PÊNÛS
بونیادنانی ده‌وڵه‌ت  

2016-07-23

بونیادنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت

(حوكمڕانی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ جیهانی له‌ سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یه‌كه‌Ù…)

نووسین: فرانسیس فۆكۆیاما

ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ چوار به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ù¾ÛŽÙƒ دێت، كه به‌ گشتی ئه‌Ù… كتێبه‌ÛŒ بیرمه‌ندی ئه‌مریكی- ژاپۆنی Ùˆ زانای Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ‌ زانسته ‌سیاسییه‌كان تایبه‌ته‌ به‌ كێشه‌ Ùˆ گۆڕانكارییه‌كانی حوكمڕانیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یه‌كه‌Ù…ØŒ به‌ تایبه‌ت له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دوواكه‌وتوو Ùˆ لاواز، ناسراو به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو.

به‌ بڕوای نووسه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ لاوازه‌كان سه‌رچاوه‌ÛŒ سه‌ره‌كیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی جددین بۆ سه‌ر سیسته‌Ù… Ùˆ ئاسایشی نێونه‌ته‌وه‌یی، چونكه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ململانێ Ùˆ پێشێلكردنی مه‌ترسیداری مافی مرۆڤن. هه‌روه‌ها ژینگه‌یه‌ÙƒÛŒ له‌بارن بۆ جۆرێكی نوێ له‌ تیرۆر Ùˆ تۆقاندن، كه‌ ده‌توانێت بگاته‌ ناو جه‌رگه‌ÛŒ جیهانی پێشكه‌وتوو.

ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌ر‌نجه‌ØŒ له‌Ù… كتێبه‌دا "فرانسیس فۆكۆیاما" جیاوازیی ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌وروپییه‌كان Ùˆ ئه‌مریكییه‌كان له‌ چاره‌سه‌ری Ùˆ هه‌روه‌ها ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی وڵاتانی جیهان به ‌تایبه‌ت پاش 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ری 2001 ده‌خاته‌ ڕوو. به‌Ù… پێیه‌Ø´‌ فۆكۆیاما جیاوازی ده‌كات له‌ نێوان ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌ورووپییه‌كان له‌ گرنگیپێدان به‌ پرسی بونیادنانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ گرنگیپێدانی ئه‌مریكییه‌كان له‌ پرسی بونیادنانه‌وه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌زموونه‌ سیاسی- مێژوویییه‌ تایبه‌تییه‌كانی هه‌ر یه‌Ùƒ له‌Ù… دوو هێزانه‌.

بیرۆكه‌ÛŒ جه‌وهه‌ریی نووسه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دواكه‌وتوو به‌ Ù‡Û†ÛŒ كێشه‌ بونیادییه‌كانیان له‌ جێبه‌جێنه‌كردنی ئه‌ركه‌كانیان Ùˆ دابیننه‌كردنی پێداویستییه‌ سه‌ره‌تایییه‌كان بۆ هاووڵاتیانیان،‌  نه‌Ùƒ ته‌نیا بوونه‌ته ‌هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌سه‌ر هاووڵاتیانی خۆیان به‌ڵكوو بوونه‌ته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسی بۆ سه‌ر  Ù‡Ø§ÙˆÙˆÚµØ§ØªÛŒØ§Ù† Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تری پێشكه‌وتووی جیهان. بۆیه‌ به‌ بڕوای نووسه‌ر، نه‌ وه‌كوو پێشووتر‌ ته‌نیا بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ú¯Ù‡‌وره‌(له‌ ڕووی قه‌باره‌ÛŒ كارگێڕی Ùˆ سه‌ربازی) Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌یه‌ØŒ نه‌ له‌ لایه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ نه‌مانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ده‌سه‌ڵاتێكی لاواز Ùˆ بێهێز، به‌ڵكوو Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌ یارمه‌تیدانی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌یه‌‌‌ له‌ دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كانیاندا‌.

بۆ نموونه‌ ده‌ڵێت: "مه‌سه‌له‌ÛŒ ته‌وه‌ری Ùˆ بنچینه‌یی له‌ سیاسه‌تی جیهاندا له‌ دوای 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ر، چیتر چۆنیه‌تیی له‌ قه‌واره‌دانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نابێت، به‌ڵكوو چۆنیه‌تیی بو‌نیادنانی ده‌بێت."

نووسه‌ر بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ زیاتر، زۆر جار په‌نا ده‌باته‌ به‌ر سیاسه‌تی به‌راوردكاری Ùˆ له‌ هه‌ندێ شوێن ئه‌زموونی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ÛŒ دامه‌زراوه‌كانی ڕێكخراوه‌یی Ùˆ ئابووریی ژاپۆن Ùˆ ئه‌ڵمانیا له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌Ù… ده‌خاته‌ ڕوو.

فۆكۆیاما له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گرنگی كتێبه‌كه‌یدا وه‌زیفه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ سه‌ر سێ ئاستی( 1-وه‌زیفه‌كانی خواره‌وه‌: دابینكردنی خزمه‌تگوزاری Ùˆ سوودی گشتی، گرنگیپێدان به‌ به‌رگری Ùˆ سیسته‌Ù… Ùˆ یاسا، پاراستنی مافی موڵكداری، به‌ڕێوه‌بردنی ئابووریی به‌شی، چاودێریی ته‌ندروستیی گشتی، باشكردنی ئاستی دادپه‌روه‌ری، پاراستنی هه‌ژاران، یارمه‌تیدانی قوربانیانی كاره‌ساته‌كان، 2- وه‌زیفه‌ مامناوه‌ندییه‌كان: سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ÛŒ مووچه‌ÛŒ خانه‌نشینی، قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ÛŒ خێزانی، چاره‌سه‌ركردنی دیارده‌ ده‌ره‌كییه‌كان، په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن Ùˆ ژینگه‌ØŒ ڕێكخستنی قۆرخكارییه‌كان، زاڵبوون به‌سه‌ر گرفته‌كانی كه‌موكورتیی فێركردن، ڕێكخستنی كه‌رتی دارایی Ùˆ كه‌رتی بیمه‌ØŒ بیمه‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی، پاراستنی ژینگه‌ØŒ ڕێكخستنی سوودمه‌ندیی گشتی، ڕێكخستنی كه‌رتی دارایی،  3- وه‌زیفه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان (ئه‌كتیڤییه‌كان): سیاسه‌ته‌ پیشه‌سازییه‌كان، سه‌رله‌نوێ دابه‌شكردنه‌وه‌ÛŒ سه‌روه‌ت Ùˆ سامان، چاودێریكردنی بازاڕه‌كان) دابه‌Ø´ ده‌كات.

فۆكۆیاما له‌Ù… كتێبه‌دا Ú•Û†Úµ Ùˆ ئه‌ركه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ ڕابردوو Ùˆ ئێستادا ده‌خاته ‌ڕوو. به‌Ù… پێیه‌Ø´ باس له‌ سروشتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ ڕووی چوار لایه‌Ù†ÛŒ: 1- دامه‌زراوه‌كانی ڕێكخراوه‌یی Ùˆ كارگێڕی Ùˆ به‌ڕێوه‌بردن، 2- نه‌خشه‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، 3- بنه‌مای شه‌رعییه‌ت Ùˆ 4- فاكته‌ره‌ كه‌لتووری Ùˆ بونیادییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌كات. مه‌به‌ستیشی هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زانه‌یه‌ بۆ دیاریكردنی توانا Ùˆ هه‌روه‌ها كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ ڕووی دامه‌زراوه‌یییه‌وه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت.

له‌ به‌Ø´ÛŒ دووه‌مدا، نووسه‌ر باس له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ لاوازه‌كان Ùˆ كێشه‌ Ùˆ گرفتی كارگێڕیی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئابووری Ùˆ ئامانجه‌كان Ùˆ پرسی سه‌رۆكایه‌تی Ùˆ سه‌رۆكه‌كان Ùˆ شوێنكه‌‌وتووانیان Ùˆ هه‌روه‌ها پرسی به‌ڕێوبردن Ùˆ ناناوه‌ندییه‌تی Ùˆ بونیادنانه‌وه‌ÛŒ تواناكانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌Ù… وڵاتانه‌ ده‌كات.

له‌ به‌Ø´ÛŒ سێیه‌مدا فرانسیس فۆكۆیاما تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ لاوازه‌كان Ùˆ پرسی شه‌رعییه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، به‌Ù… پێیه‌Ø´ باس له‌ سوان یاخود كه‌Ù…Ú•Ù‡‌نگبوونه‌وه‌ÛŒ سه‌روه‌ری Ùˆ بونیادنانی نه‌ته‌وه‌ Ùˆ هه‌روه‌ها شه‌رعییه‌تی دیموكراسی Ùˆ هاتنه‌ئارای Ú†Ù‡‌مكی "پۆست ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت – نه‌ته‌وه‌ له‌Ù… سه‌ده‌یه‌دا ده‌كات.

 Ù„Ù‡‌ به‌Ø´ÛŒ كۆتاییی كتێبه‌كه‌شدا، Ú†Ù‡‌مكی"بچووك، به‌ڵام به‌هێزتر"ØŒ وه‌كوو ئه‌لته‌رناتیڤێك بۆ كێشه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بۆ به‌رنگاربوونه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی ئه‌Ù… سه‌رده‌مه‌ Ùˆ ئه‌زموونی ڕابردوو له‌ ژێر ڕۆشناییی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ كێشه‌ Ùˆ ده‌رفه‌ته‌كانی پرسی به‌جیهانیبوون ده‌خاته ‌ڕوو. مه‌به‌ستیشی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ واز له‌Ùˆ بیرۆكه‌یه‌ بێنین كه‌ چیتر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ كه‌ÚµÙƒÛŒ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كان نایه‌ت، به‌ڵكوو پێویسته‌ یارمه‌تیی دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌كان بۆ جیبه‌جێكردنی ئه‌ر‌كه‌كانیان بده‌ین به‌ مه‌به‌ستی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ قه‌یرانه‌ مرۆیی، سیاسی، ئابووری Ùˆ ئاسایشییه‌ ناوخۆیییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان كه‌ له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌جیهانیبووندا كاریگه‌ری Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌ندی جیهانییان ده‌بێت. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ لاوازییان ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ خوڵقاندنی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسی Ùˆ كێشه‌ Ùˆ قه‌یران له‌ سیسته‌Ù… Ùˆ سیاسه‌تی نیوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ جۆراوجۆره‌كانییه‌وه‌.

تێبینی:

ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌لایه‌Ù† به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی خانه‌ÛŒ وه‌رگێڕانی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری، حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان  له‌ ساڵی 2009 بۆ سه‌ر زمانی كوردی وه‌رگێڕدراوه‌ØŒ به‌Ù… ناونیشانه‌:

(فرانسیس فۆكۆیاما، بونیادنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت: سیسته‌Ù…ÛŒ جیهانی Ùˆ كێشه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات Ùˆ به‌ڕێوه‌بردن له‌ سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یه‌كه‌مدا، وه‌رگێڕانی بۆ كوردی: ئیسماعیل كورده‌ØŒ وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی خانه‌ÛŒ وه‌رگێڕان، چاپخانه‌ÛŒ كارۆ، چاپی یه‌كه‌Ù…ØŒ 2009).

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون