PÊNÛS
 
دەوڵەتى ڕووخاو: نموونەیەکە بۆ ئاوێتەکردن، یان پەرتکردنى پێکهاتەکان 
     2017-03-07
د. حیسامەددین عەلى گلى

دەوڵەتى ڕووخاو: نموونەیەکە بۆ ئاوێتەکردن، یان پەرتکردنى پێکهاتەکان

 

د. حیسامەددین عەلى گلى، سەرۆکى بەشى زانستە سیاسییەکان، زانکۆى سەلاحەددین-هەولێر

Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بەشێوەیەکى گشتى یاسایەکى سروشتیى هەیە كه‌ حوکمى دەکات، ئەویش بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•Ù‰ Ú©Û• جیاوازى، پاشان دابەشبوون بەپێى جیاوازییەکان بناغەى هەموو ناسنامە کۆمەڵایەتییەکانە؛ جا بابەتى جیاوازییەکە ئایین Ùˆ ئایینزا بێت، یان ڕەگەز بێت. ئەم دابەشبوونەیش یاسایەکى جێگیرە Ù„Û• یاساکانى یەزدان و، به‌ گشت Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کاندا Ùˆ بەبێ جیاوازى، Ø´Û†Ú• دەبێتەوە. هەربۆیە هەموو ئامرازەکانى نەتەوە Ùˆ دەوڵەت، Ú† بە Ø´ÛŽÙˆÛ•Ù‰ قایلکردن بێت چبە Ø´ÛŽÙˆÛ•Ù‰ ناچارکردن بێت، تەنیا ئامرازگەلێکن بەدەستى بڕیاردەرانى دەوڵەتەوە بۆ ئەوەى Ù„Û•Ù… یاسا پۆڵایینە دەرباز بن، بە مەبەستى بەرجەستەکردنى بەرژەوەندییەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ سیاسى Ùˆ بژاردەى سیاسى.

بەهەرحاڵ، پرسیارە سەرەکییەکه‌Ù‰ ئەم بابەتە بریتییە Ù„Û•:

دەوڵەت وەکوو بوونەوەرێکى سیاسى (Political Entity)ØŒ Ú†Û†Ù† دەتوانێت هەموو Ú©Û†Ù…Û•Úµ Ùˆ تاکە جیاجیاکان ئاوێتەبکات، تاکوو ببن بە یەک Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ (Society)ØŸ یان Ú†Û†Ù† Ù„Û• کوتلەیەکى مرۆییى تێکەڵوپێکەڵ (Masses)Ù‡‌وه،‌ دەیانگۆڕێت بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکى مرۆییى ڕێکخراو؟

دەروازە سەرەکییەکەى ئەم پرسیارە، سەرکەوتنى دەوڵەتە Ù„Û• پرۆسەى بنیاتنانەوەى ناسنامه‌یه‌Ú©Ù‰ گشتگیر بۆ هەموو پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان. هەروەها پاڵنەرى خودى دەوڵەتە بەرەو توندکردنەوەى پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، كه‌وا Ù„Û• بناغەدا بە شێوەیەکى سروشتىبە Ù‡Û†Ù‰ پەیوەستبوون Ùˆ ئاڵوگۆڕکردنی نێوان تاک Ùˆ کۆمەڵەکان لەژێر چەترى هەردوو فاکتەری: کات (Time) Ùˆ شوێن (Place) دروست بوونە؛ ئەمە جگە Ù„Û• دروستبوونى پەیوەستگەلێکى نوێ، Ú©Û• هەڵقووڵاوى پێکەوەژیانن، لەژێر سێبەرى دەزگه‌Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ©Ù‰ نوێ، Ú©Û• بریتین Ù„Û• دەزگه‌كانى دەوڵەتە نوێیه‌Ú©Û•. Ù„Û• هەمان کاتدا، شکستخواردن Ù„Û• دروستکردنى ئەم پەیوەندى Ùˆ پەیوەستانەی نێوان تاکەکان پاشان پتەوکردنیان، واتاکەى بریتییە Ù„Û• شکستخواردنى پرۆسەى ئاوێتەبوون (Integration). کەواته‌ØŒ دەوڵەتى ڕووخاو (Failure State)ئەو دەوڵەتەیە كه‌ Ù„Û• ئەنجامدانى Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى خودى دەوڵەت وەکوو بوونەوەرێکى سیاسى، Ú©Û• ئاوێتەبوونە بە شێوەیەکى گشتى، شکستی خواردووە.

لەسەر ئەم بنەمایە، Ú†Û•Ù…Ú©Ù‰ "ئاوێتەبوون" ئەو مانایە دەگەیه‌نێت Ú©Û• پرۆسەیەکى گشتگیرە، Ù„Û• ڕووى ئەوەى هەموو تاک Ùˆ گرووپە جیاجیاکان یەکگرتوو دەکات. هەرچەندە ئەم گرووپانە Ù„Û• ڕوانگەى Ú©Ù‡‌لتوورى Ùˆ کۆمەڵایەتییەوە جودان، بەڵام ئەم یەكگرتووبوونە، Ù„Û• چوارچێوەى زمان Ùˆ هەرێمێکدائەنجام دەدرێت، پاشان دەبێتە ناسنامەیەکى نەتەوەییى گشتگیر. بە شێوەیەک Ú©Û• خودى پرۆسەى ئاوێتەبوونەکە، دەبێتە پاڵنەرێک بۆ دروستبوونى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکى سیاسى. تاکەکانى Ù„Û• ڕووى سیاسى Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییەوە هاوشێوەى یەکترن، بەتایبەتى Ù„Û• ڕووى هاوتەریبیى نێوان (دەوڵەت (State) وەکوو یەکەیەکى سیاسى) Ùˆ (نەتەوە (Nation) وەکوو یەکەیەکى Ú©Ù‡‌لتوورى Ùˆ کۆمەڵایەتی). لەلایەکى دیکەوە، ئاوێتەبوون وا Ù„Û• دەوڵەت دەکات Ú©Û• لەسەر بناغەى پیرۆزکردنى سیستەم Ùˆ پاراستنى بوەستێت؛بە شێوەیەککە هاووڵاتى هەست بە هێزى سیستەمى دەوڵەت-نەتەوە (Nation- State) بکات، چونکە خودى ئەم سیستەمە لەسەر پتەوی Ùˆ یەکڕیزیى ناسنامه‌Ù‰ Ú©Ù‡‌لتووریى نەتەوەکە Ùˆ بەهێزکردنى ناسنامە سیاسییەکەى دەوڵەتەکە وەستاوە.

Ù„Û• لایەکى دیکە، دەتوانین بڵێین کەوا قەیرانى ئاوێتەبوون، Ù„Û• لاوازیى تواناکانى دەوڵەت Ùˆ سیستەمە سیاسییەکەدا، سەبارەت بە مامەڵە Ùˆ کارلێکردن (Interaction) Ù„Û•Ú¯Û•Úµ فرەڕەنگیى ناسنامە لاوەکییەکان Ùˆ جیاوازیى بەرژەوەندییە کۆمەڵییەکان، خۆی ده‌نوێنێ. ئەمەیش Ù„Û• بنچینەدا دەرەنجامى تێکەڵبوونى دەوڵەت Ùˆ دەزگه‌کانیه‌تى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەموو ئاراستەکانى پرۆسەى ئاوێتەبوون بەمەبەستى یەکگرتووکردنى پێکهاتە Ú©Ù‡‌لتوورى Ùˆ سیاسییەکان. بە مانایەکى تر، پرسى ئاوێتەبوون پەیوەستە بە ڕێکخراوى Ùˆ ئارامیى خودى سیستەمە سیاسییەکەوه‌Ø› Ù„Û• ڕووى ئەوەى خودى سیستەمەکە بریتییە Ù„Û• ڕێکخراوێک كه‌ لەسەر پەیوەندیگەلێکى هاوبەش Ùˆ بەردەوامی نێوان سیستەمەکە Ùˆ هەموو گرووپ Ùˆ بەرژەوەندییەکانیكه‌هه‌ÙˆÚµ بۆ بەرچەستەکردنى چەند داواکارییەکى دیاریکراو ده‌ده‌ن، وەستاوە. بۆ نموونە،له‌ دەوڵەتانى جیهانى سێیەمداوەکوو عێراق Ùˆ سووریا Ùˆ یەمەن، ناسنامە لاوەکییەکان (Sub-Identities) بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ناسنامە نەتەوەیییەکەدا (National Identity) زۆر کارا Ùˆ چالاکن. ناسنامە لاوەکییەکان لەپێناو یەکگرتووییی ناسنامە نەتەوەیییەکەدا، بەدەگمەن کارى هاوبەش دەکەن، چونکە خودى دەوڵەتانى جیهانى سێیەم لەناو پرۆسەى بنیاتنانى ناسنامەى نەتەوەییدان؛ بۆیە ئەم ناسنامەیە بەسەر ناسنامە لاوەکییەکاندا زاڵ نەبووە، Ú©Û• هەردانەیەکیان بە شێوەیەکى دابڕاو Ù„Û• ناسنامەکانى تر Ùˆ داواکارییەکانی تر، بۆ بەدیهێنانى داواکارییەکى تایبەت لەلاى سیستەمە سیاسییەکە، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات؛ ÙˆÛ•Ú© ئەوەى بڵێیت Ú©Û• پڕکردنەوە Ùˆ تێرکردنەوەى داواکارى Ùˆ پێداویستییەکان تەنیا ئامانجى پێکهاتە Ú©Ù‡‌لتوورییەکانە، Ù†Û•Ú© یەکگرتووییى سۆز Ùˆ ناسنامه‌ بۆ دەوڵەت Ùˆ نیشتمان Ù„Û•Ù… قۆناغە سەرەتایییەدا.

بنیاتنانى دەوڵەت: پرۆسەیەکى مایەکى و مۆراڵییە

بناغەى هزریى پرۆسەى ئاوێتەبوون، جەخت لەسەر ئەوە دەکاته‌وه‌ كه‌ بەردەوامبوونی (بەدامەزراوەییکردن-Institutionalization)ÛŒ دەوڵەت، واتە دروستبوونی پیكهاتەگەلێكی سیاسی Ùˆ ناسیاسی لەناو خودی سیستەمە سیاسییەكە بەشێوەیەكی بەردەوام لەسەر بناغەی جیاكردنەوەی نێوان كەسایەتیی بەرپرسەكە Ùˆ بەرپرسیاریەتێكەی. ئەم بەدەزگابوونەیش دەمانگەیه‌نێتە ئەگەرێك Ú©Û• بریتییە Ù„Û• دروستکردنى ژینگەیەکى لەباری نێوان Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ú©Ù‡‌لتوورییەکان Ùˆ دەوڵەتە نوێیه‌Ú©Û•. مەرجیش نییە ئەم ژینگەیە ژینگەیەکى ئاشتى بێت، بەڵکوو لەوانەیە Ù„Û• هەمان کاتدا ژینگەیەکى ئاشتى Ùˆ شەڕکار بێت؛ بەڵام شەڕکارییەکە Ùˆ قەیرانەکان بە ئاراستەى بەردەوامبوونى دەوڵەتدا دەڕۆن، Ù†Û•Ú© نەمانی. بۆیە دەوڵەت Ù„Û• چوارچێوەى قەیرانى ئاوێتەبووندا، دەبێتە تەنیا بابەتى هاوبەش Ú©Û• تواناى ئەوەى هەیە گشت Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ú©Ù‡‌لتوورییەکان Ú©Û† Ùˆ یەکڕیز بکات، چونکە دەوڵەت تاكه‌ ڕێکخراوه،‌ Ú©Û• هێزى مایەکى Ùˆ هێزى هزریى قۆرخ كردووه‌Ø› بەم شێوەیەیش دەتوانێت داواکارى Ùˆ پێداویستییەکانى تاک Ùˆ کۆمەڵەکان تێربکاتەوە، جا Ú† مایەکى بن، Ú† نامایەکى.

بەهەر حاڵ، دەتوانین بڵێین ناکرێت تەنیا پەنا ببەینه‌ به‌ر گەشەپێدانى هەست Ùˆ سۆزە نەتەوەیییەکان Ùˆ پەرەپێدانى هاوبەشە کۆمەڵییەکان، بۆ ئەوەى پرۆسەى بنیاتنانەوەى دەوڵەت سەرکەوتووبێت. ئەمەیش لەوانەیە سەرچاوەى هەموو هەڵەکانى نەتەوەپەرستەکان، پاشان ئیسلامییەکان بێت، Ú† Ù„Û• عێراق، Ú† Ù„Û• ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست بەگشتى. ئەمەیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەى Ú©Û• پرۆژەى بنیاتنانى دەوڵەت بەگشتى، پێویستە تێیدا هەمیشە ناسنامە نەتەوەیییەکە تێر بکرێت بە دەرەنجام مایەکییەکان، ÙˆÛ•Ú©Ùˆ پێشکەوتنى زانستى شان بەشانى پێشکەوتنى پیشەسازى Ùˆ ئاوەدانکردنەوەى تەلارسازى Ùˆ ريگاوبان بۆ نموونە، بە شێوەیەک سوودەکانیان هەموو تاک Ùˆ کۆمەڵەکان بەبێ جیاوازى بگرێتەوە. بەم شێوەیەیش، سۆز Ùˆ ناسنامەیەكی گشتگیر Ùˆ فراوان لەلاى زۆربەی تاکەکان دروست دەبێت Ù„Û• ڕووى ئەوەى هەر تاکێک باوەڕ بەوە دەکات Ú©Û• دەزگه‌کانى دەوڵەت پارچەیەکن Ù„Û• خودى خۆى و، بۆ بەدیهێنانى خۆشگوزەرانیى گشتى، Ù†Û•Ú© تایبەت، دروست کراون. واتا هاووڵاتى، هێدى هێدى لەناو بازنەى دەوڵەت ئاوێتە دەبێت،بە شێوەیەک Ú©Û• بەها Ùˆ قیمەتى خۆى Ù„Û• دەرەوەى ئەو بازنەیەدا نادۆزێتەوە. بەم شێوەیەیش هاووڵاتیبوون (Citizenship) بریتى دەبێت Ù„Û• هەردوو بوار: مایەکی، Ú©Û• بریتییە Ù„Û• سوودە هەستپێکراو Ùˆ بەرجەستەیییەکان؛ هه‌روه‌ها بوارە هزرى Ùˆ سیمبۆلییەکانى دەوڵەت، ئەمەیش ناسنامە نەتەوەیییەکە Ùˆ بناغە هزرییەکەى دەوڵەت دەگرێتەوە، کەلەسەر ئاستى ناوخۆ Ùˆ دەرەوەدا ڕابەرى Ùˆ ڕێکخستنى جووڵەى دەوڵەت دەکات. هاووڵاتیبوون بەپێى ئەم دیمەنە، ئەو واتایە ناگەیه‌نێت کەوا تاکى هاووڵاتى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتى نەتەوە (Nation-State) دا بە شێوەیەکى ڕەها Ùˆ بەهەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• ڕەهاکەى دەوڵه‌ت-شارەکانى یۆنانى Ú©Û†Ù† (City-State)ØŒ یه‌Ùƒ ده‌گرێت، بەڵکوو واتاى هاووڵاتیبوون ئەوەیە کەوا خودى تاکى هاووڵاتى، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جەستەى دەوڵەتدا ئاوێتە دەبێت، بۆ ئەوەى تایبەتمەندیى خودى تاکایەتیى خۆى بپارێزێت.

هاووڵاتیبوون و گەشەپێدانى سیاسیى سەربەخۆ

لەوانەیە Ù„Û• ڕاستى لانەدەین ئەگەر بڵێین ئەم هاووڵاتیبوونە دیدگه‌یەکى یۆتۆپیایی نییە و، دەکرێت Ù„Û• هەرێمى کوردستان بەرجەستە بکرێت، تەنانەت دەکرا Ù„Û• عێراقش ئەنجام بدرابایە؛ ئەوەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ پەنابردن بۆ گەشەپێدانى سیاسیى سەربەخۆ، Ù„Û• ڕووى ئەوەى پرۆسەیەکە گەرەنتیى "بێلایەنیى دەوڵەت" دەکات سەبارەت بە مامەڵەکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێکهاتە Ú©Ù‡‌لتوورى Ùˆ نەتەوەیییەکان بەبێ جیاوازى؛ هەروەها پشتبەستن بە (بەدامەزراوەییکردن-Institutionalization)ØŒ Ú©Û• تێیدا له‌ نێوان کەسى بەرپرس Ùˆ ئەو بەپرسیارێتییەی Ù¾ÛŽÛŒ دراوە، جیاکارى دەکرێت. بۆ ئەوەى بتوانرێت بەم ڕێبازە دەوڵەتێک بنیات بنرێت Ú©Û• Ù„Û• لایەکه‌وه‌ سەربەخۆیە Ù„Û• پێکهاتە Ú©Ù‡‌لتوورییەکانى، هەروەها سەربەخۆ بێت Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ ڕێکخراوەکانى تر Ù„Û• لایەکى دیکەوە، بەپێچەوانەوە، ئەوا دەوڵەت خۆى دەدوزێتەوە لەناو Ù‡ÛŽÚµÛŽÚ©Ù‰ درێژ Ù„Û• دەرەوەی وڵاتانى دۆڕاو Ùˆ ڕووخاوى سەردەمى هاوچەرخ، Ú©Û• هەر دانەیەکیان شکستی خواردووە Ù„Û• پاراستنی سەربەخۆیى خۆیى Ù„Û• پێکهاتە ناوخۆييەكانى Ùˆ دەوڵەتەکانى دەوروبەرى. بۆ نموونه دەوڵەتێ عێراق، بژاردە سیاسییەکەى ÙƒÛ• هێژموونیی سەنتەری دەولەتەكە دەكات تاکوو ئێستا وا دەزانێت سەربەخۆیى تەنیا واتاى ئەوەیە دەوڵەت بارێزراو بێت Ù„Û• دەستێوەردانى دەرەکى Ù„Û• کاروبارەکانى. Ú©Û•Ú†Ù‰ سەربەخۆییى دەوڵەت، پێویستە Ù„Û• هەمان کاتدا هەردوو ئاستى ناوخۆ Ùˆ دەرەکى، بە واتا فراوانەکەى، بگرێتەوە.  

پەنابردنی دەزگه‌کانی دەوڵەت بۆ لایەنگیری پێكهاتەیەكی دیاریكراو Ù„Û• پێكهاتە كەلتوورییەكان هەروەها بەکەسایەتیکردنی دەزگاكانی دەوڵەت، ئەوا خودى دەوڵەت بە شێوەیەکى بەردەوام پاڵ دەنێت بەرەو نزمبوونەوەى کاراییى دەوڵەت سەبارەت بە مامەڵەکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ قەیرانى ئاوێتەبوون بەتایبەتى Ùˆ قەیرانەکانى دیکە بەگشتى، پاشان پەیدابوونى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکى قەیراناویى ئاڵۆز Ùˆ تێکەڵ، بە شێوەیەک Ú©Û• پاڵى هەموو دەوڵەت Ùˆ دەزگاكانى دەنێت بەرەو قۆناغى جمود Ùˆ فریزبوون (Freezing State) پاشان قۆناغى نەمان Ù„Û• کۆتاییدا. Ù„Û•Ù… قۆناغەیشدا (قۆناغى فریزبوون) دەوڵەت Ùˆ سیستەمە سیاسییەکەى شەرعییەتى خۆیان لەدەستدەدەن؛ چونکە دەوڵەت Ú•Û•Ù†Ú¯Ù‰ ویستى هەموو ئەندام Ùˆ پێكهاتەکانی ناداتەوە، تەنانەت Ú•Û•Ù†Ú¯Ù‰ بەرژەوەندیى گشتیش ناداتەوە، بەڵکوو دەوڵەت Ù„Û•Ù… قۆناغە (قۆناغى کۆتاییهێنانى دەوڵەت)دا بریتى دەبێت تەنیا Ù„Û• ویست Ùˆ بەرژەوەندیى چەند ناسنامەیەکى لاوەکیى دیاریکراو Ú©Û• هێژموونیى پرۆسەى بڕیاردروستكردن دەکەن. Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ئەم چارەنووسەیش چاوەڕێى ناوەندى عێراق Ùˆ هەندێ Ù„Û• پێکهاتەکانى بێت، چونکە تاکوو ئێستا عێراق Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ حەز Ùˆ ویستى چەند Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ حوکمڕانى دەکرێت، Ù†Û•Ú© ویستى یاسا، هەروەها ناسنامه‌ Ùˆ ئارەزووەکانى قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت بەسەریدا زۆر زاڵە، ئەمە جگە Ù„Û•ÙˆÛ•Ù‰ یاساکانى،لە ناوەڕۆکە ڕاستەقینەکانى Ù¾Û†Ú† Ùˆ ڤاڵا کراوە، پاشان دەزگاى یاسادانانی، یاساگەلێک دەردەکات Ú©Û• کەمترین عەیبوعارەکانى بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•Ù‰ Ú©Û• Ù¾Ú•Û• Ù„Û• Ù‡Û•ÚµÛ•Ù‰ زمانەوانى Ùˆ هزرى وهەروەها زگپڕە بە کارەسات بۆ هەموو پێکهاتە Ú©Ù‡‌لتوورییەکانى دەوڵەت.

 
 
« ڕێککەوتننامەى ئەمریکى-تورکى سەبارەت بە "مەشقکردن Ùˆ پڕچەککردنى"   ئۆپۆزیسیۆنى سوورى 2015
« بۆچوونێک سەبارەت بە پێکهێنانى هەرێمى سوننى له عێراق
« خوێندنەوەیەک بۆ بەکارهێنانى ژینگە کۆمەڵایەتییەکه‌ى ناوچە سوننییەکانى عێراق
« پەیوەندیى ناوەندى عێراق Ùˆ هەرێمى کوردستان: بەرەو Ú©ÙˆÛŽ دەڕوات؟
« ئایدیۆلۆژی Ù„Û• دیدگه‌ى "یۆرگن هابرماس"Û•ÙˆÛ•Ø› ئاییندە Ùˆ کارەکانى
« لێبووردەیی وەکوو پرەنسیپێکى لیبرالیزمى هاوچەرخ
« ئاییندەى پارێزگاى مووسڵ Ùˆ چۆنیەتیى دابەشکردنى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون