PÊNÛS
 
ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك 
     2016-08-21
پەرویز ڕەحیم

 Ú•Ø§Ú¯Ù‡‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ Ú†Ù‡‌ند تێبینییه‌Ùƒ

(مافی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون)

په‌رویز ڕەحیم قادر- مامۆستا له‌ ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته ‌سیاسییه‌كان / زانكۆی سه‌لاحه‌دین

پاش ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی "كۆسۆڤۆ" له‌ سربیا له‌ 17ÛŒ فێبریوه‌ری ساڵی 2008ØŒ پاشان به‌فه‌رمیناسینی له ‌لایه‌Ù† ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر Ù„Û• ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، كۆماری سربیا هه‌ÙˆÚµÛŒ دا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕێوشوێنه‌‌ یاسایییه‌كانی كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه،‌ ئه‌Ù… هه‌ÙˆÚµÙ‡‌ÛŒ كۆسۆڤۆ Ùˆ به‌فه‌رمیناسینی له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌وه‌ به‌ نایاسایی بناسێنێت.

به‌Ù… پێیه،‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ڕێكه‌وتی 8ÛŒ ئۆكتۆبری ساڵی 2008ØŒ له‌سه‌ر بنه‌مای بڕیاری (A/RES/63/3) داوای له‌ "دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد" (International Court of Justice) كرد، كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ 96ÛŒ جاڕ‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان (Charter of the United Nations) Ùˆ مادده‌ÛŒ 65ÛŒ په‌یڕه‌Ùˆ‌ÛŒ دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، بیروڕای ڕاوێژكاریی خۆی ده‌رباره‌ÛŒ ئه‌Ù… پرسیاره‌ كه‌: "ئایا ڕاگه‌یاندنی یه‌كلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی له ‌لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌به‌ریی كاتیی ناوچه‌ÛŒ ئۆتۆنۆمیی كۆسۆڤۆ، هاوته‌ریبه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییەکان؟)ØŒ بخاته ‌ڕوو یاخود ده‌رببڕێت. 

ئه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ 22ÛŒ جۆلای ساڵی 2010ØŒ دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، ڕای ڕاوێژكاریی خۆی ده‌رباره‌ÛŒ (هاوته‌ریببوون یاخود "گونجاوبوونی" ڕاگه‌یێندراوی یه‌كلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان) ده‌ربڕی. دادگا، به‌ (9) ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "بەڵێ" له ‌هه‌مبه‌ر (4) ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "نەخێر"دا، سه‌لاحیه‌تی خۆی بۆ ده‌ربڕینی ڕای ڕاوێژكاری بۆ وڵامدانه‌وه‌ÛŒ پرسیاری كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتی (بڕیاری A/RES/63/3) په‌سند كرد، هه‌روه‌ها به‌ (10) ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ÚµÛŽÛŒ ئه‌ندامان له‌ هه‌مبه‌ر (4) ده‌Ù†Ú¯ÛŒ نه‌خێر له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 15 ئه‌ندام (ئه‌ندامێكی ئاماده‌ نه‌بوو) ڕای Ú¯Ù‡‌یاند: ‌ڕاگه‌یێندراوی یه‌كلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ كۆسۆڤۆ (Assembly of Kosovo) ده‌رباره‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی كۆسۆڤۆ له‌ سربیا، پێشێلكردنی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی گشتی (بڕیاری 1244ÛŒ ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ ئاسایش، ساڵی 1999 ØŒ هه‌روه‌ها ئه‌Ùˆ چوارچێوه‌ ده‌ستوورییه‌ÛŒ (The Constitutional Framework) كه‌ نوێنه‌ری سكرتێری گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له ‌لایه‌Ù† ده‌سته‌ÛŒ جێبه‌جێكاری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ كۆسۆڤۆ The United Nations Interim Administration Mission in Kosovo" ( UNMIK)" وه‌ری گرتووه‌)ØŒ نییه‌. ده‌Ù†Ú¯ÛŒ باڵای دادوه‌ره‌كانی دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، قورساییی ئه‌Ù… بڕیاره‌ÛŒ زیاتر كرد.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ جاڕی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، هه‌روه‌ها به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌كانی تری گرنگی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، (یه‌كپارچه‌ییی خاكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان) Ùˆ (مافی دیاریكردنی چاره‌نووس) بە دوو پره‌نسیپی بنچینه‌ییی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌ژمار ده‌كرێت. به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌Ø´ØŒ ئه‌Ù… دوو پره‌نسیپه‌ له‌ دۆخێكدا كه‌ كه‌مینه‌یه‌ÙƒÛŒ قوربانی، دوچاری زۆرداری، سڕینه‌وه‌ØŒ جیاكاری Ùˆ سه‌ركوت ده‌بێته‌‌وه‌ و، له‌ژێر گوشاردا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیابوونه‌وه‌ Ùˆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی خۆی له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی جێگیر، به ‌دوای مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی خۆیدا ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێت، ئه‌وه‌ ئه‌Ù… دوو پره‌نسیپه‌ تووشی پێكناكۆكی Ùˆ دژیه‌ÙƒÛŒ ده‌بنه‌وه‌.

بڕیاری دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، ده‌رباره‌ÛŒ ڕاگه‌یێندراوی سه‌ربه‌خۆییی كۆسۆڤۆ به‌ یه‌كه‌Ù… كاری له‌Ù… جۆره‌ÛŒ ئه‌Ù… دامه‌زراوه‌یه‌‌ (دانپێدانان به‌ ڕاگه‌یه‌ندراوی تاكلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی كۆسۆڤۆ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ چوارچێوه‌ÛŒ ئیستیعمار) بوو. ئه‌مه‌Ø´ ده‌توانێت كاریگه‌ری Ùˆ شوێندانه‌ریی ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر یاسا Ùˆ بڕیاره‌كانی داهاتوو، هه‌روه‌ها Ú•Ù‡‌وتی سه‌ربه‌خۆییی لانی كه‌Ù… به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ نه‌ته‌وه‌كان وه‌كو (هه‌رێمی كوردستان) هه‌بێت.

به‌Ù… پێیه،‌ پێویسته‌ سه‌رۆكایه‌تیی هه‌رێمی كوردستان وه‌كو باڵاترین ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن، هه‌روه‌ها بڕیارداڕێژه‌ران Ùˆ سه‌ركردایه‌تیی سیاسیی پارت Ùˆ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان، په‌رله‌مان، حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، ته‌نانه‌ت ناوه‌نده‌ یاسایی Ùˆ هزری Ùˆ ئه‌كادیمییه‌كان به‌وردی خوێندنه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ ده‌رهاوێشته‌ Ùˆ كاریگه‌رییه‌ ئاشكرا Ùˆ نائاشكراكانی ئه‌Ù… بڕیاره‌ÛŒ دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، بكه‌Ù†.

لێره‌دا‌ ته‌نیا ئاماژه‌ به‌ Ú†Ù‡‌ند خاڵێكی جه‌وهه‌ریی زۆر گرنگ ده‌كه‌ین، كه‌ له‌Ù… ڕایه‌ ڕاوێژكارییەدا ده‌تواندرێت هه‌ڵبهێنجرێت Ùˆ له‌ ڕووی یاسایی- سیاسییه‌وه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق كاریان Ù¾ÛŽ بكرێت.

 

یه‌كه‌Ù…: پێكناكۆكبوونی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی

ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی به‌ گشتی Ùˆ ڕاگه‌یاندنی یه‌كلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی، دژی بنه‌ماكانی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نییه‌ØŒ به‌ڵكو ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌مه‌ پووچه‌Úµ ده‌كاته‌وه‌ØŒ به‌كارهێنانی نایاساییی هێز Ùˆ هه‌روه‌ها‌ زه‌بروزه‌Ù†Ú¯ یاخود شێوه‌كانی تری پێشێلكردنی نۆرمه‌كانی حوكمه‌ فه‌رمانپێكه‌ره‌كانی (Jus Cogens) یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌.

دووه‌Ù…: نوێنه‌رایه‌تیی په‌رله‌مان یاخود ڕێبه‌رایه‌تیی Ú¯Ù‡‌Ù„

خاڵێكی زۆر گرنگ Ùˆ هه‌ستیار Ùˆ ورد له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، له‌ پرسی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ڕاگه‌یێندراوی سه‌ربه‌خۆییی كۆسۆڤۆ ده‌ر‌ده‌كه‌وێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ بۆ كوردستان پێویسته‌ نوێنه‌رانی هه‌ڵبژێردراوی Ú¯Ù‡‌Ù„ كه‌ به‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیموكراتیك هه‌ڵبژێردراون، ڕاگه‌یێندراوی سه‌ربه‌خۆیی به‌ ڕێبه‌رانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان ئیمزا بكه‌Ù†. ئه‌مه‌ جیاوازه‌ له‌ په‌رله‌مان، به‌Ù… واتایه‌ كه‌ په‌رله‌مانیش به‌شێكه‌ له‌Ù… ڕێبه‌ر Ùˆ نوێنه‌رانه‌ØŒ هه‌ر وه‌كو له‌ پرسی كۆسۆڤۆدا په‌رله‌مانی كۆسۆڤۆ خۆی نه‌كرده‌ تاكه ‌نوێنه‌ر یاخود ڕێبه‌ری  Ú¯Ù‡‌Ù„ØŒ هه‌روه‌ها په‌رله‌مان خۆی نه‌كرده‌ خاوه‌Ù†ÛŒ ڕاگه‌یێندراوه‌كه، به‌Ù… مانایه‌ كه‌ له‌ ڕایه‌كه‌دا ده‌ڵێت ئه‌وانه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… ڕاگه‌یێندراوه‌یان ئیمزا كردووه‌ خۆیان به‌ ڕێبه‌رانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كۆسۆڤۆ ناساندووه‌‌ (هه‌ر Ú†Ù‡‌نده‌ دۆخی یاسایی- سیاسیی كۆسۆڤۆ جیاوازیشی هه‌بێت‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كوردستان، به‌ڵام ئه‌مه‌ زۆر كێشهی‌ یاسایی Ùˆ سیاسی له ‌ÙƒÛ†Úµ كوردستان ده‌كاته‌وه‌).

سێێه‌Ù…: به‌كارهێنانی هێزی ناڕه‌وا Ùˆ داگیركاری

بیروڕای زۆربه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌وروپی Ùˆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆییی كۆسۆڤۆ ئه‌وه‌ بوو كه‌ هیچ دژایه‌تییه‌Ùƒ نییه‌ له‌ نێوان ئه‌Ù… ڕاگه‌یاندنه‌ تاكلایه‌نییه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی‌ Ùˆ یاساكانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، مه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زۆر Ùˆ داگیركاری ئه‌مه‌ بكرێت. ئه‌مه‌Ø´ وانه‌یه‌كه‌ Ùˆ بۆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان زۆر گرنگه‌.

چواره‌Ù…: جیابوونه‌وه‌ به‌ Ú•Ù‡‌زامه‌ندی Ùˆ دانوستاندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی جێگیر

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بكرێت، كوردستان بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كێشه‌كانی زۆر زۆر كه‌متر بێته‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا، بكه‌وێته‌ دانوستاندنی ڕاسته‌وخۆ بۆ چۆنیه‌تیی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ جیابوونه‌وه‌ له‌ عێراق. ئه‌مه‌ باشترین سیناریۆی یاسایی Ùˆ سیاسییه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر جێبه‌جێ بكرێت Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ریش نه‌كرا، ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ دیسانه‌وه‌ پێویسته‌ بۆ بوون به‌ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ هه‌موو هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒÛŒ‌ ئاشتیخوازانه دراوه‌ بۆ جیابوونه‌وه‌ یاخود ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی تاكلایه‌نه‌.

پێنجه‌Ù…: یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی تایبه‌ت

خاڵێكی زۆر گرنگ له‌ ڕووی یاسای تایبه‌ته‌وه‌ كه‌ دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، له‌ پرسی كۆسۆڤۆدا لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ Ù„ÛŽ كرد، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بزانێت ئه‌Ù… ڕاگه‌یێندراوه‌ له‌Ú¯Ù‡‌ڵیدا دژه‌ یاخود نا،‌ دادگا به‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌Ù… یاسایه‌ÛŒ نه‌زانی. ئه‌وه،‌ ده‌كرێت به‌ دیوه‌كه‌ÛŒ تریدا بۆ كوردستانیش ڕاست بێت. به‌Ù… مانایه‌ له‌ كاتی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییدا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هیچ ده‌Ù‚ÛŽÙƒÛŒ ده‌ستووری له‌ عێراق (هه‌روه‌ها دۆخی یاساییی كوردستانیش) Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ جیابوونه‌وه‌ نه‌دابێت، ئه‌وه‌ هیچ ده‌قێكیش به‌ئاشكرا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ù„ÛŽ نه‌گرتووه‌. هه‌روه‌ها ده‌توانین  له‌سه‌ر پرسی كیۆبێك (هه‌ر Ú†Ù‡‌نده‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستوری كه‌نه‌دا Ùˆ دۆخی كیۆبێكییه‌كان له‌ ڕووی ستانداره‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌ باڵاكانی سیاسی، ئابووری، كه‌لتووری Ùˆ...هتد، له‌ كه‌نه‌دا ئه‌Ù… داوایه‌ به‌ Ú•Ù‡‌وا نه‌زانرا یاخود Ú•Ù‡‌ت كرایه‌وه‌)ØŒ‌ كه‌ وه‌زیری دادی كه‌نه‌دا داوای له‌  دادگای باڵای كه‌نه‌دا كردبوو‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ده‌رباره‌ÛŒ داواكاریی سه‌ربه‌خۆییی كیۆبێك بداته‌وه‌ Ùˆ دادگای باڵایش بیروڕای ڕاوێژكاریی یاساناسانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی (له‌ وانه‌: دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد Ùˆ كۆمیسیۆنی یاساكانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی)  ÙˆÙ‡‌رگرتبوو Ùˆ ئێستا به‌رده‌سته، كه‌ÚµÙƒ‌ وه‌ربگرین.

شه‌شه‌Ù…: ڕابردووی خوێناوی Ùˆ كاره‌ساته‌كان

كاره‌ساته‌كان Ùˆ ڕابردوو Ùˆ مێژووی خوێناویی كورد به‌تایبه‌ت (پرۆسه‌ÛŒ ئه‌نفال Ùˆ كیمیابارانكردنی هه‌ÚµÙ‡‌بجه Ùˆ جینۆسایدی ئێزدییه‌كان‌) باشترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù† بۆ كاركردن له‌سه‌ر " تیۆریی جیابوونه‌وه‌ÛŒ چاره‌سه‌ری" ( Remedial Secession) Ùˆ ڕاگه‌یاندنی تاكلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ یاسایی دانراوه كه‌ به‌ پره‌نسیپی

The Principle of no Irreparable Harm ناسراوه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌مه‌ ده‌توانێت له ‌پاڵ دیپلۆماسیی كاریگه‌ر Ùˆ حوكمڕانی Ùˆ سه‌روه‌ریی كاریگه‌ری كوردستان، ببێته‌ بنه‌مایه‌Ùƒ بۆ دروستبوونی دۆخێكی تایبه‌ت بۆ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا. هه‌روه‌ها ده‌تواندرێت كار له‌سه‌ر پێشێلكردنی سیسته‌ماتیكی مافی مرۆڤ له‌ كوردستان له‌ ئێستای عێراقدا (به‌ ڕابردوویشه‌وه‌) بكرێت بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی ده‌ره‌ÙƒÛŒ. چونكه‌ ئه‌مه‌ تاكه‌ خاڵه‌ له‌ ئێستادا به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان بۆ موماره‌سه‌كردنی مافی دیاریكردنی چاره‌نووس له‌ بواری ده‌ره‌ÙƒÛŒ (سه‌ربه‌خۆیی) Ùˆ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری نه‌توانین بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه،‌ به‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ ئه‌Ù… مافه‌ بۆ كوردستان ده‌سته‌به‌ر نابێت Ùˆ پێویسته‌ له‌سه‌ر پره‌نسیپ Ùˆ بنه‌مای تر، كه‌ له‌Ù… نووسینه‌ كورته‌دا ئاماژه‌Ù… Ù¾ÛŽ داوه‌ØŒ كار بكرێت.

حه‌وته‌Ù…: پره‌نسیپی سه‌روه‌ریی كاریگه‌ر

به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌موو پێوه‌ره كلاسیكییه‌‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، كوردستان بنه‌ماكانی  به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون (Statehood)ÛŒ هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام له‌وه‌Ø´ گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه ئێستا وه‌كو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌كرێت. به‌ڵام خاڵی جه‌وهه‌ری بۆ هه‌رێمی كوردستان له Ù¾ÛŽØ´ Ùˆ له‌ ‌پاش ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی، گرنگیدانه‌ به‌ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌رنج بۆ دانپێدانانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، كه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌:  "پره‌نسیپی سه‌روه‌ریی كاریگه‌ر" یاخود حوكمڕانیی كاریگه‌ر Ùˆ شوێندانه‌رانه ‌‌(Effectiveness Principle)ØŒ كه‌ ئێستا (له‌Ù… سه‌رده‌مه‌دا) ده‌تواندرێت یەكێك له‌ باشترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان‌ بێت بۆ مافی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێدان به‌ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان.

هه‌شته‌Ù…: پره‌نسیپی ئازادیی لۆتۆس

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… پره‌نسیپه‌ بۆ ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه،‌ به‌ڵام له‌ پرسی كۆسۆڤۆ، ناڕاسته‌وخۆ دیوه‌كه‌ÛŒ ‌تری سوودی Ù„ÛŽ وه‌رگیراوه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ده‌كرێت له‌ پرۆسه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستاندا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ Ùˆ بنه‌مای "پره‌نسیپی ئازادیی لۆتۆس" (Lotus Principle) كار بكرێت (ئه‌Ù… پره‌نسیپه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای تیۆریی یاسای گیۆرگیلینیك "1851-1911"یاساناسی به‌ناوبانگی ئه‌ڵمانی دانراوه‌ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خۆسنوورداركردنی ئیرادییه Auto – lim)ØŒ‌ به‌Ù… پێیه‌ تا كاتێك قه‌ده‌خه‌بوونێكی ئاشكرا Ùˆ ده‌رنه‌بڕدراو بوونی نه‌بێت، ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان به‌Ù¾ÛŽÛŒ بنه‌مای سه‌روه‌ری، له‌ ئه‌نجامدانی هه‌ر كارێك سه‌ربه‌ستن. ئه‌Ù… پره‌نسیپه‌ له‌ ساڵی )1927( له‌ پرسێك به‌ناوی “Lotus” به‌ فه‌رمی ناسێنرا Ùˆ دانی Ù¾ÛŽ دانرا.) Ùˆ سوودی Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت. هه‌ر Ú†Ù‡‌نده‌ لێكدانه‌وه‌ÛŒ جیاوازی بۆ ده‌كرێت، به‌ڵام ده‌كرێت بۆ سه‌ربه‌خۆییی كوردستان به‌Ù… مانایه ‌بێت  كه: "هه‌ر شتێك قه‌ده‌خه‌ نه‌كرابێت، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌پێدراوه‌". به‌Ù… مانایه‌ كه‌ چونكه‌ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان ده‌رباره‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییخوازی Ùˆ جیابوونه‌وه‌ بێده‌Ù†Ú¯Ù‡‌‌ØŒ واته‌ نه‌ پاڵپشتیی Ù„ÛŽ ده‌كات Ùˆ نه‌ قه‌ده‌خه‌ÛŒ ده‌كات، ئه‌وه‌ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون، به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، نایاسایی نییه‌.

نۆیه‌Ù…: به‌تایبه‌تنه‌كردنی دۆخی كۆسۆڤۆ

ڕای دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، به‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ بیروڕای هه‌ندێ وڵاتی وه‌كو ئه‌ڵمانیا Ùˆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، كه‌ بنه‌مای به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ یاسایییه‌كه‌یان بۆ به‌فه‌رمیناسینی كۆسۆڤۆ، دۆخی تایبه‌تی كۆسۆڤۆ بوو، به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ناكرێت به‌Ù¾ÛŽÛŒ دۆخی مێژوویی Ùˆ یاساییی كۆسۆڤۆ، گشتاندن بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی داواكاریی بزووتنه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆییخوازه‌كانی تر بكرێت، ئه‌وه‌ دادگا‌ له‌ ڕایه‌كه‌ÛŒ خۆی له‌ هیچ شوێنێك ئه‌مه‌ÛŒ ده‌رنه‌بڕیوه‌ Ùˆ كۆسۆڤۆی جیا نه‌كرده‌وه‌‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ زۆر سوودمه‌ند ده‌بێت بۆ ڕاگه‌یاندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان.

ده‌یه‌Ù…:  Ù¾Ø±Ù‡‌نسیپی یه‌كپارچه‌ییی خاك

خاڵێكی زۆر گرنگ Ùˆ Ù¾Ú• مشتومڕ له‌ ڕای دادگای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پره‌نسیپی یه‌كپارچه‌ییی خاك، ته‌نیا له‌ سنووری په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كانه‌ØŒ به‌ مانایایه‌ÙƒÛŒ تر ته‌نیا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان پابه‌ندن به‌ Ú•Ù‡‌چاوكردن Ùˆ پاراستنی، نه‌Ùƒ خه‌ÚµÙƒÛŒ نیشته‌جێ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك. ئه‌مه‌Ø´ یه‌كجار بۆ داهاتووی كوردستان Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی كوردستان گرنگه‌.

 

كۆتایی: ستراتیژیی سه‌ربه‌خۆیی

  1. خاڵیكی زۆر گرنگ Ùˆ هه‌ستیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێبه‌رانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كۆسۆڤۆ زۆر وشیارانه‌ خۆیان ‌ له ده‌ربڕینی ئاشكرا Ùˆ به‌رجه‌سته‌كردنی‌ (مافی دیاریكردنی چاره‌نووس) دوور گرت. ئه‌Ù… خاڵه‌ زۆر گرنگه،‌ چونكه‌ له‌ كاتی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان، له‌وانه‌یه‌ تووشی ئیشكالیه‌تی یاسایی ببین بۆ دۆخی كوردستان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ چوارچێوه‌ فه‌رمییه‌كانی پێناسه‌كراوی وه‌رگرتنی سه‌ربه‌خۆیی (ئیستیعمار، داگیركاری، ئاپارتاید) به‌Ù¾ÛŽÛŒ بنه‌ماكانی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ هه‌روه‌ها دوو پره‌نسیپه‌ بنچینه‌یییه‌كه‌ÛŒ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی (سه‌روه‌ری Ùˆ مافی دیاریكردنی چاره‌نووس)ØŒ بۆیه‌ پێویسته‌ زۆر زیره‌كانه‌ Ùˆ ژیرانه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… بابه‌ته‌ بكه‌ین.
  2. پێویسته‌ هه‌رێمی كوردستان بۆ ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ر ئه‌Ú¯Ù‡‌رێك Ùˆ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی زیاتری سه‌ركه‌‌وتنی سه‌ربه‌خۆیی له‌ داهاتوودا، زیره‌كانه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دوو Ú†Ù‡‌مكی جیابوونه‌وه‌ (Secession) Ùˆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه ‌(Dissolution) بكات.
  3. به‌Ù¾ÛŽÛŒ سه‌ره‌كیتیرین Ú•Ù‡‌وتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-  Ù†Ù‡‌ته‌وه‌سازی له‌ ڕووی زانستی Ùˆ واقعی Ùˆ مێژوویییه‌وه‌ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان دروست ده‌كات "یاسا" نییه‌ØŒ به‌ڵكو "جه‌Ù†Ú¯"Û•ØŒ به‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ساردیشه‌وه‌. هه‌رێمی كوردستانیش له‌Ù… دۆخه‌دایه‌ Ùˆ پێویسته‌ سوودی Ù„ÛŽ وه‌ربگرێت.
  4. بۆیه‌ به‌ كورتی به‌Ù¾ÛŽÛŒ گۆڕانكارییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناوچه‌یی Ùˆ نێوخۆیییه‌كان له‌ عێراق، پێویسته ستراتیژیی سیاسی- یاساییی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان‌ بریتی بێت له:‌

پێدانی (مافی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون) بۆ كوردستان Ùˆ (لێسه‌ندنه‌وه‌ÛŒ مافی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون) بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئێستای عێراق.

 

بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانه‌:

  1. http://www.icj-cij.org/docket/files/141/15987.pdf
  2. http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/index.html
  3. https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=090000168007cdac
  4. http://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/Kos%20A%20RES63%203.pdf
  5. www.un.org/en/ga/63/resolutions.shtml
  6. http://www.securitycouncilreport.org/un-documents/justice-rule-of-law-and-impunity/

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون