینرێت، له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆماندا Ú†Ù‡‌ندین لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ سمینار Ùˆ وۆركشۆپ Ùˆ هه‌ÙˆÚµ هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی له‌ لایه‌Ù† ده‌زگه‌ فه‌رمی Ùˆ نافه‌رمییه‌كانه‌وه‌ØŒ به‌تایبه‌ت له‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یانه‌ÛŒ كه‌ دیموكراتین، یان له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌دیموكراتیبوونن؛ له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌یشه‌وه‌ په‌روه‌رده‌ وه‌Ùƒ سێكته‌رێكی گرنگی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی هه‌یه‌. بۆیه‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ پێناسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌ و، گرنگیی په‌روه‌رده‌ Ùˆ ئه‌ركی په‌روه‌رده‌ ده‌كه‌ین، هه‌روه‌ها باس له‌ Ú†Ù‡‌مكی Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی ده‌كه‌ین و،‌ Ú•Û†ÚµÛŒ په‌روه‌رده‌ له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی باس ده‌كرێت.

ته‌وه‌ری یه‌كه‌Ù…: پێناسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌:      

خه‌ÚµÙƒÛŒ له‌ سه‌ره‌تای دروستبوونیانه‌وه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ گرووپ Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ تایبه‌ت به‌ خۆیان ژیاون. هه‌ر یه‌كه‌ شێوازی ژیانی تایبه‌ت به ‌خۆی هه‌بووه‌. هه‌ر یه‌كه‌ بۆ خۆی، بووه‌ به‌ خاوه‌Ù† بیروباوه‌Ú• Ùˆ كه‌لتوور Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ تایبه‌ت به‌ خۆیان. ئه‌مانه‌یش كه‌ÚµÙ‡‌كه ‌بوون؛ بۆیه‌ گرووپ Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌كان ویستوویانه‌ ئه‌Ù… سیسته‌Ù… Ùˆ كه‌لتووره‌ÛŒ خۆیان بگوازنه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌كانی داهاتووی خۆیان Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ مسۆگه‌ر بكه‌Ù†. بۆ ئه‌مه‌یش Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گونجاویان داهێناوه‌ و، هه‌ر نه‌ته‌وه‌ Ùˆ گرووپێكیش خاوه‌Ù†ÛŒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ شێوازی تایبه‌ت به‌ خۆی بووه‌. به‌ جیاوازی Ùˆ فره‌Ú†Ù‡‌شنیی كۆمه‌Úµ Ùˆ نه‌ته‌وه‌كان، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ شێوازه‌كانیش جیاواز بوون، كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی مرۆیی، ژماره‌یان زۆر بووه‌. لێره‌دایه‌ كه‌ پرۆسه‌ÛŒ كه‌لتووری Ùˆ به‌كه‌لتووریكردن ده‌ستی Ù¾ÛŽ كردووه؛‌ ئه‌Ù… كاره‌یش له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ نۆیدا ناوی Ù„ÛŽ نراوه‌ "پرۆسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌یی".

ئه‌ده‌بیاته‌ جیاوازه‌كان پێناسه‌ÛŒ جیاوازیان بۆ په‌روه‌رده‌ كردووه‌ØŒ كه‌ ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێكیان ده‌كه‌ین. بۆ نموونه‌‌ له‌ فه‌رهه‌Ù†Ú¯ÛŒ فه‌لسه‌فیدا واتای په‌روه‌رده‌ به‌Ù… شێوه‌یه‌ هاتووه‌ كه‌ بریتییه‌ له:‌ "په‌ره‌پێدان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی جه‌سته‌یی Ùˆ هزری Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری تاك، تاكو توانای ژیان Ùˆ خۆگونجاندنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌وروبه‌ریدا هه‌بێت." به‌Ù… مانایه،‌ په‌روه‌رده‌ ئامراز Ùˆ ئامانجیشه‌ له‌ یه‌Ùƒ كاتدا؛ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دروستبوونی ژیان ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌كات Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆتاییهاتنی ژیانی تاكه‌كه‌س، كۆتایی دێت؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ شتێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه ‌Ùˆ تایبه‌ته‌ به‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ هه‌روه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† تایبه‌تمه‌ندیشه‌ به‌ هه‌موو تاكێكه‌وه‌ و، بریتییه‌ له‌ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كۆششێكی كۆمه‌ڵایه‌تی. له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێت بۆ ئه‌وه‌ÛŒ تاكه‌كه‌س خۆی ئاماده‌ بكات Ùˆ شاره‌زاییی هه‌بێت Ùˆ ڕابێت له‌سه‌ر ژیانی ئێسته‌Ø› ئاماده‌یشی ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بۆ گرووپ Ùˆ Ú¯Ù‡‌له‌كه‌ÛŒ به‌رهه‌مهێن Ùˆ درێژه‌پێده‌ر بێت. هه‌روه‌ها فه‌یله‌سووف "ئه‌رستۆ" پێناسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌ ده‌كات به‌وه‌ÛŒ: "پرۆسه‌ÛŒ ئاماده‌كردنی بیر Ùˆ هزره‌Ø› پرۆسه‌ÛŒ په‌ره‌پێدان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنه‌." هه‌روه‌ها فه‌یله‌سووف "ئیمانۆیل كانت" (١٧٢٤-١٨٠٤) Ù¾ÛŽÛŒ وایه:‌ "په‌روه‌رده،‌ پێشخستن Ùˆ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ سه‌رجه‌Ù… شێوازه‌كانی كه‌ماڵه‌." له‌ كاتێكدا "ژان ژاك ڕۆسۆ" (١٧١٢-١٧٧٨) ده‌ڵێت: "په‌روه‌رده‌ØŒ ئاماده‌كردن Ùˆ Ú•Ù‡‌خساندنی ده‌رفه‌ته‌ مرۆیییه‌كانه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ منداڵ له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه Ú¯Ù‡‌شه‌ بكات‌ØŒ تاوه‌كوو تاكێكی كارای به‌شدار له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ دروست ببێت."‌

له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "دۆركهایم" (١٨٥٨-١٩١٧)یشه‌وه‌ØŒ په‌روه‌رده‌ بریتییه‌ له:‌ "پێكهاتنی كۆمه‌ڵایه‌تیی تاكه‌كان؛ ئه‌Ù… كاره‌یش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ هه‌وڵانه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت كه‌ چینه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یشتووه‌كانی پێشوو، بۆ ئه‌Ùˆ چینانه‌ÛŒ كه‌ له‌ ئاستێكی باشی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یشتووییدا نه‌بوون، به‌ ئه‌نجامیان Ú¯Ù‡‌یاندووه‌." هه‌روه‌ها "هێربێرت سپێنسێر" (١٨٢٠-١٩٠٣) ده‌ڵێت: "په‌روه‌رده‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ شتانه‌یه،‌ ئێمه‌ له‌ پێناو خۆمان ئه‌نجامی ده‌ده‌ین و، گشت ئه‌Ùˆ شتانه‌ÛŒ كه‌ ئه‌وانی دیكه‌ له‌ پێناوی ئێمه‌دا ده‌یكه‌ین؛ ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ مرۆڤ له‌ سروشتی خۆیه‌وه‌ نزیكتر ده‌كاته‌وه‌." هه‌روه‌ها "جۆن دیوی" (١٨٥٩-١٩٥٢) له‌ كتێبی "په‌روه‌رده‌ Ùˆ دیموكراسی"دا، پێناسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌ ده‌كات به‌وه‌ÛŒ: "كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پرۆسه‌یه‌ØŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ گرووپه‌كان ده‌توانن له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ئامانج Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی وه‌رگیراویان بگوازنه‌وه‌ Ùˆ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ تایبه‌تی بیپارێزن Ùˆ به‌به‌رده‌وامی Ú¯Ù‡‌شه‌ به‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ بده‌Ù†. هه‌روه‌ها جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ په‌روه‌رده‌ گشت ژیان ده‌گرێته‌وه، به‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ شتانه‌یشی كه‌ له‌ خۆی گرتووه‌ØŒ نه‌Ùƒ ئاماده‌كاری بێت بۆ ژیان؛ چونكه‌ ئاماده‌كردن له‌قاڵبدانه،‌ به‌ڵام خودی ژیان بریتییه‌ له‌ په‌روه‌رده‌." له‌ پێناسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌دا، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ په‌روه‌رده‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ گرنگی Ùˆ ئه‌ركی  ØªØ§ÛŒØ¨Ù‡‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ØŒ كه‌ پێویسته‌ ئاماژه‌ÛŒ بۆ بكرێت.

یه‌كه‌Ù…/ گرنگیی په‌روه‌رده‌:

په‌روه‌رده‌ØŒ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ گرنگه‌ بۆ تاك، چونكه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ له‌سه‌ر Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كانی ژیان ڕای ده‌هێنێت؛ هه‌روه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† تواناداری ده‌كات بۆ مانه‌وه ‌Ùˆ پارێزگاریكردن له‌ خۆی Ùˆ پاراستنی ئامانجه‌كانی ژیانی. هه‌ر له‌ كاتی له‌دایكبوونه‌وه‌ منداڵ ڕاده‌هێنرێت، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ لایه‌Ù†ÛŒ جه‌سته‌ییی به‌هێز بێت Ùˆ خۆی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژیان Ùˆ ئاسته‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی ژیان بگونجێنێ؛ به‌ڵام له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا پێویستیی به ‌كه‌سێكه‌ ئامۆژگاری بكات Ùˆ ئاراسته‌كانی بۆ دیاری بكات Ùˆ پارێزگاریی Ù„ÛŽ بكات، ده‌ستی بگرێت Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كانی ژیانی Ù¾ÛŽ بناسێنی. لێره‌دایه‌ كه‌ گرنگیی گونجان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژیانی ده‌وروبه‌ر Ùˆ ژیانه‌ سروشتی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت؛ مرۆڤ هه‌میشه‌ له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌كردنێكی به‌رده‌وامدایه‌Ø› بۆیه‌ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ شێوه‌ Ùˆ فۆرمی خوپێوه‌گرتنی كۆمه‌ڵایه‌تی، پێویستیی به‌ مه‌ودایه‌ÙƒÛŒ دوورودرێژه‌. په‌روه‌رده‌ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ گرنگه‌ بۆ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ÛŒ ژیان Ùˆ پێداویستییه‌كانی و،‌ ڕێكخستنی Ú•Ù‡‌فتاره‌ گشتییه‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا، له‌ پێناو دروستكردنی ژیانێكی گونجاو له‌ناو كۆمه‌ڵدا. كه‌واته‌ØŒ په‌روه‌رده‌ پارێزگاریكردنه‌ له‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی مرۆیی و، پارێزگاریكردنه‌ له‌ ئاراسته‌ Ùˆ مه‌به‌سته‌كانی مرۆڤ Ùˆ ڕێكخستنی هه‌سته‌كان Ùˆ ئاره‌زووه‌كانی و،‌ گواستنه‌وه‌ÛŒ كه‌لتووره‌ له‌ تاكێك بۆ تاكێكی تر و، گواستنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ شێوازه‌ Ú•Ù‡‌فتارییه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ لای په‌سه‌نده‌. كه‌واته‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ په‌روه‌رده‌وه،‌ تاك فێری كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ به‌های گرنگ ده‌بێت، ئه‌رك Ùˆ مافه‌كانی خۆی ده‌زانێت، هه‌ست به‌به‌رپرسیارێتی ده‌كات Ùˆ دڵسۆزی بۆ دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ فێر ده‌بێت.

دووه‌Ù… /ئه‌ركی په‌روه‌رده‌:

په‌روه‌رده‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌یی، Ú†Ù‡‌ندین ئه‌ركی هه‌یه كه‌ له‌ خواره‌وه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ پوخت ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێكیان ده‌كه‌ین:

Ù¡- گواستنه‌وه‌ÛŒ شێوازه‌ Ú•Ù‡‌فتارییه‌كان بۆ تاكه‌كانی ناو كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌.

Ù¢- گواستنه‌وه‌ÛŒ كه‌لتوور له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌كانی تر.

Ù£- فێركردنی به‌ها Ùˆ زانیاریی نوێ بۆ تاكه‌كان.

Ù¤- پێدانی ئه‌زموونی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ تاكه‌كه‌س. ئه‌مه‌یش بریتی ده‌بێت له‌ به‌ها Ùˆ بیروباوه‌Ú• Ùˆ سیسته‌Ù… Ùˆ داب Ùˆ نه‌ریت Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یانانه‌ÛŒ كه‌ تاكه‌كان تیایدا ده‌ژین.

Ù¥- ڕۆشنبیركردنی تاك به‌ زانیارییه‌ هاوچه‌رخه‌كان.

Ù¦- Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسیی تاك.

ته‌وه‌ری دووه‌Ù…: پێناسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی:

پێناسه‌ÛŒ جۆراوجۆر بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی كراوه‌ØŒ كه‌ ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێكیان ده‌كه‌ین:

Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی، به‌وه‌ پێناسه‌ كراوه‌ كه:‌ "ئاماده‌كردنی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ مرۆیییه‌كانه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕوون Ùˆ ئاشكرا، له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ شتانه‌ÛŒ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ پێویستیی پێیه‌تی Ùˆ له‌سه‌ری Ú•ÛŽÙƒ كه‌وتوون؛ ئه‌مه‌یش له‌سه‌ر بنه‌مای زیادكردنی مه‌عریفه‌ Ùˆ توانای مرۆڤه‌كان." هه‌روه‌ها له‌ پێناسه‌یه‌ÙƒÛŒ تردا هاتووه:‌ "Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی بریتییه‌ له‌ زیادكردنی مه‌عریفه‌ Ùˆ توانا Ùˆ كارامه‌یی‌ له‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ فاكته‌ره‌ كاریگه‌رانه‌ÛŒ‌ كه‌ توانای‌ كاركردنی هه‌یه‌Ø› له‌ هه‌موو بواره‌ جیاوازه‌كان، كه‌ ده‌توانرێت هه‌ڵبژێردرێن له‌ كاتی هه‌بوونی ئه‌لته‌رناتیڤی جۆراوجۆردا." له‌ ڕاپۆرتی Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆییی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانیشدا له ‌ساڵی ١٩٩٠دا هاتووه:‌ "Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی، واتای فراوانكردنی چوارچێوه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌ به‌رامبه‌ر تاك؛ ئه‌مه‌یش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زیادكردنی ده‌رفه‌ت له‌ پرۆسه‌ÛŒ فێركردن Ùˆ چاودێری Ùˆ ته‌ندروستی Ùˆ به‌رهه‌مهێنان." له‌ پێناسه‌یه‌كیشدا هه‌ر دوو پرۆفیسۆر "جان دۆن" Ùˆ "ئه‌لڤێس ستیڤی" ئاماژه‌ به‌وه ‌ده‌كه‌Ù† كه:‌ "Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ ئابوورییه‌وه‌ØŒ ده‌توانرێت وه‌سف بكرێت به‌ هه‌ڵاوسانی سه‌رمایه‌داریی مرۆیی، هه‌روه‌ها به‌رهه‌مهێنانی كارا بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی ئابووری... و،‌ له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتوورییه‌وه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی، یارمه‌تیی مرۆڤ ده‌دات بۆ پێشكه‌شكردنی باشترین جێبه‌جێكردن له‌ ئه‌رك Ùˆ وه‌زیفه‌دا، به‌بێ گۆێدانه‌ هیچ كۆتوبه‌ندێك." له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی، به‌رهه‌مهێنانێكی كارایه‌ بۆ سه‌رمایه‌داریی مرۆیی. پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی ئابووری، ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیی به‌ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیییه‌وه‌ هه‌یه و،‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ به‌ده‌ستهێنانی ژیانێكی سه‌ربه‌رزانه‌ Ùˆ شه‌ره‌فمه‌ندانه‌وه‌ هه‌یه بۆ تاك.

كه‌واته‌ زیادكردن Ùˆ ده‌رخستنی توانا شاراوه‌كانی تاك، یه‌كێكه‌ له‌ ئامانجه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی و،‌ یارمه‌تیی Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی ئابووری ده‌دات، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ هۆشیاریی تاك ده‌رباره‌ÛŒ ماف Ùˆ ئه‌ركه‌كانی خۆی زیاد ده‌كات. تاكێكی هۆشیاری به‌شدار له‌ كایه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌كان به‌رهه‌Ù… ده‌هێنێت. ئه‌مه‌یش Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ به‌رچاوی له‌ پرۆسه‌یی په‌روه‌رده‌ییدا هه‌یه‌. كه‌واته‌ ئێستا پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ په‌روه‌رده‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیدا چییه‌ØŸ

ته‌وه‌ری سێیه‌Ù…: Ú•Û†ÚµÛŒ په‌روه‌رده‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆییدا

په‌روه‌رده‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆییدا Ú†Ù‡‌ندین Ú•Û†Úµ ده‌گێڕێت Ùˆ Ù„Û• چەند خاڵدا باسی Ù„ÛŽÙˆÛ• دەکەین‌:

Ù¡- په‌یداكردنی بنكه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیی شایسته‌: ئه‌مه‌یش به‌ ده‌ستبه‌ركردنی كه‌مترین Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ئاشتی دێت بۆ تاكه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ له‌ ڕووی فێركردنه‌وه‌Ø› به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ ئه‌Ù… تاكه‌ له‌ ژیان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كه‌یدا به‌ پشتبه‌ستن به‌Ù… زانیارییانه،‌ بتوانێت له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ: نووسین، خۆێندنه‌وه‌ØŒ هه‌روه‌ها زانینی گشت ئامرازه‌كانی په‌یوه‌ندیكردنی كۆمه‌ڵایه‌تی، به ‌سه‌رجه‌Ù… جۆره‌كانییه‌وه، ژیان بگوزه‌رێنێ.

Ù¢- هاوكاربوون Ùˆ هاوبه‌شیكردن له‌ گۆڕانكاریكردن له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ به‌ها Ùˆ ئاراسته‌كاندا: به‌Ùˆ ڕادده‌یه‌ÛŒ كه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ پێویستیه‌تی Ùˆ ئاره‌زووی گۆڕانكاریی بۆ ده‌كات؛ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ù… كاره‌یشه‌وه‌ به‌هێزكردنی به‌های به‌رهه‌مهێنان Ùˆ پاڵپشتیكردنی سه‌ربه‌خۆیی له‌ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ بیركردنه‌وه‌دا و، ئاوه‌ڵاكردنی ده‌لاقه‌یش‌ به ‌ڕووی توانا خودییه‌كان Ùˆ لێهاتووییی تاكه‌كان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌زموون Ùˆ شیكاری Ùˆ جێبه‌جێكردنه‌وه‌ØŒ وریاكردنه‌وه ‌Ùˆ پاڵپشتیكردنی تاك له‌ بونیادنانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كه‌یدا Ùˆ گرنگیدان به‌ چێژوه‌رگرتنی تاك له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌Ù… Ú•Û†ÚµÙ‡‌یدا.

Ù£- ڕاهێنان Ùˆ ئاماده‌كاریی به‌هێزی مرۆیی بۆ كاركردن له‌ سه‌رجه‌Ù… كه‌رته‌كاندا. ئه‌مه‌یش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پێدانی زانیاری Ùˆ لێهاتووییی به‌هاییی په‌یوه‌ست Ùˆ پێویست بۆ هه‌ر كارێكی دیاریكراو ویستراو و، ڕاهێنانیان بۆ ژیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú†Ù‡‌رخی ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ ئامرازه‌كانی، پاشان ڕاهێنانی هێزی كار به‌گوێره‌ÛŒ پێویستییه‌ گۆڕاوه‌كان، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پێدانی گرنگی Ùˆ بایه‌خی زیاتر به‌ چوارچێوه‌ هونه‌رییه‌كانی كاركردن؛ چونكه‌ ئه‌Ù… لایه‌نه‌ØŒ بۆته‌ كێشه‌ له‌ وڵاتانی تازه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌كردوودا.

په‌روه‌رده،‌ Ú¯Ù‡‌ر به‌چاكی به‌كار هێنرا، خزمه‌تی پلانی Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان له ‌سه‌رجه‌Ù… بواره‌كاندا ده‌كات؛ چونكه‌ زۆربه‌ÛŒ كات به‌ناو دامه‌زراوه‌ فه‌رمییه‌كاندا تێپه‌Ú• ده‌كات و، هه‌ندێك جاریش دامه‌زراوه‌ÛŒ نافه‌رمی، ئه‌Ù… كاره‌ ده‌كات. به‌ هه‌موو حاڵه‌ته‌كانه‌وه،‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌ÛŒ‌ كه‌ په‌روه‌رده پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رده‌وامه‌ بۆ گۆڕینی تاكه‌كان ڕووه‌Ùˆ توانای‌ به‌رهه‌مهێنان، به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ به‌رده‌وام بێت له‌ بڕ Ùˆ چۆنیه‌تیدا. به‌ڵام له‌ ڕووی بڕه‌وه،‌ به‌گوێره‌ÛŒ ئه‌Ùˆ فراوانكارییه‌ ده‌بێت، كه‌ خواستی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ده‌یه‌وێت و، گرووپ Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵات پشتگیریی ده‌كه‌Ù† Ùˆ پاڵپشتیی Ù„ÛŽ ده‌كه‌Ù†.

پڕكردنه‌وه‌ÛŒ پێویستیی گشتیی تاكه‌كان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ دادگه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ تاكه‌كان ده‌سته‌به‌ر ده‌كات؛ به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ وا سه‌یریان بكات كه‌ كه‌سانی هاوتا Ùˆ یه‌كسانن له‌ ده‌رفه‌توه‌رگرتن Ùˆ سوودوه‌رگرتن له‌ خزمه‌تگوزارییه‌ پێشكه‌شكراوه‌كان له‌ بواری Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی كادیری مرۆییدا. به‌ هاوكاری Ùˆ به‌ Ù‡Û†ÛŒ په‌روه‌رده‌وه،‌ ده‌توانین نه‌وه‌یه‌Ùƒ Ú¯Ù‡‌نجی هۆشیار Ùˆ چاوكراوه‌ Ùˆ ڕۆشنبیر به‌رهه‌Ù… بهێنین؛ به‌ دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ دواكه‌وتوویی Ùˆ خۆبه‌دورگرتن Ùˆ دابڕان، Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌Ùƒ بن به‌ زانست Ùˆ زانیاری. ئه‌مه‌یش، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خستنه‌به‌رده‌ستی زانستی نوێ‌ØŒ پرۆگرامی نوێ، ڕێباز Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ نوێ‌ بۆ قوتابخانه‌كان؛ ئه‌مه‌ له‌ ڕووی Ú†Ù‡‌ندێتێیه‌وه‌Ø› به‌ڵام له‌ ڕووی چۆنێتییه‌وه‌  Ù„Ù‡‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ فراوانكردنی په‌روه‌رده‌وه‌ ده‌بێت به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ لووتكه‌یی؛ فراوانكارییه‌Ùƒ به‌رهه‌Ù…ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌كردن Ùˆ ته‌واوكاری بێت. هۆكاره‌ جیاوازه‌كان Ùˆ شێوازه‌ جیاوازه‌كانی ژیان Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ نۆییه‌كانی ئه‌Ù…Ú•Û† ته‌نیا گرنگی به‌ چۆنێتی ده‌ده‌ن؛ بۆیه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌كی، چۆنێتی، نه‌Ùƒ Ú†Ù‡‌ندێتی Ùˆ بڕ، ئه‌Ùˆ شته‌یه‌ كه‌ ده‌بێت پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان هه‌ÙˆÚµÛŒ بۆ بدات. ئه‌Ù… چۆنێتییه‌یش، ده‌بێ له‌ گشت پێكهاته‌كانی په‌روه‌رده‌دا ئه‌نجام بدرێت، وه‌Ùƒ: پرۆگرامه‌كانی خۆێندن Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ به‌ڕێوه‌بردنی قوتابخانه‌. ئه‌مانه‌ØŒ ده‌بێت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پێشكه‌وتنه‌كانی دونیادا هاوشان بن و، به‌گوێره‌ÛŒ پێشكه‌وتنی سه‌رده‌Ù… دابڕێژرێن. كه‌واته‌ په‌روه‌رده‌ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ تایبه‌ت له‌ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێداندا ده‌گێرێت و، بگره‌ یه‌كه‌مین كه‌ناڵ Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیییه‌. له‌ كۆتاییدا هه‌میشه‌ ئه‌Ùˆ‌ گوته‌یه‌ ڕاسته‌ كه‌ ده‌گوترێت: "له ‌پشته‌وه‌ÛŒ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ مه‌زنه‌وه‌ØŒ په‌روه‌رده‌یه‌ÙƒÛŒ مه‌زن هه‌یه‌."

له‌ ڕووی واقعییه‌وه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان زۆر به‌ساده‌یی ده‌توانرێت بگوترێت، پرۆسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌ كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ ئه‌وتۆی له‌سه‌ر پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی نه‌بووه، چونكه‌ خودی پرۆسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان، پرسیاری Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ جددیی له‌سه‌ره‌. له‌ ڕووی Ú†Ù‡‌ندێتی Ùˆ چۆنێتییه‌وه،‌ نه‌توانراوه‌ په‌روه‌رده‌ له‌ خزمه‌ت پرۆژه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێداندا بێت، چونكه‌ Ú† سیسته‌Ù…ÛŒ قوتابخانه‌ و، Ú† پرۆگرامه‌كان و، Ú† فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ ستراتیژیی په‌روه‌رده‌یی له‌ هه‌رێمی كوردستان، نه‌یانتوانیوه‌ ببنه‌ ئامرازێكی باش بۆ دروستكردنی كادیری باش Ùˆ هاووڵاتیی باش (Good Citizen) . كه‌واته،‌ ده‌بێت هه‌موو لایه‌Ù† Ùˆ پێكهاته‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی په‌روه‌رده،‌ چاكسازی بنه‌Ú•Ù‡‌تی Ùˆ پێداچوونه‌وه‌ÛŒ جددییان بۆ بكرێت. هه‌رچه‌نده‌ ده‌بینرێت ڕێكخراو  Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ ده‌سته‌كان زۆر جار سمینار Ùˆ وۆركشۆپ Ùˆ خولی ڕاهێنان بۆ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی ساز ده‌كه‌ن، به‌ڵام ده‌بینرێت له‌ ڕووی واقعییه‌وه‌ كاریگه‌ری Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ ئه‌وتۆیان نییه‌Ø› چونكه‌ كێشه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كه‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌دایه‌.

كۆبه‌ند:

  1. په‌روه‌رده‌ یارمه‌تیی Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مه‌عریفی Ùˆ ده‌روونی Ùˆ جه‌سته‌ییی تاك ده‌دات بۆ خۆگونجاندن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژینگه‌كه‌ÛŒ خۆی.
  2. په‌یوه‌ندیی نێوان په‌روه‌رده‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان بابه‌تێكی گرنگه‌ بۆ گفتوگۆكردن Ùˆ هه‌میشه‌ جێگه‌ÛŒ سه‌ره‌نجی پسپۆرانی په‌روه‌رده‌ بووه‌ .
  3. په‌روه‌رده‌ به ‌مانا فراوانه‌كه‌ی، خێراكردنی پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانه؛‌ كه‌ مه‌به‌ست Ù¾ÛŽÛŒ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ ئاستی هۆشیاری Ùˆ مه‌عریفه‌ÛŒ تاكه‌.
  4. په‌روه‌رده‌ یه‌كێكه‌ له‌ ئامراز Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی ئه‌نجامدان Ùˆ به‌رهه‌مهێنانی پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان. به‌های په‌روه‌رده‌ØŒ ته‌نیا نابێت به‌گوێره‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ بڕی Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووری، گرنگییه‌كه‌ÛŒ هه‌ڵبسه‌نگێندرێت، به‌ڵكوو ده‌بێت له‌ نه‌هێشتنی هه‌ژاری Ùˆ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ كاره‌سات Ùˆ قه‌یرانه‌كاندا ئاماژه‌ به‌ Ú•Û†ÚµÙ‡‌كه‌ÛŒ برێت.
  5. له‌ هه‌رێمی كوردستان سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌یی نه‌یتوانیوه‌ فاكته‌رێكی باش بێت بۆ پرۆسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی مرۆیی. ئه‌مه‌یش Ú†Ù‡‌ندین هۆكار Ùˆ فاكته‌ری هه‌یه‌ØŒ بۆ نموونه‌‌: نه‌بوونی فه‌لسه‌فه‌یه‌ÙƒÛŒ په‌روه‌رده‌ییی ڕوون Ùˆ ئاشكرا، خراپیی سیسته‌Ù…ÛŒ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ كارگێڕیی قوتابخانه‌كان، نه‌بوونی ئامرازه‌ هاوچه‌رخه‌كانی فێركردن و، هه‌روه‌ها پرۆگرامه‌كانی خۆێندن جێگه‌ÛŒ دڵخۆشی نین؛ چونكه‌ هه‌موو پرۆگرامه‌ په‌روه‌رده‌یییه‌كان زۆر بایه‌خیان Ù¾ÛŽ نه‌دراوه‌ØŒ به ‌شێوه‌ÛŒ پێویست ناخۆێندرێن.  

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون