PÊNÛS
 
داهاتووی داعش: ده‌وڵه‌ت- خه‌لافه‌تی مه‌جازی 
     2017-02-26
پەرویز ڕەحیم

داهاتووی داعش: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- خه‌لافه‌تی مه‌جازی

 

پەرویز ڕەحیم قادر/ Ù…امۆستا Ù„Û• ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەلاحەددین

سه‌رده‌Ù… Ùˆ جیهانی ئیمڕۆ، پره‌ له‌ گۆڕانكاریی خێرا Ùˆ ئالۆزی؛ پرس Ùˆ بابه‌ته‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانیش هه‌ر به‌Ùˆ شێوه‌یه‌. ده‌ركه‌وتنی داعش Ùˆ خێرایی له‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانی Ùˆ ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌رهه‌مهێنانی تۆقاندن Ùˆ دڵه‌ڕاوكێ Ùˆ وێرانكارییه‌كانی له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ سه‌ر‌نجڕاكێشی Ùˆ ئه‌ندامگیری له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ هه‌مووی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نوێترین ته‌كنیك Ùˆ ئامرازه‌كانی جیهانی مۆدێرنه‌وه‌ بوو. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، داعش دواكه‌وتووترین Ùˆ دڵڕه‌قانه‌ترین كرده‌وه‌كانی خۆی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ مۆدێرنترین به‌رهه‌مه‌كانی شارستانییه‌تی ڕۆژاوایییه‌وه‌ ئه‌نجام داوه‌.

له‌ پاش سه‌ركه‌وتنه‌ یه‌Ùƒ له‌ دوای یه‌كه‌كانی، به‌تایبه‌ت له‌ ساڵی 2013- 2014ØŒ ئیمڕۆكه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر نه‌ڵێین كۆتایی، بینه‌ری پاشه‌كشه‌ Ùˆ لاوازبوونی ئه‌Ù… ڕێكخراو Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته-خیلافه‌ته‌ین. به‌ڵام پرسیاری سه‌ره‌ÙƒÛŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داهاتووی ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ توندڕه‌وه‌ تیرۆریستییه‌ به‌ره‌Ùˆ كوێ ده‌ڕوات Ùˆ چیی Ù„ÛŽ دێت؟ ئایا پاش شكستهێنانی له‌سه‌ر زه‌وی، ئه‌وه‌ كۆتاییی Ù¾ÛŽ دێت؟ یاخود به‌ شێواز Ùˆ ته‌كنیكی نوێ به‌رده‌وام ده‌بێت؟ ئه‌Ù… شێواز Ùˆ ته‌كنیكه‌ نوێیانه‌ چین، كه‌ له‌وانه‌یه‌ داعش بتوانێت له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ درێژه‌ به‌ كاره‌كانی بدات؟

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین شرۆڤه‌ÛŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر Ùˆ سیناریۆكانی داهاتووی داعش له‌ پاش شكستپێهێنانی له‌ ناوه‌ندی خه‌لافه‌ته‌كه‌یان له‌ Ú•Ù‡‌ققه‌ÛŒ سووریا‌ Ùˆ مووسڵی عێراق، تاووتوێ بكه‌ین.

داعش Ùˆ سه‌رده‌Ù…ÛŒ نادڵنیایی، پشێوی، ئالۆزی Ùˆ گۆڕانكارییه خێرا‌كان

له‌ ڕاستیدا ڕێكخراوی تیرۆریستیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیسلامیی عێراق Ùˆ شام (داعش) دیارده‌یه‌ÙƒÛŒ نوێ نییه‌‌ Ùˆ ده‌توانین به‌ لقێك له‌ لقه‌كانی ئه‌لقاعیده‌ÛŒ دابنێین، كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌لومه‌رج Ùˆ گۆڕانكارییه‌كان ئاستی توندوتیژیی به‌رزتر كردۆته‌وه‌ Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ داوه‌ كه‌ ئه‌Ù… جاره‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع خه‌لافه‌ته‌كه‌ÛŒ دابمه‌زرێنێت Ùˆ په‌ره‌ به‌ هه‌رێمێك بدات به‌ ناوی "خه‌لافه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیسلامی". به‌ڵام ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئامرازه‌ مۆدێرنه‌كانه‌وه‌ Ú†Ù‡‌مكگه‌ÚµÛŽÙƒÛŒ وه‌كوو "خه‌لافه‌ت، جیهاد Ùˆ شه‌هاده‌ت"ÛŒ دووباره‌ به‌رهه‌Ù… هێنایه‌وه‌. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ یارمه‌تیده‌ری بوو، بێجگه‌ له‌ به‌ستێن Ùˆ ژینگه‌ÛŒ ئایینی- كه‌لتووریی ناوچه‌كه‌ Ùˆ دۆخی ناڵه‌باری سووریا Ùˆ عێراق، شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ هه‌موو Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ پێوه‌ره‌كانه‌وه (ئابووری، سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ئاسایشی Ùˆ هتد)‌ له‌Ù… ناچه‌یه‌ØŒ ژینگه‌ÛŒ تایبه‌ت Ùˆ بارودۆخی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بووه‌. به‌Ù… مانایه‌ له‌ سه‌رده‌مێكدا كه‌ به‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌جیهانیبوون ده‌ناسرێت Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ زانیاری Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌كان، پرسه‌كانی سه‌روه‌ری، ناسنامه‌ØŒ ئاسایش، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، حكوومه‌ت، كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ... بردۆته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ØŒ Ùˆ بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوون Ùˆ به‌هێزبوونی Ú†Ù‡‌ندین ڕێكخراو Ùˆ ئه‌كته‌ری نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی.

لەسەردەمی بەجیهانیبووندا، دەگوترێت ÙƒÛ• ئێمە لەسەردەمێكی "پاش وێستفالیایی" (post Westphalia)  دەژین، ÙƒÛ• بە Ù‡Û†ÛŒ كاڵتربوونەوەی سەروەریی Ú•Û•Ù‚ Ùˆ توندی دەوڵەتەكان Ùˆ زیاتربوونی Ú•Û†ÚµÛŒ ئه‌كته‌ره‌ ژێرنەتەوەیییه‌كان، مافی نەتەوە / ئیتنیك Ùˆ ناسنامه‌ مه‌زهه‌بی Ùˆ ئایینییه‌كان زیاتر Ú¯Ù‡‌شه‌ ده‌كات Ùˆ ئاڵوگۆڕی كەلتووری بە Ù‡Û†ÛŒ ئامراز Ùˆ دەرفەتەكانی بەجیهانیبوون ڕوو دەدات، ÙƒÛ• ئەمە جیاوازە Ù„Û• یەكسانسازیی كەلتووری، ÙƒÛ• تیایدا كەلتوورێك بە Ù‡Û†ÛŒ بوونی دەسەڵاتی فەرمیی دەوڵەتی، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ئاسمیلاسیۆنی كەلتوور Ùˆ گوتارەكانی تر دەدات.

 Ù‡Û•Ø±ÙˆÛ•Ù‡Ø§ بەجیهانیبوون لەسەر دوو ئاستی global Ùˆ local كار دەكات Ùˆ دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ لێكهەڵوەشاندنەوە Ùˆ دووربوونەوە (fragmentation) Ùˆ لێكنزیكبوون Ùˆ یەكگرتنەوە (integration)Ø› ÙƒÛ• ئەمەیش وا دەكات بەپێی توانا Ùˆ دەرفەت، ناسنامەكانی تر Ù‡Û•Ù„ Ùˆ بواری خۆڕێكخستنیان بۆ بڕەخسێت Ùˆ تەنانەت چەمكی جیۆكاڵچەر (geo-culture) جێگەی جیۆپۆلیتیك (geo-politic) بگرێتەوە Ùˆ ئیتر دەوڵەتەكان Ù„Û• جێگەی ڕوانگەی ڕەهابوون، ئاڵوگۆڕ Ùˆ گفتوگۆ یاخود دانوستان بكەن. ئەم بابەتەیش سیستەمی  پەیوەندییەكان Ùˆ كەلتووری كردۆتە جێگرەوەی جوگرافیا و، ئەمەیش بە مانای جێگرتنەوەی فەزایە Ù„Û• جیاتی شوێن (مكان) Ùˆ ئەم فەزایەیش لەسەر بنەمای كەلتوورە بەڵام شوێن لەسەر بنەمای جوگرافیا بوو.

بۆیه‌ زۆرن ئه‌Ùˆ بیرمه‌ندانی كه‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستا به‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ post Westphalia (پۆست – وێستفالیا) ده‌زانن. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌جیهانیبووندا چیتر تاكه‌ ئه‌كته‌ر نین كه‌ توانای به‌كارهێنانی هێز Ùˆ توندوتیژییان هه‌بێت. ئه‌Ù… خاڵه‌ خاڵی جه‌وهه‌رییه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ پشێوی Ùˆ وه‌رچه‌خان Ùˆ گۆڕانكارییه‌كان له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-وێستفالیادا. ئه‌مه‌یش هاوته‌ریبه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ جۆر Ùˆ شێوازه‌كانی نوێی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵات له ‌لایه‌Ùƒ و، ده‌ركه‌وتنی ئامراز Ùˆ ته‌كنیكه‌كانی مۆدێرن له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئالۆزی Ùˆ Ùˆ تێكاڵاوییه‌Ùƒ له‌ نێوان ئامرازه‌كانی به‌رده‌ست ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ گرووپ Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان (ژێر-نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ بان-نه‌ته‌وه‌یی) به‌تایبه‌تی ڕێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌كاندا هاتۆته‌ ئاراوه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ "توندوتیژیی تایبه‌ت" له‌ بری "توندوتیژیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی" ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ تێكچوونی ڕێكخستن Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ نه‌ریتیی سه‌رده‌Ù…ÛŒ وێستفالیایی. Ù„Û• لایەكی ترەوە بە Ù‡Û†ÛŒ پرۆسەی بەجیهانبوونەوە Ùˆ بەهێزیی كەلتووری ڕۆژاوایی،  كەلتوورەكانی تر Ùˆ ناسنامەكانی تر، بەتایبەت ناسنامه‌ مه‌زهه‌بی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ خۆبووژاندنەوە Ùˆ بنیاتنانەوەی  ناسنامەی خۆیان دەدەن؛ چونكە پێشتر تەنیا ئەو ناسنامە، یان كەلتوورانە Ù„Û• سنوورەكان بەریەك دەكەوتن، بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییەكان هەموو ناسنامەكان Ù„Û• تۆڕەكاندا پەیوەندییان Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• هەیە.

زانای بەناوبانگ "مانۆئێل كاستێلز" (Manuel Castells) ئەم هزرە دێنێتە ئاراوە ÙƒÛ• Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ تۆڕئاسادا ناسنامە بە شێوازی تایبەت Ùˆ كەلتوورییەكەی، گرنگیی نوێ پەیدا دەكات. بە بڕوای ناوبراو Ù„Û• سەدەی بیست Ùˆ یەكەمدا ململانێی  سەرەكی لەسەر پرسی "شوناس یان ناسنامە" دروست دەبێت Ùˆ بەجیهانیبوون بە Ù‡Û†ÛŒ تێكدانی هەلومەرجەكان Ùˆ لەناوبردنی ناسنامەسازیی كلاسیكی، قەیرانێكی ناسنامەییی بەربڵاوی دروست كردووە.

Ù„Û•Ù… بارەیەوە "مانۆئێل كاستێلز" دەڵێت: "زانیاریگەرایی Ùˆ بەجیهانیبوون، فۆرمە كلاسیكییەكان بۆ نوێنەرایەتیی سیاسی Ùˆ كۆنترۆڵی كۆمەڵایەتی هەڵدەوەشێنێتەوە." كاستێلز باس Ù„Û• دروستبوونی جۆرێك Ù„Û• ناسنامە دەكات Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێتوۆرك (شەبەكی، یان تۆری) و، هەروەها هاوبەشییەكی كەلتووریش (ئایینی، نەتەوەیی یان ناوچەیی) مانایەكی گرنگ Ùˆ بەرچاوی بۆ دروستكردنی ناسنامە Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•Ù„Ú¯Û•ÛŒ زانیاریدا هەیە. لێرەوە كومەڵیك ناسنامەی Ù†Û†ÛŒ Ùˆ تەنانەت فۆندەمێنتالیش دروست دەبێت، وەكوو بزووتنەوەی ئایینی، یان ژینگە Ùˆ ئافرەتان Ùˆ هتد. هەروەها "كاستێلز" بڕوای وایە ÙƒÛ• هەستی ناسیۆنالیستی Ù„Û• دەرەوەی دەوڵەتیشدا بوونی هەیە و، سیاسەتی ناسنامەیی چیتر پەیوەندیی بە دروستبوونی دەوڵەتەوە نییە و، بۆیەیش باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەكات ÙƒÛ• سیستەمی سیاسیی دەوڵەتی نەتەوەیی Ù„Û• هەڵوەشاندنەوەدایە و، سیاسەته‌ نوێیه‌كانیش، دامەزراوە نێودەوڵەتی Ùˆ ڕێكخراوە سەروونەتەوەیییەكان دای دەڕێژن Ùˆ تەنانەت Ù„Û• سەردەمی ئێستادا ئابووریش بنەما Ùˆ ڕەهەندی زانیاریی هەیە.

به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… ئالۆزی Ùˆ دژبه‌یه‌كییه‌ زیاتر ده‌كاته‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… گرووپ Ùˆ ڕێكخراوانه‌ وه‌كوو كاردانه‌وه‌یه‌Ùƒ خۆیان له ‌هه‌مبه‌ر شه‌پۆله‌كانی مۆدیرنیته‌ Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ پرسه‌ ناسنامه‌یییه‌كان له‌ جیهانی مۆدێرندا پێناسه‌ ده‌كه‌Ù†. بۆیه‌ ئه‌Ù… جۆره‌ تیرۆریزمه‌ØŒ به‌ تیرۆریزمی "پۆستمۆدێرن" داده‌ندرێن، له ‌لایه‌كه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ پرس‌ Ùˆ بابه‌ته‌ ناسنامه‌یی Ùˆ ئایینییه‌كانیان Ùˆ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌یشه‌وه‌ØŒ تێپه‌ڕاندن Ùˆ به‌زاندنی سنووره‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌ نه‌ریتییه‌كان. بۆ نموونه‌ ڕێكخراوی داعش ده‌توانێت هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ هاووڵاتی Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی وڵاتانی ڕۆژاوایی بكات، به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی شوێن Ùˆ جوگرافیا Ùˆ مه‌ودا.

جیاوازییه‌ÙƒÛŒ تری ئه‌Ù… تیرۆریزمه‌ÛŒ سه‌رده‌Ù…ÛŒ "پۆست-وێستفالیا" له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تیرۆریزمی كلاسیك، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێشووتر ئامانج Ùˆ مه‌به‌سته‌كان ده‌ستنیشانكراو Ùˆ سنووردار بوون Ùˆ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سنووره‌كانی نه‌ته‌وه‌ییدا قه‌تیس ده‌مانه‌وه‌ØŒ به‌ڵام تیرۆریزمی پۆستمۆدێرن ئه‌مه‌ÛŒ تێ په‌ڕاندووه‌ Ùˆ ڕووی له‌ كوشتار Ùˆ تۆقاندنی به‌كۆمه‌Úµ كردووه‌.

خاڵێكی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ "داعش" به ‌كه‌ڵكوه‌گرتن له‌ هێزی نه‌رم Ùˆ ڕاگه‌یاندن Ùˆ ته‌كنیك Ùˆ ئامرازه‌ مۆدێرنه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕۆژاوایی Ùˆ پاش-پیشه‌سازی، هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ÛŒ خۆی وه‌كوو كوشتن Ùˆ سه‌ربڕین Ùˆ ته‌قاندنه‌وه‌ Ùˆ ... نمایش ده‌كات و، دووباره‌یش ئه‌Ù… توندوتیژییه‌ ده‌گوازێته‌وه‌ Ùˆ به‌رهه‌Ù…ÛŒ دێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌ یارمه‌تیمان ده‌دات بۆ تێگه‌یشتن له‌ سیناریۆ Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌كانی داهاتووی داعش، چونكه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ وێنایی چیتر له‌سه‌ر هه‌رێم Ùˆ ئه‌ر‌ز بونیاد نانرێت و، داعش كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مسوڵمانان له ‌سه‌رووی ڕاستییه‌ جوگرافییه‌كان Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئیسلامی بنیات ده‌نێت و، ئه‌ندامه‌كانی له‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مكه‌ كه‌ÚµÙƒ وه‌رده‌گرن كه‌ به‌ "هایپه‌ر-ریال" (سه‌روو-واقع) ده‌ناسرێت.

داهاتووی داعش Ùˆ سیناریۆ چاوه‌ڕونكراوه‌كان

له ‌پاش هه‌ڵمه‌ت Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ هه‌مه‌لایه‌نه‌ÛŒ وڵاتانی ڕۆژاوایی Ùˆ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ له‌ سووریا Ùˆ عێراق، ئه‌Ù… گرووپه‌ زۆربه‌ÛŒ ناوچه‌كانی ژێر كۆنترۆڵی خۆی له‌ده‌ست داوه‌. به‌Ù… پێیه‌ØŒ ده‌كرێت Ú†Ù‡‌ند ئه‌Ú¯Ù‡‌ر Ùˆ سیناریۆیه‌Ùƒ بخه‌ینه‌ ڕوو بۆ ئه‌وه‌ÛŒ چۆنیه‌تیی چالاكییه‌كانی ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌ له‌ داهاتوودا ڕوونتر ببێته‌وه‌. ئه‌Ù… به‌Ù… مانایه‌یه‌ كه‌ داعش له‌وانه‌یه‌ وه‌كوو ڕێكخراوێك، كه‌ بانگه‌شه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی ده‌كرد، بوونی نه‌مێنێت، به‌ڵام وه‌كوو ئایدیۆلۆژی، به‌ شێوازی جۆراوجۆر درێژه‌ به‌ كاره‌كانی ده‌دات. بۆیه‌ لێره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین چاوه‌ڕوانكراوترین Ùˆ گرنگترینی ئه‌Ù… سیناریۆ Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌رانه‌ÛŒ داهاتووی "داعش" بخه‌ینه ‌ڕوو:

یه‌كه‌Ù…: كۆتاییهاتن Ùˆ نه‌مانی داعش وه‌كوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیسلامیی عێراق Ùˆ شام

ئه‌مه‌ به‌Ùˆ مانایه‌ دێت كه‌ پاش  له‌ده‌ستدانی ناوچه‌ Ùˆ هه‌رێمی ژێر كۆنترۆڵی خۆی له‌ سووریا Ùˆ عێراق، كێشه‌ÛŒ وجوودی بۆ ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ دروست ببێت. به‌ دیوێكی تردا، كاتێك خودی ناونیشانی داعش له‌ "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیسلامی له‌ ناوچه‌ÛŒ عێراق Ùˆ شام" وه‌ر‌گیراوه‌ØŒ به‌Ù… پێیه‌ پاش له‌ده‌ستدانی ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ØŒ چیتر به‌Ù… ناونیشان Ùˆ ناوه‌ نا‌توانێت به‌رده‌وام بێت؛ چونكه‌ ناوی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-رێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌ گرێدراوی جوگرافیایه‌ÙƒÛŒ ده‌ستنیشانكراو بووه‌. ئه‌مه‌یش هه‌ڵگری دژبه‌یه‌كییه‌ له‌ به‌رده‌وامیی داعش Ùˆ په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-رێكخراوه‌ له‌ ناوچه‌كانی تری جیهانی ئیسلامی. بۆیه‌ له‌Ù… سیناریۆیه‌دا، ده‌كرێت ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ بۆ هاوشێوه‌ÛŒ تر بگۆڕێت Ùˆ ڕێكخراوی نوێ له‌دایك بێت.

دووه‌Ù…:  لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ داعش‌ وه‌كوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- ڕێكخراو

له‌Ù… سیناریۆیه‌دا داعش وه‌كوو ڕێكخراوێك كه‌ خاوه‌Ù† ڕێكخستن بێت، Ú† به‌ ئاشكرا وه‌كوو ئێستا Ùˆ Ú† به‌ نهێنی، كۆتاییی Ù¾ÛŽ دێت. به‌ڵام لێره‌وه‌ ئه‌ندامانی به‌ بڵاوبوونه‌وه‌ له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی جیهان Ùˆ لایه‌نگرانی له‌سه‌ر بنه‌مای بیروباوه‌Ú• Ùˆ ئامانجه‌كانی ئه‌Ù… ڕێكخراوه،‌ كرده‌وه‌ÛŒ تیرۆریستیی جۆراوجۆر ئه‌نجام ده‌ده‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له ‌ڕووی ڕێكخراوه‌یییه‌وه‌ ئه‌ندامی فه‌رمیی ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ بن Ùˆ له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌وه‌ فه‌رمانیان Ù¾ÛŽ بكرێت Ùˆ ئامانجیان بۆ ده‌ستنیشان بكرێت یاخود پێداویستییه‌كانیان بۆ دابین بكرێت. ئه‌مه‌ ده‌توانێت بۆ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ درێژ به‌رده‌وام بێت Ùˆ به‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ مه‌ترسیدارترین سیناریۆكان دابندرێت، چونكه‌ هه‌موو تاك Ùˆ گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان ده‌توانن به‌ ئامراز Ùˆ ئامانجی جۆراوجۆر Ùˆ مه‌ترسیدار هێرشی تیرۆریستی ئه‌نجام بده‌Ù† به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ ڕاستیدا ڕێكخراوێكی ڕاسته‌قینه‌ به ‌ناوی داعش بوونی مابێت. به‌ڵكوو وه‌كوو تاك Ùˆ گرووپی بچووك بچووك Ùˆ دابڕاو له‌ یه‌كتری، به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ یه‌كتر بناسن، له‌ هه‌موو شار Ùˆ ناوه‌نده‌كانی جیهان كرده‌وه‌ÛŒ تیرۆریستی ئه‌نجام ده‌ده‌Ù†.  Ù‡Ù‡‌روه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† له‌ ئه‌ڵمانیا Ùˆ به‌لجیكا Ùˆ فه‌Ú•Ù‡‌نسا Ùˆ... به‌ هه‌موو ئامرازه‌ ناتوندوتیژییه‌كانیش، وه‌كوو ئۆتۆمبێل، كرده‌وه‌ÛŒ تیرۆریستی ئه‌نجام ده‌دات. ئه‌مه‌یش ترس Ùˆ دڵه‌ڕاوكێی به‌ربڵاو دروست ده‌كات و، له‌ ڕووی ئاسایشییه‌وه‌ كۆنترۆڵكردنی بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ هاووڵاتیان زۆر ئه‌سته‌Ù… ده‌بێت‌.

سێیه‌Ù…:  Ú¯ÙˆØ§Ø³ØªÙ†Ù‡‌وه‌ÛŒ داعش بۆ ناوچه‌ÛŒ تر

له‌Ù… سیناریۆیه‌دا، پاش شكستی داعش له‌ سووریا Ùˆ عێراق، ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ ده‌چێته‌ شوێنی جوگرافیاییی دیكه‌ كه‌ Ù¾Ú• له‌ كێشه‌ Ùˆ پشێوین Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به‌هێز، بوونی نییه‌ØŒ وه‌كوو: وڵاتانی ئیسلامی له‌ ئه‌فریقا، به‌تایبه‌ت باكووری ئه‌فریقا یاخود وڵاتانی تری ئیسلامی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ ته‌نانه‌ت ئه‌فغانستان Ùˆ پاكستان Ùˆ وڵاتانی ئاسیای ناوه‌ڕاست. لێره‌وه‌ داعش هه‌ÙˆÚµÛŒ ڕێكخستن Ùˆ كۆكردنه‌وه‌ÛŒ ڕیكخراوه‌ تیرۆریستییه‌كانی دیكه‌ ده‌دات Ùˆ درێژه‌ به‌ چالاكییه‌كانی ده‌دات. له‌Ù… ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌دا داعش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ ناوچه‌ Ùˆ وڵاتانی تر، به‌تایبه‌ت وڵاتانی ڕۆژاوایی له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕاهێنان Ùˆ هه‌نارده‌كردنی تیرۆریسته‌كان Ùˆ ئه‌ندامگیری Ùˆ ئه‌نجامدانی كرده‌وه‌ÛŒ تیرۆریستیی جۆراوجۆر له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ به‌تایبه‌ت وڵاتانی ڕۆژاوایی. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی Ú†Ù‡‌ندین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی شكستخواردوو له‌Ùˆ ناوچانه‌ Ùˆ دروستبوونی شه‌Ù¾Û†Ù„ÛŽÙƒÛŒ تری ئاواره‌ Ùˆ په‌نابه‌ر بۆ وڵاتانی هه‌رێمی Ùˆ ئه‌وروپی.

چواره‌Ù…: چالاكیی Ù¾Ú†Ú•Ù¾Ú†Ú• Ùˆ پارتیزانی

له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری شكستی داعش به‌ته‌واوه‌تی له ‌ڕووی هه‌رێمییه‌وه‌ØŒ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ سیناریۆكان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داعش له‌Ù… ناوچانه‌ÛŒ ئێستای سووریا Ùˆ عێراق بمێنێت، به‌ڵام له‌ناو شار Ùˆ ده‌ره‌وه‌ÛŒ شاره‌كان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ شاراوه‌ Ùˆ نهێنی، به‌ڵام Ù¾Ú†Ú•Ù¾Ú†Ú•ØŒ كاری ئه‌ندامگیری، ڕفاندن، كوشتن، ته‌قاندنه‌وه‌ Ùˆ هێرشكردن Ùˆ ... ئه‌نجام بدات. له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا داعش له ‌لایه‌Ùƒ سوود له‌ هێزه‌كانی ئێستای له‌Ù†ÛŽÙˆ هاووڵاتیانی ناوچه‌كه‌ وه‌رده‌گرێت، به‌ تێكه‌ڵبوونه‌وه‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خه‌ÚµÙƒÛŒ ئاسایی. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بۆ وه‌رگرتنی ئه‌ندامه‌كانی له‌ وڵاتانی دیكه‌ Ùˆ هاتنیان بۆ ئه‌Ù… ناوچه‌ دووره‌ده‌ست، بچووك Ùˆ ‌په‌راوێزانه‌ÛŒ عێراق Ùˆ سووریا، خۆش ده‌كات. ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رده‌وامبوونی دۆخی نائاسایشی Ùˆ دروستبوونی ناسه‌قامگیریی به‌رده‌وام بۆ هاووڵاتیانی ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ÛŒ كه‌ پێشتر له‌ژێر ده‌ستی داعشدا بوونه‌.

پێنجه‌Ù…: چوونه‌ناو جیهانی مه‌جازی Ùˆ پێكهێنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- خه‌لافه‌تی ئۆنلاین

به ‌Ù‡Û†ÛŒ شاره‌زایی Ùˆ ئه‌زموونی داعش له‌ به‌كارهێنانی نوێترین ته‌كنیك Ùˆ ئامرازه‌كانی ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ په‌یوه‌ندی، ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی به‌هێز ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… ڕیكخراوه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ تۆڕه‌كانی ڕاگه‌یاندن Ùˆ په‌یوه‌ندی Ùˆ ئامرازه‌ نوێیه‌كانه‌وه،‌ خه‌لافه‌ته‌كه‌ÛŒ بۆ جیهانی مه‌جازی بگوازێته‌وه‌. به‌Ù… پێیه‌ ئه‌Ù… خه‌لافه‌ته‌ له ‌ڕووی جوگرافییه‌وه‌ نامێنێت، به‌ڵام له‌ ڕووی فه‌زا‌وه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكی جیهان بیر Ùˆ بۆچوونی خۆی بڵاو ده‌كاته‌وه‌ Ùˆ كاری ئه‌ندامگیری Ùˆ ته‌نانه‌ت ڕاهێنان Ùˆ ڕیكخستنی خۆی درێژه‌ Ù¾ÛŽ ده‌دات و، ته‌نانه‌ت ده‌توانێت جۆر Ùˆ شێوازی تری تیرۆر وه‌كوو "تیرۆری سایبێری" بۆ هاووڵاتیان Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی جیهان ئه‌نجام بدات و، له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ شكستی خۆی له‌سه‌ر زه‌ÙˆÛŒ Ùˆ له ‌ڕووی ئابووری Ùˆ دارایییه‌وه‌ قه‌ربوو بكاته‌وه‌.

ئه‌Ù… میكانیزم Ùˆ ڕێوشوێنه‌ ده‌توانێت وه‌كوو شیوازێ پۆستمۆدێرنی خۆگونجاندنی گرووپێكی تیرۆریستی له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ناسراو به‌ پۆست-وێستفالیادا زۆر مه‌ترسیدار بێت. لێره‌وه‌ داعش ده‌توانێت حوكمڕانیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-خه‌لافه‌تی تیرۆریستیی جیهانی ئیسلام بكات. هه‌Ù… ببێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ سه‌ر وڵاتانی ئیسلامی Ùˆ هه‌Ù… وڵاتانی ڕۆژاوایی.

ئه‌مه‌یش وا ده‌كات كه‌ بنه‌بڕكردن Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه Ùˆ به‌گژداچوونه‌وه‌ÛŒ‌ ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش زۆر ئه‌سته‌Ù… Ùˆ ته‌نانه‌ت نامومكین بێت. به‌مه‌یش ئێمه‌ ده‌چینه‌ ناو قۆناغێكی تری سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ دروستبوونی گرووپ Ùˆ ڕیكخراو Ùˆ تاكی تیرۆریستی، كه‌ خۆی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پێشكه‌وتنه‌كاندا گونجاندووه‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی به‌رده‌وام Ùˆ چاوه‌ڕواننه‌كراو بۆ سه‌ر هه‌موو به‌شه‌ هه‌ستیاره‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ژیانی هاووڵاتیان دروست ده‌بێت كه‌ به‌ ئامراز Ùˆ ڕێوشوێنی ئاسایی Ùˆ نه‌ریتیی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ تیرۆر، ناتواندرێت به‌ره‌نگاری ببینه‌وه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت پێشگیریی Ù„ÛŽ ناكرێت یاخود زۆر ئه‌سته‌Ù… ده‌بێت. بۆیه‌ له‌وانه‌یه‌ جارێكی تر به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ù… مه‌ترسییانه‌ÛŒ سه‌رده‌Ù…ÛŒ "پۆست-وێستفالیا"ØŒ ئێمه‌ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ تیرۆری "پۆستمۆدێرن"ØŒ بینه‌ری شه‌Ù¾Û†Ù„ Ùˆ Ú•Ù‡‌وتی Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ پرۆسه‌كانی به‌جیهانیبوون Ùˆ تۆخبوونه‌وه‌ÛŒ دووباره‌ÛŒ سنووره‌كان ببینه‌وه‌. ئاماژه‌كان له‌ ئه‌مریكای سه‌رده‌Ù…ÛŒ ترامپ Ùˆ بریتانیا له‌ پرسی "برێكزیت"ØŒ هه‌روه‌ها به‌هێزبوونه‌وه‌ÛŒ حزب Ùˆ گرووپه‌ توندڕه‌وه‌ ناسیۆنالیسته‌ ڕاستره‌وه‌كان له‌ زۆربه‌ÛŒ وڵاتانی ئه‌وروپا كه‌ دژی به‌جیهانیبوون Ùˆ كاریگه‌رییه‌كانین، ئه‌Ùˆ ڕاستییانه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنن.

شه‌شه‌Ù…: كاركردن به‌ شێوه‌ÛŒ تۆڕی

سیناریۆی پێنجه‌Ù…ØŒ ده‌توانێت ئه‌Ù… سیناریۆیه‌یشی Ù„ÛŽ بكه‌وێته‌وه‌Ø› به‌ مانایه‌ كه‌ له‌Ù… سیناریۆیه‌دا داعش بۆ پڕكردنه‌وه‌ÛŒ بۆشاییی شكست له‌سه‌ر زه‌ÙˆÛŒ Ùˆ له‌ ناوچه‌كه‌دا و، هه‌روه‌ها بۆ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ØŒ به‌ شێوه‌ÛŒ "تۆڕ" كار ده‌كات. لێره‌وه‌ له‌ جۆر Ùˆ شێوازه‌كانی "ئه‌لقاعیده"‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌. له‌Ù… ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌دا داعش ده‌توانێت بۆ نموونه ‌"تۆڕه‌ ‌ئه‌وروپییه‌كانی داعش" له‌ ڕیگه‌ÛŒ ڕێبه‌رایه‌تی Ùˆ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی "یه‌كه‌ÛŒ ئۆپه‌راسیۆنی ده‌ره‌كیی داعش"ØŒ چالاك بكات؛  تۆڕێك كه ڕاهێنان به‌‌ ئه‌ندامانی ده‌كات Ùˆ بۆ هێرشی ئالۆز Ùˆ مه‌ترسیدار له‌ وڵاتانی ئه‌وروپی ئاماده‌ Ùˆ هه‌نارده‌یان ده‌كات. به‌Ù… پێیه‌ØŒ ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ به‌رده‌وام بۆ ئاسایشی هاووڵاتیان Ùˆ وڵاتانی ئه‌وروپی و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ توندڕه‌ویی ئایینی Ùˆ دابه‌شبوونی وڵاتانی ئه‌وروپا بۆ سه‌ر دوو جه‌مسه‌ر (لایه‌نگری ئیسلامی توندڕه‌Ùˆ و، دژی ئیسلام Ùˆ په‌نابه‌ر Ùˆ كۆچبه‌ران)ØŒ مه‌ترسییه‌ÙƒÛŒ درێژخایه‌Ù† ده‌بێت بۆ ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئابووریی ئه‌ورو‌پا.

كۆبه‌ند

ده‌ركه‌وتن Ùˆ دروستبوون Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی خێرای داعش، وه‌كوو شكستی داعش له‌ سووریا Ùˆ عێراق، ده‌رهاوێشته‌ Ùˆ لێكه‌وته‌ÛŒ جیاواز Ùˆ چاوه‌ڕواننه‌كراوی له‌ ڕووی ئاسایشی Ùˆ ته‌نانه‌ت سیاسییه‌وه‌ Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌. به‌Ù… پێیه‌یش، Ú†Ù‡‌ندین سیناریۆ Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بۆ داهاتووی ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌ پێشبینی كراون‌. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترینه‌كانیان بریتییه‌ له‌ به‌رده‌وامی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ خه‌لافه‌ت-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئۆنلاین Ùˆ مه‌جازی؛ كه‌ به‌رده‌وامیی ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ له‌ جیهانی ئێستادا Ùˆ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-وێستفالیادا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ریكی به‌هێزه‌ و، زۆر مه‌ترسیدار دێته ‌به‌رچاو. به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ ده‌توانێت درك Ùˆ تێگه‌یشتنی ئێمه‌ له‌ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ تیرۆر Ùˆ گرووپی تیرۆریستی Ùˆ چۆنیه‌تیی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ و، به‌گشتی Ú†Ù‡‌مكی ئاسایش بگۆڕێت. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، ده‌كرێت هه‌موو سیناریۆكان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ù… خه‌لافه‌ته‌ مه‌جازی Ùˆ ئۆنلاینه‌وه‌ پێكه‌وه‌ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستی جیاواز ساپۆرت بكرێت و، ئه‌مه‌یش جیهانی ئێمه‌ ئالۆزتر Ùˆ زۆر نادڵنیاتر ده‌كاته‌وه‌. به ‌دیوێكی دیكه‌دا، هیچ بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی ژیانی سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری Ùˆ ته‌نانه‌ت تاكه‌كه‌سیی ئێمه‌ پارێزراو نابێت. به‌تایبه‌ت بۆ ئیمه‌ÛŒ كورد كه‌ له ‌ناوچه‌كه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌Ù‚ÛŒ ئه‌Ù… پێكدادانه‌ ئایدیۆلۆژی Ùˆ ناسنامه‌یییانه‌دا ده‌ژین و، هه‌ÙˆÚµÛŒ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ بنیاتنانی دامه‌زراوه‌ Ùˆ ژێرخانه‌كانی ژیانی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتووری ده‌ده‌ین.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون