PÊNÛS
 
پەیوەندییەکانی ئێران – ڕووسیا: ھەڵکشان Ùˆ داکشان 
     2017-02-27
ئالان حەمە سەعید

پەیوەندییەکانی ئێران – ڕووسیا: ھەڵکشان Ùˆ داکشان

 

ئالان حه‌Ù…Û• سەعید – مامۆستای زانکۆ

Ù¾ÛŽØ´Û•Ú©ÛŒ: Ú•Û•Ù†Ú¯Û• گونجاو نەبێت سازانی ئێران Ùˆ ڕووسیا دەربارەی چەندین دۆسیەی گرنگ بە ھاوپەیمانێتییەکی ستراتیژی وێنا بکەین. وێڕای نزیکیی دیدگه‌ÛŒ ھەر دوو دەوڵەت لەسەر چەندین دۆسیەی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ تەناھی (ئاسایشی)ÛŒ گرنگ، بەڵام دەکرێت ÙˆÛ•Ú© ھاوپەیمانێتییەکی پێویست (تحالف الضرورة) سەیر بکرێت؛ زیاتر Ù„Û• چوار سه‌ده‌ Ù„Û• دژایەتیی مێژوویی Ùˆ چەندین دەیە Ù„Û• دژبەیەکیی ئایدیۆلۆژی، لای بەشێک Ù„Û• توێژەرانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان ھاوپەیمانێتیی ستراتیژی بەرھەم ناھێنێت. ئەم ھاوپەیمانێتییە، ئەگەر دەستەواژەکە دروست بێت، ھۆکاری سەرەکی، پەیوەندیی بە فۆرمی نەزمی نوێی جیھانەوە ھەیە Ú©Û• Ù„Û• پاش کۆتاییی جەنگی سارد، ئەمریکا ڕابەرایەتیی ئەو تاکجەمسەرییەی دەکرد Ú©Û• گۆڕانکارییەکانی بواری ژینگەی سیاسی Ùˆ ئابووریی نێودەوڵەتیی گرتەوە. بە شێوەیەکی گشتی، لێرەدا تیشک دەخەینە سەر گرنگترین قۆناغە مێژوویییەکانی پەیوەندیی ڕووسیا Ùˆ ئێران، ھەڵکشان Ùˆ داکشانی پەیوەندییەکانیان، لێکنزیکبوونە Ùˆ ھەڵوێستی ھاوبەش لەسەر دۆسیەکان، کاری پێکەوەیی، گرنگترین ناجۆرییە سیاسییەکان Ùˆ جیاوازیی بەرژەوەندییەکان لەسەر گشت ئاست Ùˆ ڕەھەندەکان. پاشان ئاییندەی پەیوەندییە سیاسییەکانیان Ùˆ کاریگەرییان لەسەر سیستەمی نوێی جیھان .

تەوەری یەکەم، مێژوویەک لە دژایەتی و جیاوازی و لێکنزیکبوونەوە: پەیوەندییەکانی ئێران و ڕووسیا بە شێوەیەکی گشتی بە چوار قۆناغی گرنگدا گوزەریان کردووە :

Ù¡- Ú¾Û•ÙˆÚµÛ• پاوانخوازییەکانی ڕووسیای قەیسەری، چەندین جەنگی خوێناویی Ù„Û• نێوان ئێران Ùˆ ڕووسیادا خوڵقاندووە. ڕووسیا سوودی Ù„Û• لاوازیی دەوڵەتی ئێران پاش کەوتنی حوکمڕانیی سەفەوییەکان وەرگرت و، توانیی تا ڕاددەیەک کۆنترۆڵی فەرمانڕەوا قاجاڕییەکان بکات و، بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی جلستان ١٨١٣ Ùˆ تورکمانچای ١٨٢٨ بەشێک Ù„Û• باکووری ئێران بخاتە سەر ھەرێمی ڕووسیا؛ Ú©Û• تا ئێستایش گرێیەکی گەورەیە لای ئێرانییەکان. Ù„Û• نێوان ساڵانی ١٩٠٥ Ùˆ ١٩١١دا سوپای ڕووسیا چووە ناوخاکی ئێرانەوە بۆ کپکردنەوەی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ دەستووری (انقلاب مشروطه‌)Ø› ئەم دەستێوەردانە Ù„Û• سه‌روبه‌ندی جەنگی جیھانیی یەکەمیشدا ڕووی دا،  وێڕای ئەوەی ئێران Ù„Û• حاڵەتی بێلایەنیدا بوو. Ù„Û• جەنگی جیھانیی دووه‌میشدا یەکێتیی سۆڤیەت بۆ داگیرکردنی ئێران، ھاریکاریی بریتانیای کرد؛ بە بیانووی ڕێگریکردن Ù„Û• ئەڵمانیای نازی Ù„Û• دەستبەسەرداگرتنی Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• نەوتییەکانی ئێران.

Ù¢- سەرکەوتنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ شیوعییەکان Ù„Û• ڕووسیا له‌ ساڵی ١٩١٧، بووە دەستپێکی وەرچەرخانێکی گرنگی پەیوەندیی ئێران بە ڕووسیاوە. سیاسەتی پاوانخوازیی کۆلۆنیالیستیی ڕووسیای قەیسەری کۆتایی ھات، بەڵام جیاوازی Ùˆ ململانێی ئایدیۆلۆژی سەری ھەڵدا. یەکێتیی سۆڤیەت بە ھەموو توانای خۆیەوە Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ دا ھزری Ú†Û•Ù¾ Ù„Û• ئێراندا بڵاو بكاته‌وه‌ØŒ Ú† Ù„Û• ئازەربایجان، Ú† Ù„Û• کوردستان؛ وێڕای بوونی ململانێی توندی نێوان بلۆکی سۆسیالیستی Ùˆ بلۆکی سەرمایەداری، Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ کاتەدا ئێران Ù„Û• بەرەی پشتگیریکردنی ڕۆژاوادا بوو.  

Ù£- قۆناغی نوێی پەیوەندی، وابەستە بوو بەو گۆڕانکارییانەی Ú©Û• Ù„Û• ١٩٧٩دا Ù„Û• ئێران ڕووی دا؛ Ú©Û• Ù„Û• ئەدەبیاتی سیاسیی ناوچەکەدا بە Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێران ئەژمار دەکرێت. دۆخەکە بۆ سۆڤیەتی پێشوو نوێ بوو؛ Ù„Û• لایەک پێویستیی بەوە ھەبوو بۆ مامەڵەکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو گۆڕانکارییە نوێیە ناوخۆیییانەی ئێران، زیاتر بەرچاوڕوون بێت و، جۆرێک Ù„Û• دڵەڕاوکێی ھەبوو، Ù„Û• لایەکی دیکەیش بە کۆتاییھاتنی پەیوەندیی بەھێزی نێوان ڕۆژاوا Ùˆ ئێران، خۆشحاڵ بوو. دەستێوەردانی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو Ù„Û• ئەفغانستان Ùˆ ڕەتکردنەوەی بەتوندی Ù„Û• لایەن ئێرانەوە، بەوەی Ú©Û• ئەوە داگیرکارییەکی شیوعییەکانە بۆ "دەوڵەتێکی ئیسلامی" و، پشتگیریی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو بۆ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سەددام حسێن Ùˆ ھاریکاریکردنی بە Ú†Û•Ú© Ù„Û• جەنگی ھەشت ساڵەی نێوان عێراق Ùˆ ئێران (١٩٨٠-١٩٨٨) و، بوونی پەیوەندییەکی تا ڕاددەیەک باش Ù„Û• نێوان ئیسڕائیل Ùˆ یەکێتیی سۆڤیەت، بە قۆناغێکی داکشانی پەیوەندیی سیاسیی نێوان ڕووسیا Ùˆ ئێران داده‌نرێت.  

Ù¤- ھەرەس Ùˆ ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، بریتی بوو Ù„Û• قۆناغێکی جیاوازی پەیوەندیی نێوان ڕووسیا Ùˆ ئێران. سەرەتاکانی ئاسۆی پەیوەندییەکی باش Ù„Û• نێوانیاندا، Ù„Û• سەردانەکەی ھاشمی ڕەفسەنجانی، سەرۆکی ئەوکاتی ئەنجومەنی شوورای ئیسلامی، Ù„Û• ساڵی ١٩٨٩دا  بۆ ڕووسیا، دەستی Ù¾ÛŽ کرد. بەڵام ھاتنی "یەلسن" Ù„Û• ڕووسیا،  Ù„Û• سەرەتادا وای Ù„ÛŽ دەخوێنرایەوە Ú©Û• پەیوەندییەکانی ڕووسیا Ùˆ ئێران بە Ú¾Û†ÛŒ نزیکیی یەڵسن Ù„Û• ڕۆژاواوە، نەچێتە قۆناغێکی باشترەوە. ئێران تا ساڵی ١٩٩٢ چاوەرێی کرد تاوەکوو توانیی جۆرێک Ù„Û• متمانە Ùˆ نزیکبوونەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووسیادا دروست بکات، بەوەی Ú©Û• ڕێککەوتننامەی ھاریکاریی ھاوبەشی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووسیادا سەبارەت بە وێستگەی ئەتۆمیی بوشەھر واژوو کرد. Ù„Û• پاش ئەوە پەیتا پەیتا پەیوەندییەکانی ھەر دوو لا، چوونە قۆناغێکی نوێوە، Ú©Û• ڕەچاوکردنی ڕەھەندی جوگرافی Ùˆ سیاسی Ùˆ بەرژەوەندیی ئابووری Ùˆ ھاوکێشەکانی کێبرکێی ھەرێمایەتی، پاڵنەر بوون بۆ دروستبوونی پەیوەندییەکان لەسەر بنەمای پێدراوی (معطيات) نوێ. بە شێوەیەکی گشتی، دۆخەکە گەیشتە ئەوەی ڕووسیا جۆرێک Ù„Û• دڵنیاییی بۆ دروست ببێت Ú©Û• ئێران لەسەر بنەمایەکی پراگماتییانە مامەڵەی نوێ دەکات و، دەکرێت ببێتە فاکتەری سەقامگیری بۆ ناوچەکانی باشووری ڕووسیا؛ ئێرانیش متمانەیەکی بۆ دروست بوو، Ú©Û• دژایەتییەکانی سه‌ده‌ÛŒ ١٩ Ùˆ ٢٠ ئەستەمە بەئاسانی دروست ببێتەوە و، ڕووسیا جارێکی دیکە نابێتە Ú¾Û•Ú•Û•Ø´Û• بۆ باکووری ئێران. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ھەموو ئەوانەیشدا وێڕای ئەوەی ئێران چەند گرێبەستێکی بۆ کڕینی Ú†Û•Ú© Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووسیا واژوو کرد و، تەنگژەی ئابووریی ڕووسیا Ù„Û•Ùˆ کاتەدا پاڵنەر بوو بەوەی Ú©Û• ڕووسیا ھانی کۆمپانیا Ùˆ دامەزراوە پیشەسازییە سەربازییەکانی بدات بۆ ڕووکردنە بازاڕی ئێرانی. بەڵام، بە Ú¾Û†ÛŒ گوشاری ئەمریکا لەسەر ڕووسیا Ùˆ سزاخستنەسەر چەند کۆمپانیایەکی ڕووسی، ڕووسیا ناچار بوو پاشەکشە Ù„Û• گرێبەستەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێراندا بکات Ù„Û• بواری سەربازی Ùˆ تەکنەلۆژی. ھەموو ئەمانەیش، پاش واژووکردنی یاداشتی "گور- چیرنومیردین"ÛŒ ساڵی ١٩٩٥ ھاتە ئاراوە. Ù„Û• ساڵی ١٩٩٨یشدا، ڕووسیا گرێبەستێکی بۆ ھاریکاریی وێستگەی توێژینەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێراندا ڕاگرت.

Ù¥- دەیەی یەکەمی سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یەک، دەستپێکی قۆناغی نوێ بوو Ù„Û• پەیوەندییەکانی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا. بەگەیشتنی پووتین بە سەرۆکایەتیی ڕووسیا، ڕووسیا دەستبەرداری قۆناغی پاشکەوتەییی سیاسی بوو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریکادا. Ù„Û• سێیەمین جار گەیشتنی پووتیندا بۆ سەرۆکایەتیی ڕووسیا، ئەم ویستەی ڕووسیا بۆ گەڕانەوەی Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگی ڕووسیا Ù„Û• سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، زیاتر ئاشکرا Ùˆ بەرجەستە بوو. بەڵام Ù„Û• سەرەتادا ڕووسیا ھەوڵەکانی خۆی بۆ گەڕانەوەی Ø´Ú©Û†ÛŒ سیاسی  Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ مێژوییی خۆی لەسەر ئاستی ھەرێمایەتی دەست Ù¾ÛŽ کرد. سەرەتا ڕووسیا فۆکەسی خستە سەر دوو ناوچەی گرنگی جیۆسیاسی، ئەوانیش بریتی بوون Ù„Û•: ئاسیای ناوەند Ùˆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. بۆ ئەم مەبەستەیش ڕووسیا پێویستیی بە دووبارە ھەڵسەنگاندنەوەی Ú•Û†ÚµÛŒ جیۆستراتیژیی ئێران ھەبوو و، گرنگیی Ú•Û†ÚµÛŒ ئێران Ù„Û• Ù„Û• قەوقاز Ùˆ دەریای قەزوین Ùˆ ئاسیای ناوەند Ùˆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بووە جێگه‌ÛŒ بایەخی ڕووسیا. Ù„Û•Ùˆ زەمەنەدا بوونی سەربازیی ئەمریکا Ù„Û• ئەفغانستان ٢٠٠١ و، عێراق ٢٠٠٣ و، فراوانبوونی ھێژموونیی ناتۆ بەرەو ڕۆژھەڵات Ù„Û• قەوقاز Ùˆ ئاسیای ناوەند Ùˆ ناوچەی دەریای قەزوین، ببوونە مایەی دڵەڕاوکێی هه‌Ù… ڕووسیا، هه‌Ù… ئێران. ھەموو ئەمانە ھاندەر بوون بۆ ڕووسیا، Ú©Û• Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو دەوڵەتانەدا بدات كه‌ تا ڕاددەیەک Ù„Û• ئەمریکاوە دوورن. بۆ ئەم مەبەستەیش ڕووسیا Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ پێکھێنانی بەرەیەکی دا، Ú©Û• نیگەران Ùˆ دژی سیاسەتی ھێژموونگەرا Ùˆ پاوانخوازی ئەمریکا بوون، Ú©Û• ھەر یەک Ù„Û• ئێران Ùˆ چین Ùˆ بەڕازیل Ùˆ ھندستان لەخۆ بگرێت. ئامانجی سەرەکیش Ù„Û• پێکھێنانی ئەو بەرەیە، بریتی بوو Ù„Û• چێککردنەوەی باڵانس Ùˆ ڕاگرتنی جۆرێک Ù„Û• ھاوکێشەی نوێ، Ú©Û• پەیامی کۆتاییھاتنی تاکجەمسەریی Ù¾ÛŽ بێت.

تەوەری دووەم: بوارەکانی پەرەپێدانی پەیوەندی و دروستکردنی ھاوبەشی: ئێران و ڕووسیا لە ھەوڵی بەردەوامدان بۆ پێکھێنانی پەیوەندییەکی تۆکمە لە چەند بوارێکدا:

Ù¡- ھاریکاریی ئابووری Ùˆ بازرگانی: ئێران توانیویەتی بۆ ڕووسیا ھاوبەشێکی بازرگانیی زۆر باش بێت، بۆ نموونە: بەگوێرەی ئەنجومەنی کاروباری ڕووسی، قەبارەی ئاڵوگۆڕی نێوانیان Ù„Û• نێوان ساڵانی ٢٠٠٧ -٢٠١١ بریتی بووە Ù„Û• ٦،٣ ملیار دۆلار، بەڵام تەنیا Ù„Û• ساڵی ٢٠١٢ بۆتە ٣،٦٥ ملیار دۆلار. Ù„Û• ئێستایشدا ئەم ژمارانە ساڵانە گۆڕانکارییان بەسەردا دێت، بەڵام Ù„Û• ھەموو بارەکاندا بەھای ئەو ئاڵوگۆڕە بازرگانییانە، زیاتر Ù„Û• بەرژەوەندیی ڕووسیادا بوون. Ù„Û•Ùˆ ڕوانگەیەوە، دەکرێت بڵێین ئێران توانیویەتی Ù„Û• ئاڵوگۆڕی بازرگانیدا، ببێتە جێگه‌ÛŒ بایەخی ڕووسیا.  Ù„Û• ٢٢ی شوباتی ٢٠١٧دا  Ú•ÙˆÙˆØ³ÛŒØ§ Ùˆ ئێران دەرگه‌ÛŒ گفتوگۆیان بۆ ڕێککەوتننامەیەک Ù„Û• بواری بازرگانیی ئازاددا کردەوە. ئیگۆر شۆڤاولۆڤ، جێگری یەکەمی سەرۆکوەزیرانی ڕووسیا و، مەحموود واعزی، وەزیری پەیوەندی Ùˆ تەکنەلۆژیی زانیاریی ئێران، بۆ سازدانی ئەو ڕێککەوتننامەیە ئامادەکارییان کردووە. Ù„Û• کۆتاییی ساڵی ٢٠١٦ دا، جیا لەمەیش ڕووسیا ھانی ئەنجومەنی باڵای یەکێتیی ئۆراسیای داوە بۆ دەستپێکی گفتوگۆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران بە مەبەستی ڕێککەوتننامەی بازرگانیی ئازاد. ئەگەر ئێران Ù„Û• چوارچێوەی یەکێتیی ئۆراسیادا ئەو ڕێککەوتننامەیە واژوو بکات، Ú©Û• بلۆکێکی ئابووریی گەورەیە Ùˆ دەوڵەتانی ڕووسیا Ùˆ قه‌زاقستان Ùˆ ئەرمینیا Ùˆ بیلاڕووسیا Ùˆ قرقیزستان دەگرێتە خۆ، Ú©Û• ڕووبەری جوگرافیی ئەندامەکانی ٢٠،٢ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و، دەتوانێت Ù„Û• ئاڵوگۆڕی بێسانسۆری شمەک Ùˆ خزمەتگوزاری Ùˆ سەرمایە Ùˆ دەستی کار سوودمەند بێت.  

Ù¢- ئێران ÙˆÛ•Ú© بازاڕێک بۆ Ú†Û•Ú©ÛŒ ڕووسی: ئێران بازاڕێکی سەرەکییە بۆ کڕین Ùˆ ساغکردنەوەی Ú†Û•Ú©ÛŒ ڕووسی و، سێیەمین ھاوبەشی ڕووسیایە پاش چین Ùˆ ھندستان. سیسته‌Ù…ÛŒ بەرگریی  S٣٠٠ بە یەکێک Ù„Û• گرنگترین ئەو مامەڵانە Ù„Û• نێوان ڕووسیا Ùˆ ئێراندا ئەژمار دەکرێت Ú©Û• ساڵی ٢٠١٠ بە Ú¾Û†ÛŒ گوشارەکانی ئەمریکاوە بۆ ماوەیەکی زۆر Ù„Û• لایەن کرملینەوە بڕیاری ھەڵپەساردنی بۆ دەرچوو. ئێران گرێبەستێکی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووسیادا بۆ کڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ مووشەکیی  TOR-M1ØŒ فڕۆکەی جەنگیی  SU-٢٥UBTØŒ فرۆکەی میکی ٢٩ Ùˆ سۆخۆی ٢٤، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چەندین جۆرە Ú†Û•Ú©ÛŒ جەنگیی دیکە، واژوو کردووە. وا مەزەندە دەکرێت سوود Ùˆ قازانجی ڕووسیا Ù„Û• فرۆشتنی Ú†Û•Ú© Ùˆ کەرەستەی سەربازی بە ئێران، Ù„Û• نێوان ١١ بۆ ١٣ ملیار دۆلار بێت. Ù„Û• ئێستایشدا تیمێکی ئەمنی Ùˆ سەربازیی ڕووسی، سەرقاڵی گفتوگۆکردنن بۆ چەندین مامەڵەی فرۆشتنی گرنگی بواری سەربازی، Ù„Û• جۆرەکانی: سوخۆی ٣٠، تانکی T٧٢، مووشەکی یاخۆنتی دژەکەشتیگەلی سەربازیی دەریایی و، چەندین جۆری دیکەی Ú†Û•Ú©ÛŒ پێشکەوتوو. Ù„Û• ئێستایشدا بەگوێرەی ڕاپۆرتە ھەواڵییەکانی ڕۆژنامەی "یدیعوت ئەحرنۆتی ئیسرائیلی"ØŒ ئێران Ù„Û• بەرنامەیدایە بە بەھای ٢١ ملیار دۆلار، ژێرخانی سەربازییەکەی نوێ بکاتەوە؛ بۆ ئەو مەبەستەیش بە پلەی یەکەم، پشتئەستوورە بە Ú†Û•Ú©ÛŒ ڕووسی .

Ù£- ھاریکاریی ستراتیژیی بواری وزە Ùˆ ئەتۆم: ڕووسیا، بە لایەنی پەیوەندیدار بە دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران ئەژمار دەکرێت؛ Ù„Û• ھەمان کاتدا بە سەرچاوەی سەرەکیی ھاریکاریی ئێران Ù„Û• بواری ھاریکاریی ئێران بە تەکنەلۆژیی ئەتۆم، دادەنرێت. ئاماژە سەرەتایییەکان دەگەڕێنەوە بۆ ڕێککەوتنی ساڵی ١٩٩٢، Ú©Û• بڕیار درا ڕووسیا Ù„Û• بنیاتنانی وێستگەی ئەتۆمیی بوشەھر بە مەبەستی "بەکارھێنانی ئاشتییانە"ØŒ ھاریکاری ئێران بێت. پاش فراوانبوونی پرۆسەی سوودوەرگرتن Ù„Û• تەکنەلۆژیی ئەتۆم Ùˆ Ù„ÛŽÚµÛŒ Ùˆ ناڕوونی Ù„Û• ئامانجەکانی ئێران Ùˆ ھەندێک Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ گوماناوی Ù„Û•Ù… پرۆسەیەدا، ئەمریکا Ùˆ ئیسرائیل Ùˆ ئەوروپای ڕۆژاوا، بە شێوازی جیاجیا، دژایەتیی خۆیان بۆ ھەوڵەکانی ئێران دەربڕی. Ù„Û• بەرامبەریشدا، ڕووسیا Ù„Û•Ù… دۆسیەیەدا بۆ ئێران ھاوسۆز دەرچوو. وێڕای ڕەزامەندیی ڕووسیایش Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایش لەسەر سەپاندنی سزاکان بەسەر ئێراندا، بەڵام ئەوەی نەگەیاندووە Ú©Û• Ù„Û• ھاریکاریکردنی ئێران Ù„Û•Ùˆ دۆسیەیەدا پاشگەز بێتەوە. بەپوختی ئەوەی پەیوەندیی بە ھەڵوێستی ڕووسیا ھەبووە Ù„Û•Ù… دۆسیەدا، دوو خاڵی گرنگ بووە، یەکەم: پشتگیریی مافی ئێران Ù„Û• بەدەستھێنانی تەکنەلۆژیی ئەتۆمی بۆ کاری ئاشتییانە. دووەم: ڕێگریکردن Ù„Û• ئێران Ùˆ پشتگیریکردنی سزاکانی ڕۆژاوا لەسەر ئێران بۆ نەگەیشتن بە بەدەستهێنانی تەکنەلۆژیی ئەتۆمیی سەربازی. ئەمەیش بەکورتی پەیامێک دەگەیەنێت Ú©Û• ڕووسیا ئێرانێکی بەھێزی دەوێت، بەڵام مەرجە نەگاتە ئەو ئاستەی ببێته‌ Ú¾Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر خۆیشی.  

Ù¤- ئاسیای ناوەند Ùˆ قەوقاز: نزیکیی ئێران Ùˆ ڕووسیا Ù„Û• یەکدی Ù„Û• ڕووی جوگرافییه‌وه،‌ لەسەر ئاستی ھەرێمایەتی خاڵی لێکتێگەیشتن Ùˆ دژبەیەکی بۆ دروست کردوون. بەڵام ستراتیژیی ھەر دوو لا Ù„Û• ئێستادا لەسەر ئەو بنەمایە داڕێژراوە Ú©Û• بە دوای خاڵی ھاوبەش Ùˆ گرتنەبەری سیاسەتی سازان Ùˆ لێکنزیکبوونەوە لەسەر پرسە جیاوازەکاندا بگەڕێن. Ù„Û• ئێستادا، بوونی ئێران Ù„Û• ڕێکخراوی شانگھای ÙˆÛ•Ú© چاودێر، Ú©Û• ڕووسیا، چین، قه‌زاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان Ùˆ ئۆزبەکستان تیایدا ئەندامن، Ù„Û• بوارەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر Ùˆ بازرگانیی ماددەی ھۆشبەر Ùˆ بەقاچاخبردنی Ú†Û•Ú© Ùˆ تاوانی ڕێکخراو Ù„Û•Ù… ناوچەیەدا جۆرێک Ù„Û• نزیکبوونەوەی Ù„Û• نێوان ڕووسیا Ùˆ ئێراندا دروست کردووە . Ù„Û• پاڵ ئەمەدا "ڕێکخراوی ھاریکاریی ئابووریی ناوچەی دەریای قەزوین"ØŒ وێڕای بوونی جیاوازی Ùˆ تێڕوانینی ناجۆر Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکدی Ù„Û• ڕێکخستنی باری یاساییی دەریای قەزوین، Ú©Û• ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە نەوت Ùˆ گازی سروشتی، بەڵام بۆتە ھۆکاری نزیکبوونەوەی زیاتر Ù„Û• نێوانیان، چونکە ڕووسیا Ùˆ ئێران Ú©Û• بەشێکن Ù„Û•Ùˆ Ù¥ دەوڵەتەی دەکەونە سەر ئەو دەریایە، بەبەردەوامی بۆ کەمکردنەوەی پانتاییی ڕا جیاوازەکانیان، بیر Ùˆ ڕا ئاڵوگۆڕ دەکەن.

Ù¥- تەنگژەی سووریا: تەنگژەی سووری، بووە دەرخەری ھاوھەڵوێستی Ùˆ زیاتر لێکنزیکبوونەوەی ڕووسیا Ùˆ ئێران. ئەمریکا Ùˆ ڕۆژاوا Ùˆ ئیسرائیل Ùˆ سعوودیا Ùˆ قەتەر Ùˆ چەند دەوڵەتێکی دیکە Ù„Û• چوارچێوەی ستراتیژێکی لێکچوو، یان لێكنزیک، مامەڵە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تەنگژەی سووریدا دەکەن؛ جۆرێک Ù„Û• ھاوھەڵوێستی Ùˆ لێكنزیكیی دیدگه‌یان ھەیە. ئێرانیش ئه‌کتەرێکی گرنگی ئەو بەرەیەیە Ú©Û• Ù„Û• ئاستی نێودەوڵەتیدا ڕووسیا پێشەنگیەتی و، حزبوڵڵای لوبنانی Ùˆ ھەندێک گرووپی چەکداری شیعەمەزھەبی عێراقی Ùˆ تا ڕاددەیەکیش چین لەخۆ دەگرێت. ڕووسیاو ئێران Ù„Û• ڕێگریکردن Ù„Û• ھەر دەستێوەردانێکی سەربازیی دەرەکی Ù„Û• سووریا ھاوھەڵوێستن و، ڕایان وایە Ú©Û• تەنگژەکە، دەبێت Ù„Û• چوارچێوەی ململانێی دەسەڵات Ùˆ ئۆپۆزیسیۆندا بخوێنرێتەوە Ùˆ بە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چارەی ئاشتییانە چارەسەر بکرێت؛ جیا Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ھەر دوو لایان ھاوڕان لەسەر ئەوەی بوونی دەیان گرووپی توندڕەو Ùˆ تیرۆریستی Ù„Û• سووریا Ù„Û• پاڵ داعشدا، ئاسایشی ھەرێمایەتیی ناوچەکەیان خستۆتە بەردەم مەترسییەکی گەورەوە. Ù„Û• بواری دیپلۆماسیدا ڕووسیا Ù¾ÛŽÛŒ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرت Ú©Û• پێویستە ئێران ھاوشانی سعوودیا Ù„Û• "ژنێف Ù¢"دا بەشداریی Ù¾ÛŽ بکرێت.

ڕووسیا Ùˆ ئێران Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© خوێندنەوەی ستراتیژی Ùˆ جیۆسیاسیی گرنگی ھاوبەشیان سەبارەت بە دۆخی ئێستا Ùˆ ئاییندەی سیاسیی سووریا ھەیە. ھەر یەک بەجیا Ùˆ Ù„Û• ھەمان کاتدا بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ پێکەوەیی، Ù„Û• Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییە قووڵەکانی خۆیانن Ù„Û• سووریادا؛ وێڕای بوونی ھەندێک جیاوازی Ù„Û• میکانیزمی مامەڵەکردندا Ú©Û• ھەندێک Ù„Û• توێژەران بە دابەشکردنی Ú•Û†ÚµÛŒ ناوزەند دەکەن، Ù†Û•Ú© جیاوازی Ù„Û• میکانیزمی کار. جیا Ù„Û•Ùˆ بابەتانەی Ú©Û• ئاماژەیان Ù¾ÛŽ کرا، دەکرێت تیشک بخرێتە سەر سێ دیدگه‌ÛŒ سەرەکی لەناو ئێراندا سەبارەت بە دەستێوەردانی ڕووسیا Ù„Û• جەنگی سووریادا: دیدگه‌یەک بە تێڕوانینێکی کۆدەتائامێزی دەزانێت بەسەر Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگی ئێراندا؛ دیدگه‌یەکی دیکە تا ڕاددەیەک ڕەشبینە بەو دەستێوەردانە؛ دیدگه‌ÛŒ سێیەم بە گرنگ Ùˆ گەشبینییەوە Ù„Û•Ùˆ دەستێوەردانە دەڕوانێت و، لای وایە دەبێتە Ú¾Û†ÛŒ پتەویی پەیوەندییەکانی ئێران – ڕووسیا Ùˆ بەدیھێنانی بەرژەوەندیی ھاوبەش Ù„Û•Ù… ڕووانەوە

•       ڕێگریکردنە Ù„Û• دروستبوونی حکوومەتێک Ù„Û• سووریادا، Ú©Û• ھاوسۆز بێت بۆ ڕۆژاوا بەگشتی Ùˆ ئەمریکا بەتایبەت.

•       قەڵاچۆکردن، یان زیانگەیاندنی قووڵە بە گرووپە "جیھادییەکان" Ù„Û• سووریادا، Ú©Û• ٥٠٠٠ تا ٧٠٠٠ Ù„Û•Ùˆ تیرۆریستانە Ù„Û• بنەڕەتدا خەڵکی دەوڵەتانی ئاسیای ناوەند Ùˆ قەوقازن؛ ئەمەیش پاراستنی ئاسایشی نەتەوەییی ڕووسیایه‌ Ù„Û• تیرۆر و، بۆ ئێرانیش Ù„Û• لاوازبوونی ئەو گرووپانەدا گرنگیی دەبێت. ئەمە Ù„Û• کاتێکدایە ئێرانیش دراوسێی ئاسیای ناوەندە.

•       دەستێوەردانی ڕووسیا Ù„Û• سووریا، بارسووکییەک بۆ ئێران دروست دەکات Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ چارەسەری سیاسی بەم دەستێوەردانەی ڕووسیا، ھیوای زیاترە.

Ù„Û• لایەکی دیکەوە ئەو تیمەی دیدگه‌یەکی ڕەشبینیان سەبارەت بە دەستێوەردانی ڕووسیا Ù„Û• سووریا ھەیە، باس Ù„Û• چەند خاڵێکی گرنگ دەکەن :

•       ڕووسیا Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ سنووردارکردنی ئێران Ù„Û• ناوچەکەدا دەدات.

•       ڕووسیا، بە ھاوپەیمانێکی مێژووییی ئێران Ù„Û• ناوچەکەدا دانانرێت .

•       دەستێوەردانی ڕووسی Ù„Û• سووریا، ئاییندەی چارەنووسی سیاسیی ئێران Ù„Û• سووریادا بە ناڕوونی دەھێڵێتەوە. ئەگەری ئەوەیش ھەیە Ù„Û• ئاییندەدا ڕووسیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریکادا سەبارەت بە سووریا بگاتە دیدگه‌یەکی ھاوبەش، بەبێ گەڕانەوە بۆ ڕای ئێران Ùˆ بەرژەوەندییەکانی Ù„Û• سووریادا.

Ù¦-  Ú¾Ø§Ø±ÛŒÚ©Ø§Ø±ÛŒÛŒ ئێران– ڕووسیا Ùˆ ئاسایشی کەنداو:  Ú•ÙˆÙˆØ³ÛŒØ§ وای بۆ دەچێت Ú©Û• ھاریکاریی سەربازیی ڕووسی –ئێرانی، نابێتە Ú¾Û†ÛŒ Ú¾Û•Ú•Û•Ø´Û• بۆ سەر ئاسایشی کەنداو، چونکە ڕووسیا ئەو Ú†Û•Ú© Ùˆ کەلوپەلە سەربازییانە دەداتە ئێران Ú©Û• Ú†Û•Ú©ÛŒ بەرگرین، Ù†Û•Ú© Ú†Û•Ú©ÛŒ ھێرشبردن. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا ڕووسیا لای وایە، پێدانی Ú†Û•Ú©ÛŒ ڕووسی بە ئێران ھاوسەنگیی ستراتیژی Ù„Û• ناوچەکەدا ناگۆڕێت؛ بەتایبەت ناوچەی کەنداو بارگاوییە بە چەندین جۆرە Ú†Û•Ú©ÛŒ پێشکەوتووی ئەمریکی، Ú©Û• Ù„Û• ئاستی کوالێتیدا Ù„Û•Ùˆ چەکانەی Ú©Û• لای ئێرانن، زۆر بەرزترن. Ù„Û• ڕەھەندێکی دیکەدا ڕووسیا باش Ù„Û•ÙˆÛ• تێ گەیشتووە Ú©Û• ناوچەی کەنداو Ù„Û• ڕووی ئابووری Ùˆ ستراتیژییشەوە، گرنگیی زۆری بۆ ڕووسیا ھەیە. بۆ ئەو مەبەستە، ڕووسیا Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ داوە خۆی ÙˆÛ•Ú© نێوەندکارێک بۆ لێکنزیکبوونەوەی کەنداو Ùˆ ئێران پیشان بدات. دیدگه‌ÛŒ ستراتیژیی ڕووسیا بۆ ئاسایشی ناوچەکە، بریتییە Ù„Û• دامەزراندنی سیسته‌Ù…ÛŒ ئاسایشی ھەرێمایەتی، Ú©Û• ھەر Ø´Û•Ø´ دەوڵەتەکەی کەنداو Ùˆ عێراق Ùˆ دراوسێكانی عێراق لەخۆ بگرێت.

تەوەری سێیەم: گازی سروشتی Ùˆ Ú¾ÛŽÚµÛŒ نابۆکۆ: ئاشکرایە بیرۆکەی دامەزراندنی Ú¾ÛŽÚµÛŒ نابۆکۆ بۆ گواستنەوەی گازی سروشتی بۆ ئەوروپای ڕۆژاوا، بیرۆکەیەکە زیانی گەورە Ù„Û• ئابووریی ڕووسیا دەدات. پاش ئەوەی ڕووسیا Ù„Û• دروستکردنی کێشەیەکی یاسایی بۆ ناوچەی دەریای قەزوین سەرکەوتوو بوو، Ú©Û• سەرەتای Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ ڕووسیا بوو بۆ پەکخستنی پرۆژەی Ú¾ÛŽÚµÛŒ نابۆکۆ، وێستگەی دووەمی Ù„Û• ئێرانەوە دەست Ù¾ÛŽ دەکات. ئومێدێکی گەورەی ئەوروپییەکان Ú¾ÛŽÚµÛŒ نابۆکۆ بوو بۆ دەرچوون Ù„Û• ھێژموونیی وزەی ڕووسی Ù„Û• بواری گازی سروشتی و، یەکێک Ù„Û•  سەرچاوەکانی دابینکردنی گازی سروشتی بۆ ئەوروپا Ù„Û• پاڵ چەند دەوڵەتێکی دیکە بریتی بوو Ù„Û• ئێران؛ چونکە ئێران خاوەنی دووەمین یەدەگی گازی سروشتییە پاش ڕووسیا و، چوارەمین دەوڵەتی بەرھەمھێنی گازی سروشتییە. وێڕای ئەوەی ئەمریکا ڕەزامەند نییە بە وەرگرتنی گازی سروشتیی ئێرانی Ù„Û• لایەن ئەوروپاوە، بەڵام ئەوروپییەکان پێویستییەکی زۆریان بە گازی سروشتی ھەیە. ئەم پێویستییە Ù„Û• پاش واژووکردنی ڕێککەوتننامەی کیوتو ١٩٩٢ Ùˆ گرتنەبەری ڕێکاری پێویست Ù„Û• لایەن ئەوروپییەکان بۆ ڕێگریکردن Ù„Û• پیسبوونی ژینگە، بەبەردەوامی Ù„Û• زیادبووندایە. ئێرانیش ناردنی گازی سروشتیی وڵاتەکەی، بە دەروازەیەک بۆ کەمکردنەوەی سزا ئابوورییەکانی دەزانێت، بەڵام ڕووسیا بەبەردەوامی Ù„Û• ھاندانی ئێراندایە Ú©Û• کاڵاکانی Ù„Û• بواری وزە Ù„Û• بازاڕەکانی ئاسیادا، ÙˆÛ•Ú© ھندستان Ùˆ چین، ساغ بکاتەوە و، ڕوو Ù„Û• ئەوروپا نەکات؛ بەڵام ئێرانیش Ù„Û• ئێستادا تووشی گرفت بووە، Ú©Û• چەندین کێبڕکێکاری Ù„Û• بازاڕەکانی ئاسیادا بۆ دروست بووە. دۆسیەی گازی سروشتیی ئێران لای ھەندێک Ù„Û• توێژەران Ù„Û• ئاییندەدا دەبێتە خاڵی ناکۆکیی نێوان ڕووسیا Ùˆ ئێران، ئەگەر ئێران بە ئاراستەی فرۆشتنی گازی سروشتیی وڵاتەکەی بۆ ئەوروپای ڕۆژاوا ھەنگاو بنێت.  

دەرەنجام: پەیوەندییەکانی ئێران Ùˆ ڕووسیا لەمڕۆدا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پێدراوی ستراتیژی Ùˆ بەرژەوەندیی ھاوبەش ئاراستەی دەکات. ئێران Ù„Û• ئێستادا لای ھەندێک Ù„Û• توێژەران ھاوبەشێکی ستراتیژیی ڕووسیایە Ùˆ لای ھەندێکی دیکەیان ھاوبەشێک Ùˆ ھاوپەیمانێکی پێویستی دۆخی نوێی ھاوکێشەی نێودەوڵەتی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ ھەرێمایەتییە. دروستکەرانی سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• کاتێکدا بڕیاریان دا ئاستی پەیوەندییەکانیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووسیادا ببەنە قۆناغێکی پێشکەوتوو، ھاوکێشەیەکی گرنگی دوولایەنەیان لەبەرچاو گرت Ú©Û• بریتی بوو Ù„Û• پاڵپشتیکردنی ئێران Ù„Û• لایەن ڕووسیاوە Ù„Û• ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بەرامبەر ھاریکاریی تەواو Ùˆ پاڵپشتیی ئێران بۆ ڕووسیا Ù„Û• ناوچەی ئاسیای ناوەند Ùˆ قەوقاز. بە شێوەیەکی گشتی، جیا Ù„Û• لێکنزیکبونەوە Ùˆ پاڵپشتییەکان، چاوەرێی بوونی تەنگژەیش Ù„Û• نێوان ڕووسیا Ùˆ ئێراندا، بەتایبەت Ù„Û• سووریادا دەکرێت، ئەگەر ڕووسیا دیدگه‌ÛŒ خۆی سەبارەت بە ئاییندەی سووریا زیاتر ڕوون بکاتەوە. چونکە ھەندێک Ù„Û• توێژەرانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان وای دەبینن Ú©Û• ڕووسیا سووریا ÙˆÛ•Ú© گۆڕەپانێک بۆ ئیستفزازکردنی ڕۆژاوا، بەتایبەت Ù„Û• ئۆکرانیا، بەکار دەھێنێت و، ڕووسیا سەبارەت بە ئاییندەی سووریا خاوەن دیدگه‌یەکە Ú©Û• Ú•Û•Ù†Ú¯Û• پەیوەندییەکانی بە ئێرانەوە بخاتە تەنگژەوە. ڕووسیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ مانەوەی ئەسەدە Ùˆ تا ڕاددەیەکیش Ú•Û•Ù†Ú¯Û• بە بوونی ھێژموونیی عەرەبی سوننە Ù„Û• ناوەڕاستی سووریا ڕازی بێت و، کوردیش Ù„Û• باکووری ئەو وڵاتە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆی Ù„Û• کەناراوەکانی سووریا. ئەمەیش تا ڕاددەیەک Ù„Û• دیدگه‌ÛŒ ئێراندا بۆ ئاییندەی سووریا، ناکۆکە.

سەرچاوەکان:

1-  Ø¹Ø¨Ø¯Ø§Ù„سلام جمعة زاقود، الابعاد الاستراتيجية للنظام العالمي الجديد،1989-2011ØŒ دار زهران، 2013.

2- شاهرام تشوبين، طموحات ايران النووية، دار العربية للعلوم ناشرون، بيروت، 2007.

3- محجوب الزويري، ايران الثورية والثورات العربية: ملاحظات عن السياسة الخارجية الايرانية ومآلاتها، المركز العربي للابحاث ودراسة السياسات، الدوحة، 2012.

4- فاطمة الصمادي، ماذا بعد الاتفاق النووي الإيراني؟.. الرابحون والخاسرون، مركز الجزيرة للدراسات، 25 يونيو/حزيران 2015. تاريخ الدخول: 10مايو/أيار 2016

http://studies.aljazeera.net/ar/reports/2015/06/20156259435992376.html

5- فرح الزمان أبو شعير، العلاقات الإيرانية-الروسية: شراكة حذرة تميز حلف الضرورة، مركز الجزيرة للدراسات، 07 أكتوبر/تشرين الأول 2013. تاريخ الدخول 10 مايو/أيار 2016.

http://studies.aljazeera.net/ar/reports/2013/10/201310710612251555.html

6- Elena Holodny, Business Insider , Russia is ready to jump on the 'new opening' in Iran

http://www.businessinsider.com/iran-russia-us-relations-after-nuclear-deal-2015-6#ixzz3dP0zpwBh

7- Karoun Demirjian, Russia-Iran relationship is a marriage of opportunity: https://www.washingtonpost.com/world/russia-iran-relationship-is-a-marriage-of-opportunity/2015/04/18/5de80852-e390-11e4-ae0f-f8c46aa8c3a4_story.html?utm_term=.0b6b8f7dc0fd

 

 

 

 
 
« عێراق؛ له‌ ته‌نگژه‌ى بونیاد Ùˆ ته‌نگژه‌ى به‌ڕێوه‌بردندا
« بەمەککەکردنى کەربەلا
« ڕۆژئاواى ئەفریقا؛ پەلهاوێشتنى ئێران Ùˆ سعوودیا Ùˆ ئاییندەى ململانێکان
« ئێران Ù„Û• نێوان دەرفەت Ùˆ ڕێگرییەکان Ù„Û• ئاسیاى ناوەند
« ململانێکانی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئازەربایجان
« Ù„Û• تارانەوە بۆ مەنامە، ‌پەڕینەوەی ئێران بۆ ئەوبەری ئاوەکان
« ٧١ ساڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون