PÊNÛS
 
سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا 
     2017-03-06
ڕێبوار بابکەیی

سیستەمی نێودەوڵەتی لە تای تەرازووی ئەمریکا و ڕووسیا و چیندا

 

ڕیبوار بابکەیی، مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دراساتی ستراتیژی- زانکۆی سەلاحەددین

Ù„Û• مێژووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، هەمیشە ئەو وڵاتانەی Ú©Û• Ù„Û• ڕووی هێز Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سیاسییەوە Ù„ÛŽÚ© نێزیک بوون، خەریکی ئەوە بوون Ú©Û• لەسەر ئاستی ناوچەکە سیستەمێک دامەزرێنن ڕەچاوی بەرژەوەندییەکانی ئەوان بکات،  هاوسەنگیی هێز Ù„Û• نیۆان خۆیان بپارێزێت Ùˆ ڕەچاوی جیاوازیی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سیاسی Ùˆ هێزی ئەوان بکات Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو وڵاتانەی Ú©Û• Ù„Û• ڕووی هێزەوە Ù„Û• خوارووی ئەوان بوون؛ ÙˆÛ•Ú© ئەو سیستەمەی Ú©Û• هێزە ئەوروپییەکان Ù„Û• ساڵی 1642 دایان مەزراند، بەناوی سیستەمی فرەجەمسەری؛ بۆ هاوسەنگکردنی باڵانسی هێز Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ خۆیان Ùˆ دابەشکردنی میراتی کۆلۆنیالیستی Ùˆ بەهێژموونکردنی سیاسەتی خۆیان بەسەر ئەو وڵاتانەی Ú©Û• Ù„Û• خوارووی ئەوان بوون Ù„Û• ڕووی توانا Ùˆ هێزی سەربازی Ùˆ ئابووری.

ئەمریکا Ù„Û• دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم ساڵی 1945ØŒ بەپێچەوانەی ئەو هێزە ئەوروپییانەی Ú©Û• سیستەمی فرەجەمسەرییان Ù¾ÛŽÚ© هێنا، Ù„Û• بری ئەوەی بیر Ù„Û• هاوسەنگکردنی هێز بکاتەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هێزە ڕۆژاوایییەکان، بەپێچەوانەوە دۆخ Ùˆ هەلومەرجی جه‌Ù†ÛŒ جیهانیی دووەم Ùˆ لێکەوتەکانی بۆ سەر ئابووریی ئەوروپا بە دەرفەت دەزانێت، Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµ بۆ جەمسەربوونی خۆی بدات. بۆ ئەم مەبەستە، توانیی Ù„Û• دوو پرۆژەدا سیاسەت Ùˆ ستراتیژیەتی خۆی بۆ  بەجەمسەربوون دابڕێژێت: یەکێکیان Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ مارشال بوو، بە مەبەستی ئاوەدانکرنەوەی ئەوروپا؛ Ù‡ÛŒ دووەمیان بڕۆژەی کۆمەککردنی داراییی دەزگه‌ ئابوورییه‌ نێودەوڵەتییەکان بوو، ÙˆÛ•Ú© بەنکی نێودەوڵەتی Ùˆ سندوقی نێودەوڵەتیی دراو. بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو دوو سیاسەتەوە، ئەمریکا توانیی ئەوروپا بخاتە ژێر کاریگەریی سیاسەتەکانی خۆی و، Ù„Û• لایەکی ترەوە، توانیی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەو دەزگه‌ Ùˆ ڕێکخراوە ئابوورییانەی Ú©Û• ناومان بردن، کاریگەری بکاتە سەر ئابووریی جیهانی. ئەم سیاسەتەی ئەمریکا، توانیی ئەو وڵاتە بکاتە هێزێکی گەورە و، ڕکابەری هێزێکی گەورەی ÙˆÛ•Ú© یەکێتیی سۆڤێەتی جاران بکات.

Ù„Û• دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەتی جاران Ùˆ کەوتنی جەمسەرێکی ڕکابەری ئەمریکا Ù„Û• کۆتاییی هەشتاکان Ùˆ دەسپێکی نه‌وه‌دەکانی سەدەی بیستەم، کۆتایی بە سیستەمی دووجەمسەری (Bilateral Polar System) دێت. بەو هۆیەیشه‌وه‌ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان Ùˆ سیاسەتی نێودەوڵەتی، Ù¾ÛŽ دەنێنە Ù†ÛŽÙˆ قۆناغێکی نوێی ڕێکخستن Ùˆ دیسپلین Ù„Û• کایەی سیستەمیدا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی؛ ئەویش بە لەدایکبوونی سیستەمێکە بە فۆرمی تاکجەمسەری (Unipolar System). بە مانایەکی دیکە، بە ڕووخانی جەمسەری یەکێتیی سۆڤیەتی جاران، ئەمریکا ÙˆÛ•Ú© تاکجەمسەر دەمینێتەوە، Ú©Û• توانیی کاریگەری لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان Ùˆ سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بنوینێت.

ئەو هەلومەرجە نوێیە، زەمینەی مۆنۆپۆڵکردنی سەرچاوەکانی دروستکردنی هێز Ùˆ سەرچاوەی دروستکردنی بڕیاری ستراتیژیی بۆ ئەمریکا ساز کرد. هەروەها ئەمریکا بە سوودوەرگرتن Ù„Û•Ùˆ هەلومەرجە، سیاسەتی نێودەوڵەتیی بە پێوانەی تەرازووی خۆی دەپیوی؛ واتە بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی، سیاسەتی نێودەوڵەتیی بەڕێوە دەبرد، Ù†Û•Ú© بەپێی بەرژەوەندیی گشتیی وڵاتان. تا ئەو ڕاددەیە Ú©Û• ئەمریکا بانگەشەی زلهێزبوونی  دەکرد، Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• هیچ وڵاتێک ناتوانێت Ù„Û• ڕووی هێز Ùˆ کاریگەرینواندن لەسەر ئیدارەدانی سیستەمی نێودەوڵەتی Ùˆ ئاراستەپێکردنی سیاسەتی نێودەوڵەتی Ùˆ کۆنترۆڵکردنی، ڕکابەریی ئەمریکا بکات. Ù„Û•Ùˆ ڕووەوە و، Ù„Û• دوای 11 سێپتەمبەری ساڵی 2001ØŒ ئەمریکا توانیی بەکردەوە ئەو بانگەشەیەی خۆی بسەلمێنێت، کاتێک Ú©Û• جه‌Ù†Ú¯ÛŒ بەرامبەر عێراق Ùˆ ئەفغانسانی ڕاگەیاند ÙˆÛ•Ú© وڵاتێکی داگیرکەر Ù„Û• دەرەوەی بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی؛ سەرەڕای ناڕازیبوونی هەر یەک Ù„Û• وڵاتانی ڕووسیا Ùˆ چین Ùˆ فەڕەنسا بەو بڕیارەی ئەمریکا.

Ù„Û• هەمبەر ئەم پاوانخوازییەی ئەمریکا  Ùˆ مۆنۆپۆڵکرنی سیستەمی نێودەوڵەتی، چەند هێزیکی گەورە، Ù„Û• ڕووی تایبەمەندی Ùˆ ستراکتۆری ئەو سیستەمەوە، بەم سیستەمە ناڕازین ÙˆÛ•Ú©: چین Ùˆ ڕووسیا. پێیان وایە Ú©Û• ئەم سیستەمە نەیتوانیوە باڵانسی هێز Ù„Û• نێوان هێزە گەورەکان دروست بکات و، تای تەرازووی هێز تەنیا بە لای ئەمریکا شکاوەتەوە و، تەنیا ئەویش  Ù…Û†Ù†Û†Ù¾Û†Ù„ÛŒ سەرچاوەکانی هێزی کردووە و، دەستی بەسەر دەزگه‌ Ùˆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییە ئابووری Ùˆ سیاسییەکانی ÙˆÛ•Ú© (سندوقی نێودەوڵەتیی دراو، بەنکی نێودەوڵەتی، ڕێکخراوی بازرگانیی نێودەوڵەتی Ùˆ...)دا گرتووە. Ù„Û•Ùˆ بارەیەوە Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ خۆیان خستۆتە Ú¯Û•Ú• بۆ گۆڕینی سیستەمی نێودەوڵەتی، Ù„Û• تاکجەمسەرییه‌وه‌ بۆ فرەجەمسەری (System Multi Polar).

پێیان وایە Ú©Û• سیستەمی فرەجەمسەری، زێتر دەتوانێت بە شێوەیەکی دادپەروەرانە ڕەچاوی بەرژەوەندییەکانی تەواوی ئەو وڵاتانە بکات Ú©Û• Ù„Û• ڕووی کاریگەرینواندن لەسەر جووڵەپێکردنی سیاسەتی نێودەوڵەتی، خۆیان بە وڵاتگەلێکی مەزن ئەژمار دەکەن. هەروەها سیستەمی فرەجەمسەری، زیاتر دەتوانێت ڕێز Ù„Û• یاسا نێودەوڵەتییه‌كان Ùˆ بنەماکانی پەیڕەوی نەتەوە یەکگرتووەکان بگرێت و، تەواوی یەکە نێودەوڵەتییەکان دەتوانن Ù„Û• چواچێوەی ئەم سیستەمەدا سوودمەند بن Ùˆ گوزارشت Ù„Û• بەرژەوەندییەکانی خۆیان بکەن.

یەکێک Ù„Û•Ùˆ هەوڵانەی Ú©Û• چین Ùˆ ڕووسیا بۆ ئەم مەبەستە گرتوویانەتە بەر، بریتییە Ù„Û• فراوانکردنی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ فراوانکردنی بازنەی ئەندامبوون Ù„Û•Ùˆ ئەنجومەنە، بە شێوەیەکی هەمیشەیی. Ù„Û•Ùˆ بارەیەوە، ڕووسیا Ùˆ چین هەمیشە داوایان کردووە Ú©Û• هەر یەک Ù„Û• وڵاتی هند، بەڕازیل، ئەڵمانیا Ùˆ چەند وڵاتێک Ù„Û• کیشوەری ئافریقا، ببن بە ئەندامی هەمیشەییی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی.

ئەم هەنگاوانەی چین Ùˆ ڕووسیا لەسەر ئاستی نەتەوە یەکگرتووەکان Ùˆ بەتایبەتی لەسەر ئاستی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، بۆ ئەوەیە Ú©Û• بتوانن Ú•ÛŽÚ¯Û• Ù„Û• نفووزی ئەمریکا بگرن Ù„Û•Ù… ئەنجومەنەدا و، جۆرێک Ù„Û• بەرەیەک Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەنجومەندا Ù¾ÛŽÚ© بهێنن Ù„Û• دژی بڕیاری تاکڕەوانەی ئەمریکا. لەبەر ئەوەی زۆر جار ئەمریکا، بە بۆچوونی ئەوان، ڕێزی Ù„Û• ئیرادەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتی نەگرتووە و، پرسەکانی بردۆتە دەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی؛ ÙˆÛ•Ú© ڕاگەیاندنی جەنگی دژی عێراق له‌ ساڵی 2003  هەروەک ئاماژەمان Ù¾ÛŽ کردبوو، Ú©Û• بەپێچەوانەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ئەژمار کرا؛ تەنانەت بە سەرپێچییەکی ڕوونی یاسای نێودەوڵەتیش ناوزەد کرا. ئەم هەنگاوەی ئەمریکا، Ù„Û• لایەن چین Ùˆ ڕووسیا بەوە خوێندنەەوەی بۆ کرا، Ú©Û• ئەمە یەکێکە Ù„Û• ئاسەوارەکان Ùˆ خەسلەتەکانی سیستەمی تاکجەمسەری. بۆیە داوایان کرد Ú©Û• سیستەمێکی نێودەوڵەتیی ئەوتۆ بێتە کایەوە Ùˆ دابمەزرێت، Ú©Û• هاوسەنگیی هێز بە لای تەواوی یەکە نێودەوڵەتییەکانه‌وه‌ بێت بەتایبەتی  وڵاتە مەزنەکان؛ Ú©Û• دەتوانن Ù„Û• ڕووی هێزەوە ڕکابەریی ئەمریکا بکەن، هەروەها کردەوە Ùˆ هەڵسوکەوتی هەر دەوڵەتێک بە یاسای نێودەوڵەتییه‌وه‌ ببەسترێتەوە Ùˆ سنووردار بکرێت. 

هەنگاویگی تری ڕووسیا و چین سەبارەت بە سنووردارکردنی هێژموونیی ئەمریکا و دژایەتیکردنی سیستەمی تاکجەمسەری، بریتییە لە دژایتیکردنی سیستەمی مووشەکیی ئەمریکا و کەمکردنەوەی نفووز و کاریگەرییەکانی ئەمریکا لەسەر ئاستی جیهان، بەتایبەتی لە ئاسیای ناوەڕاست، کە بە ناوچەی بەرژەوەندییەکان و نفووزی ڕووسیا ئەژمار دەکرێت. لەم ناوچەیەدا ڕووسیا توانیی ئۆزبەکستان ڕازی بکات لەوەی کە داوا لە ئەمریکا بکات بنکەی سەربازیی خۆی لەو وڵاتە بکشێنێتەوە.

Ù„Û• ڕووی ئابوورییشه‌وه‌ØŒ Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدرێت کەوا نفووز Ùˆ کاریگەرییەکانی ئەمریکا لەسەر دەزگه‌ ئابوورییە نێودەوڵەتییەکان Ú©Û•Ù… بکەنەوە. بۆ ئەم مەبەستەیش ڕووسیا Ùˆ چین توانییان بە Ù‡Û†ÛŒ دامەزراندنی ڕێکخراوی شەنگەهای، بەرەیەکی ئابووریی گەورە Ù„Û• دژی هێزی ئابووریی ئەمریکا دادەمەزرێنن؛ سەرباری ئەوەی Ú©Û•  ئەو دوو وڵاتە Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن ڕێگری Ù„Û• تەشەنەکردنی نفووزی ئەمریکا Ù„Û• نیمچەدوورگەی کۆریا بکەن، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ فراوانکردنی بازنەی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی ئەو دوو وڵاتە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا.

بەگشتی، تەرازووی هەر یەک Ù„Û• وڵاتی چین Ùˆ ڕووسیا بۆ پێوانەکردنی سیستەمی نێودەوڵەتی، Ù„Û• تەرازووی ئەمریکاوه‌ جیاوازە. پێیان وایە Ú©Û• جیهان پێویستیی بە زیاتر Ù„Û• جەمسەرێکە، Ù†Û•Ú© تاکە جەمسەرێک؛ بۆ ئەوەی هاوسەنگیی هێز دروست ببێت و، بۆ ئەوەی ببێتە مایەی بەرجەسەتەبوون Ùˆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی تەواوی وڵاتان، بە هەموو قەبارەیەک، Ù„Û• وڵاتی مەزن Ùˆ مامناوەند Ùˆ بچووکەوە؛ دواجار دەبێتە مایەی بەدیهێنانی دادپەروەری Ù„Û• نێوانیان Ù„Û• ڕووی بڕیاردان Ùˆ بوونی ئەوان Ù„Û• Ú¯Û†Ù…Û•Ù„Ú¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتی Ùˆ قەبارەی کاریگەرییەکانیان لەسەر دامودەزگه‌ Ùˆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان.

 
 
« داعش Ù„Û• ڕوانگەی جیۆئەمنیی  ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ قەوقازەوە
« داعش Ù„Û• دامێنی شکستی سووریا Ùˆ عێراقدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە
« ئاسۆی پەیوەندییەکانی چین Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• گۆشەنیگای "ترامپ"Û•ÙˆÛ•
« سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا
« تورکیا Ùˆ هۆڵەندا؛ جه‌نگی سیمبۆلی Ùˆ قەیرانی دیپلۆماسیی نێوان دەستەبژێرەکان
« سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون