PÊNÛS
 
هه‌رێمی كوردستان له‌ نێوان دیموكراسییه‌ت Ùˆ پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌تدا 
     2017-02-26
عەدنان مەجید محەمەد

هه‌رێمی كوردستان له‌ نێوان دیموكراسییه‌ت Ùˆ پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا

 

عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

سه‌ره‌تا:

هه‌ر له‌سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی Ùˆ ده‌ستپێكردنی ئه‌زموونی شۆڕشگێری بۆ به‌ده‌ستهێنانی ماف Ùˆ داواكارییه‌ شه‌رعییه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی خۆی، هه‌تاكوو دروستكردنی ناوچه‌ÛŒ ئارام Ùˆ ده‌رچوونی بڕیاری ( 688)ÛŒ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان Ùˆ دروستكردنی یه‌كه‌Ù… كابینه‌ÛŒ حكوومه‌ت Ùˆ په‌رله‌مانێكی هه‌ڵبژێردراو له‌ ساڵی 1992ØŒ مافی چاره‌ÛŒ خۆنووسین Ùˆ حكوومه‌تێكی دیموكراسی Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنێكی خۆماڵییانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ خۆسه‌پاندنی "ئه‌وانی تر"ØŒ ڕوونتر بڵێم نه‌ته‌وه‌كانی تری ناوچه‌كه‌ ئامانج Ùˆ داخوازیی نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد بووه،‌ Ú† وه‌Ùƒ تاك، Ú† وه‌Ùƒ لایه‌Ù† Ùˆ حزبه‌ سیاسییه‌كان. له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌یشدا گوتاری هه‌موو حزبه‌ سیاسییه‌كان له‌ نێوان دوو Ú•Ù‡‌هه‌ندی سه‌ره‌كیدا خۆی مانیفێست كردووه‌: ئه‌ویش گوتاری دیموكراسییه‌ت Ùˆ گوتاری مافی چاره‌ÛŒ خۆنووسین Ùˆ ڕاگه‌یاندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان بووه‌. كه‌واته‌ كۆڵەكه‌ÛŒ هاوبه‌Ø´ Ùˆ خاڵی هاوبه‌Ø´ÛŒ  Ù†ÛŽÙˆØ§Ù† هه‌موو حزبه‌ سیاسییه‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئه‌Ù… دوو گوتاره‌دا ÙƒÛ† بۆته‌وه‌. لێره‌دا به‌ پێویستی ده‌زانم به‌ شێوه‌ÛŒ جیاواز هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ ئه‌Ù… دوو گوتاره‌ بكه‌ین و، وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا دیموكراسییه‌ت گرنگتره،‌ یان پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت؟

گوتاری یه‌كه‌Ù…: دیموكراسی له‌ هه‌رێمی كوردستان:

دیموكراسی، Ù¾ÛŽØ´ ئه‌وه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردن Ùˆ گۆڕانكاری بێت له‌ ده‌سه‌ڵات Ùˆ ئۆپۆزیسێونبوون، كه‌لتووره‌. بۆیه‌ زۆر جار له‌ هه‌رێمی كوردستان كه‌ باس له‌ Ú†Ù‡‌مكی دیموكراسی ده‌كه‌ین، كۆمه‌ÚµÛŽ Ú†Ù‡‌مكی دژ بۆ ئه‌مه‌ په‌یدا ده‌بێ، وه‌Ùƒ: ناعه‌داڵه‌تی، نایه‌كسانی، نه‌بوونی سه‌روه‌ریی یاسا، Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی، نه‌بوونی ئازادی Ùˆ شه‌فافییه‌ت Ùˆ شه‌رعییه‌ت Ùˆ ...ØŒ كه‌ ڕۆژانه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێمه‌دا ده‌توانین به‌رجه‌سته‌یان بكه‌ین Ùˆ هه‌ستیان Ù¾ÛŽ بكه‌ین، هه‌ر له‌ كاری حزبه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ شێوازی حوكمڕانی و، تا ده‌گاته‌ هزر Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری تاك، چونكه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ واقعی، دیموكراسی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا نه‌بووه‌ته‌ كه‌لتوور، بگره‌ خودی كه‌لتووری سیاسی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ نا ته‌ندروست بنیات نراوه‌Ø› كه‌ ئه‌مه‌یش ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیی به‌Ùˆ كه‌ناڵانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌رپرسن له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی سیاسییانه‌ÛŒ تاك وه‌Ùƒ خێزان، قوتابخانه‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌یی، كه‌ناڵه‌كانی ڕاگه‌یاندن، حزبه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی. كه‌واته‌ كێشه‌كه‌ له‌ بنیاتنانی مه‌عریفه‌ Ùˆ كه‌لتووری تاكه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێمه‌دا، سه‌رچاوه‌ÛŒ گرتووه‌. بۆیه كاتێك شیكردنه‌وه‌ بۆ هه‌موو پێوه‌ره‌كانی دیموكراسی ده‌كه‌ین، یان كاتێك به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێوه‌ره‌ جیهانییه‌كان پێوانه‌ÛŒ ئاستی دیموكراسی ده‌كه‌ین، ده‌رده‌كه‌وێت پرۆسه‌ÛŒ دیموكراسی، Ú•Û†Ú˜ به ‌رۆژ له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ شكستدایه‌. كه‌واته‌ ئه‌Ùˆ فۆرمه‌ حوكمڕانییه‌ÛŒ له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ ماوه‌ÛŒ بیست Ùˆ پێنج ساڵی ڕابردوودا په‌یڕه‌Ùˆ كراوه‌ØŒ هه‌میشه‌ له‌مه‌Ú• پرۆسه‌ÛŒ دیموكراسی Ùˆ به‌دیموكراسیكردن له‌ پاشه‌كشه‌دا بووه‌. ئه‌مه‌ خۆی له خۆیدا گرفتێكه‌ØŒ به‌ڵام Ú¯Ù‡‌وره‌تر له‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نازانرێت سیسته‌Ù…ÛŒ حوكمڕانیی كوردی، Ú† جۆره‌ سیسته‌مێكه‌. ناتوانرێت پێناسه‌یه‌ÙƒÛŒ دیار بۆ ئه‌Ù… شێوازه‌ له‌ حوكمڕانییه‌ بكرێت، چونكه‌ به ‌ڕای به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ سێكیولاره‌كانی زانستی سیاسی، به‌رمه‌بنای وته‌یه‌ÙƒÛŒ گرنگی فه‌یله‌سووف "ئه‌رستۆ" كه‌ ده‌ڵێت: "Ø´Û†ÛŽÙ† Ùˆ جێگه‌ Ùˆ مه‌عریفه‌ Ùˆ كه‌لتووری هاووڵاتیان، ده‌توانن سروشتی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی بۆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراو دیاری بكه‌ن؛ واته‌ مه‌رج نییه‌ بۆ هه‌موو شوێن Ùˆ جێگه‌یه‌Ùƒ سیسته‌Ù…ÛŒ دیموكراسی گونجاو بێت، به‌ڵكوو ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌ گونجاوه‌ØŒ كه‌ خه‌ÚµÙƒ پێیان باش بێت Ùˆ قبووڵی بكه‌Ù†."

پسپۆرانی بواری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، Ú†Ù‡‌ند خاڵێك Ùˆ پێوه‌رێكی گرنگ بۆ تواناییی جێبه‌جێكردنی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی داده‌نێن، به‌تایبه‌ت له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ دیموكراسیدا، وه‌Ùƒ: هه‌ڵبژاردن، كه‌لتووری سیاسی، شه‌رعییه‌ت، خۆشگوزه‌رانی، عه‌داڵه‌ت، یه‌كسانی Ùˆ سه‌روه‌ریی یاسا، كه‌ ده‌كرێت سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نادیموكراسیش به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ù… پێوه‌رانه‌ÛŒ تێدا بێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ نیگه‌رانی لای تاكی كوردی دروست ده‌كات، بریتییه‌ له‌Ùˆ شێوازه‌ بیركردنه‌وه‌ÛŒ تاك، كه‌وا هه‌ست ده‌كات هیچ یه‌Ùƒ له‌Ùˆ پێوه‌رانه‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان به‌رجه‌سته‌ ناكرێن. ئه‌Ù… هه‌سته‌ Ù†ÛŽÚ¯Ù‡‌تیڤه‌ÛŒ تاكیش ڕاسته‌وخۆ كاریگه‌ریی Ù†ÛŽÚ¯Ù‡‌تیڤ له‌سه‌ر گوتاری دووه‌Ù… دروست ده‌كات كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، چونكه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ùˆ به‌هایانه‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌‌ له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ بداته‌وه‌ وه‌Ùƒ: عه‌داڵه‌ت، شه‌فافییه‌ت Ùˆ  Ø®Û†Ø´Ú¯ÙˆØ²Ù‡‌رانی، ئه‌وا ئه‌Ùˆ بۆشایییه‌ÛŒ نێوان ده‌سه‌ڵات Ùˆ تاك، كه‌Ù… ده‌بێته‌وه‌ Ùˆ ئینتمای تاك Ùˆ دڵسۆزیی تاك بۆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ زیاتر ده‌بێت. به‌داخه‌وه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان، نه‌توانراوه‌ ئینتما Ùˆ دڵسۆزی Ùˆ خۆشه‌ویستیی تاك بۆ دامه‌زراوه‌كان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ زیاتر بكرێت؛ هۆكاری سه‌ره‌كیش بۆ ئه‌مه،‌ بریتییه‌ له‌ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ ناعه‌داڵه‌تییه‌ÙƒÛŒ به‌رده‌وام له‌ واقعدا.

گوتاری دووه‌Ù…: پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان:

ئه‌Ùˆ شێوازه‌ حوكمڕانییه‌ÛŒ كه ماوه‌ÛŒ بیست Ùˆ پێنج ساڵی ڕابردوو په‌یره‌Ùˆ كراوه‌ كه‌ له‌ گوتاری یه‌كه‌مدا تیشكی خرایه‌ سه‌ر، كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ خراپی كردۆته‌ سه‌ر ئه‌Ù… گوتاره‌. لێره‌یشدا پرسیارێكی جه‌وهه‌ری سه‌ر هه‌ڵده‌دات: ئایا هیچ پرۆژه‌یه‌ÙƒÛŒ جددی بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون له‌ واقعدا هه‌بووه‌ØŸ وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌ به‌ÚµÛŽ بێت یان نه‌خێر، ئه‌وه‌ كورد به‌ هه‌نگاوی هێواش Ùˆ له‌سه‌رخۆ به‌ره‌Ùˆ ئه‌Ù… گوتاره‌ هه‌نگاوی ناوه. ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی به‌ئاشكرا ئاسته‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ به‌رده‌Ù… دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ زلهێزه‌كان Ùˆ هێزه‌ ئیقلیمییه‌كان بوونه‌ØŒ به‌ڵام پاش ئه‌Ùˆ هه‌موو قوربانییه‌ÛŒ كه‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كورد به‌تایبه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستان  بۆ ئازادی Ùˆ "حوكمی زاتی" داویه‌تی و، به‌سه‌رهاتنی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ كاره‌ساتی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ‌ وه‌Ùƒ جینۆساید Ùˆ كیمیابارانكردنی هه‌ÚµÙ‡‌بجه‌ØŒ هاوشێوه‌ÛŒ هۆڵۆكوست Ùˆ هێروشیما Ùˆ ناكازاكی، ÙƒÛ†Ú•Ù‡‌وه‌ مه‌زنه‌كه‌ÛŒ ساڵێ 1991 Ùˆ ده‌رچوونی بڕیاری 688ØŒ یه‌كه‌Ù… هه‌نگاوی سه‌ره‌تایی بوو بۆ حوكمی زاتی Ùˆ نزیككردنه‌وه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له‌ پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت.

پاش ئه‌مه‌Ø´ دیپلۆماسییه‌تی كوردی Ùˆ په‌یوه‌ندیی هه‌رێمی كوردستان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دونیا Ùˆ به‌تایبه‌ت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌وروپا به‌ره‌Ùˆ Ù¾ÛŽØ´ چوو؛ هه‌رچه‌نده‌ په‌یوه‌ندییه‌كان دامه‌زراوه‌یی نه‌بوون و، له‌سه‌ر ئاستی كه‌سی Ùˆ كاریزمای سه‌ركرده‌كان بووه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ كاریگه‌ریی زۆر خراپی له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ هه‌بووه،‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نه‌گریسی ناوخۆ بووه‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ زۆر به‌داخراوه‌یی هێشته‌وه ‌Ùˆ سێكته‌ره‌كانی ژیانی كز Ùˆ كاڵ كرده‌وه. هه‌نگاوی دووه‌Ù…ÛŒ سه‌ره‌تایی، كه‌ هه‌رێمی كوردستانی هه‌نگاوێك بۆ قۆناغی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نزیك كرده‌وه،‌ دانپێدانانی هه‌رێمی كوردستان بوو وه‌Ùƒ هه‌رێمكی فیدڕاڵی فه‌رمی له‌ ده‌ستووری عێراقیدا له‌ ساڵی 2005. پاش ئه‌مه،‌ هه‌رێمی كوردستان جۆرێك له‌ بووژانه‌وه‌ÛŒ به‌خۆوه‌ بینی، به‌ڵام له‌سه‌ر بنه‌Ú•Ù‡‌تێكی بێپلان بوو؛ چونكه‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ هۆكارانه‌ÛŒ له ‌سه‌ره‌وه‌ له‌ خاڵی یه‌كه‌Ù… باسمان كرد، له‌ هه‌موو قۆناغه‌كاندا به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رده‌وام، بوونیان هه‌بووه‌.

كه‌واته‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ ئاستی ده‌ره‌كیدا باشتر بووبن، به‌ڵام له‌ ئاستی ناوخۆدا هاوكێشه‌كه‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ بووه‌. هه‌نگاوی سێیه‌میش بۆ به‌ره‌وپێشبردنی پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی، ده‌كرێت دۆزینه‌وه‌ÛŒ سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كان بێت به‌تایبه‌ت نه‌وت Ùˆ گازی سروشتی Ùˆ هه‌نارده‌كردنی و،‌ هێنانی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ كۆمپانیا بۆ هه‌رێمی كوردستان؛ ئه‌مه‌یش بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌وا زۆربه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ زلهێزه‌كان به‌رژه‌وه‌ندیی ئابوورییان له‌ هه‌رێمی كوردستان بۆ دروست بێت. به‌ڵام دیسان  Ù„Ù‡ ‌ڕووی ناوخۆیییه‌وه‌ØŒ ده‌سه‌ڵاتی كوردی نه‌یتوانیوه‌ ئه‌Ù… هه‌سته‌ بۆ تاكی كوردی دروست بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ‌ پرۆسه‌ÛŒ ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ÛŒ نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان، پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ نادیاره‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ  له‌سه‌ر گوزه‌رانی خه‌ÚµÙƒ Ùˆ ژیانی خه‌ÚµÙƒ نه‌بووه‌Ø› چونكه‌ پرۆسه‌كه‌ ناشه‌فافه‌ Ùˆ داهاتی گشتی به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ دادپه‌روه‌رانه‌ دابه‌Ø´ ناكرێت. به‌ڵام له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مانه‌یشدا، هه‌رێمی كوردستان قه‌باره‌ÛŒ خۆی له‌ مه‌یدانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ته‌نیا وه‌كوو هه‌رێمێكی فیدراڵ نه‌بووه‌ØŒ به‌ڵكوو وه‌Ùƒ نیمچه‌-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كراوه‌. ناوبانگی هه‌رێمی كوردستان وه‌Ùƒ یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌ په‌یوه‌ندیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا، زۆر زیاتره‌ وه‌Ùƒ له‌ هه‌ر هه‌رێمێكی تری فیدڕاڵی؛  Ø¦Ù‡‌مه‌یش دیفاكتۆیه‌كه‌ تایبه‌ت به‌ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ گرنگیی هه‌رێمی كوردستان له‌ ڕووی ئابووری Ùˆ جیۆسیاسی Ùˆ بازرگانی Ùˆ ستراتیژییه‌وه‌ ده‌رده‌خات. به‌شداریكردنی شاندی هه‌رێمی كوردستانیش له‌ كۆنفرانسی میونیخ به‌رامبه‌ر وه‌فدی  Ø¹ÛŽØ±Ø§Ù‚ی، به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ حاشاهه‌ڵنه‌هگره‌ بۆ ئه‌مه‌.

له‌Ù… قۆناغه‌ÛŒ ئێستایشدا له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ سه‌ركه‌وتنه‌كانی هێزی پێشمه‌رگه‌ÛŒ كوردستان، پرسی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی وه‌كوو بابه‌تێكی سه‌ره‌ÙƒÛŒ ئاماژه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ ÙƒÛ†Ú• Ùˆ سمیناری بۆ ئه‌نجام ده‌درێت؛ نه‌Ùƒ له‌ هه‌رێمی كوردستان، بگره‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تریش قسه‌ Ùˆ باس له‌سه‌ر ئه‌Ù… مه‌سه‌له‌یه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌تر بووه‌. هه‌روه‌ها قۆناغێكی گرنگ، كه‌ ده‌كرێت هۆكار بێت بۆ مه‌سه‌له‌ÛŒ پێشخستنی پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی، ئه‌ویش سوودوه‌رگرتنی كورد ده‌بێت له‌ هاتنه‌سه‌رته‌ختی ده‌سه‌ڵات له‌ لایه‌Ù† "دۆناڵد ترا‌مپ"Ù‡‌وه‌ØŒ چۆن؟ نابێت بیرمان بچێت كه‌ ئه‌مریكا له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ ده‌سه‌ڵاتی ئۆبامادا، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌وا ده‌ستڕۆیشتووییی ئێران له ‌ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست زیاتر بێت؛ بۆ نموونه‌ له‌ سووریا، عێراق، یه‌مه‌Ù† Ùˆ لوبنان. له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌یشدا سیاسه‌ته‌كانی كۆمارییه‌كان، زۆر له‌ سیاسه‌تی دیموكراته‌كان جیاوازتر ده‌بێت، به‌تایبه‌ت سیاسه‌ته‌كانی خودی "ترا‌مپ"ØŒ به‌دیاریكراویش به‌رامبه‌ر ده‌ستڕۆیشتووییی ئێران له ‌ناوچه‌كه‌. بۆیه‌ هه‌ر زوو جاڕی ئه‌وه‌ÛŒ دا، ئه‌Ùˆ ڕێككه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئێران به‌ستراوه‌ بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ قه‌ÚµÙ‡‌وكردنی ئێران و، پێویسته‌ دووباره‌ چاوی پێدا بخشێنرێته‌وه‌. له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌یشه‌وه‌‌ تاكه ناوچه‌یه‌Ùƒ كه‌ نه‌كه‌وتۆته‌ ژێر كاریگه‌ریی ده‌ستڕۆیشتووییی ئێران به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌ها، هه‌رێمی كوردستانه‌ØŒ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ هه‌ندێك به‌رپرسی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ Ù†ÛŽÙˆ كابینه‌كه‌ÛŒ ترا‌مپ دۆستایه‌تییان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كورد Ùˆ سه‌ركردایه‌تیی كورد به‌هێزه،‌ له‌وانه‌ جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا.

ئه‌مریكایش ده‌یه‌وێت سنوورێك بۆ ئه‌Ù… ده‌ستڕۆیشتوویییه‌ÛŒ ئێران له‌ ئێستادا دابنێت. ئه‌مانه‌ ده‌كرێت ببنه‌ هه‌نگاوێكی Ú¯Ù‡‌وره‌ بۆ پرۆژه‌ÛŒ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، یان لانی كه‌Ù… پاراستنی هه‌رێمی كوردستان وه‌Ùƒ هه‌رێمێكی به‌هێز. به‌ڵام هه‌تا ئێستا له‌ ناوه‌خۆی كوردستان حزبه‌ سیاسییه‌كان له‌ قۆناغێكی ململانێی توندن. هه‌رێمی كوردستان ڕۆژانێكی زۆر سه‌خت Ùˆ دژوار به‌Ú•ÛŽ ده‌كات له‌ هه‌موو ڕووه‌كانه‌وه،‌ له‌ ڕووی سیاسی، ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی، یاسایی، خۆشگوزه‌رانی Ùˆ خزمه‌تگوزارییه‌وه‌ØŒ كه‌ ده‌كرێت دیسانه‌وه‌ هه‌Ù„ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی له‌ده‌ست بچێت. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ده‌ستتێوه‌ردانی هێزه‌ ئیقلیمییه‌كان بۆ دروستكردنی كێشه‌ Ùˆ ململانێی ناوخۆیی له‌ هه‌رێمی كوردستان، به‌تایبه‌ت ئێران Ùˆ توركیا؛ سه‌Ú•Ù‡‌‌ڕای ئه‌وه‌یش هه‌نگاوی كرده‌یی بۆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا نابینرێت. چونكه‌ هه‌تا ئێستا حزبه ‌سیاسییه‌كان خه‌ریكی ناشرینكردنی یه‌كترن؛ ڕوئیا Ùˆ خه‌Ù…ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌یان بۆ پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به ‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان له‌ده‌ست داوه‌.

 

 

 ÙƒÛ†Ø¨Ù‡‌ند :

  1. دوو گوتاری زاڵ له‌ كاری حزبایه‌تی Ùˆ شێوازی حوكمڕانی له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ لای هه‌موو حزبه‌ سیاسییه‌كان بوونیان هه‌بووه‌ØŒ ئه‌ویش پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ دیموكراسیبوون بووه‌.
  2. هه‌ر دوو ئه‌Ùˆ گوتاره‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ ته‌نیا دروشم بوونه‌Ø› هیچ كام له‌ حزبه‌ سیاسییه‌كان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ جددی Ùˆ سیسته‌ماتیكی كاریان بۆ ئه‌Ùˆ گوتارانه‌ نه‌كردووه‌.
  3. شێوازی حوكمڕانیی ڕابردوو Ùˆ ململانێی ناشه‌رعیی نێوان لایه‌نه‌كان، هۆكاری سه‌ره‌كیی كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ ئینتمای نیشتمانیی تاك بووه‌ØŒ كه‌ ڕاسته‌خۆ كاریگه‌ریی خراپی ‌ له‌سه‌ر پرۆژه‌ÛŒ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هه‌بووه.
  4. دیموكراسی له‌ هه‌رێمی كوردستان، نه‌بووه‌ به‌ كه‌لتوور له‌ ئه‌Ù‚Úµ Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری تاك Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسی؛ بۆیه‌ نه‌توانراوه‌ بۆ دروستكردنی حوكمڕانییه‌تێكی باش سوودی Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت؛ چونكه‌ له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا پرۆسه‌ÛŒ دروستكردن Ùˆ بنیاتنانی هاووڵاتیی باش شكستی هێناوه‌.
  5.  Ø³Ù‡‌باره‌ت به‌ وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ سه‌ره‌كییه‌ÛŒ كه‌ كردبوومان "ئایا دیموكراسی، یان پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ هه‌رێمی كوردستان له‌پێشتره‌ØŸ" هه‌رچه‌نده‌ وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یییه‌ØŒ به‌ڵام به‌ خۆێندنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕیاڵیستییانه‌ ده‌توانین بڵێین پرۆژه‌ÛŒ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ Ù¾ÛŽØ´ پرۆسه‌ÛŒ‌ دیموكراتیزه‌كردندایه‌ØŒ به‌تایبه‌ت بۆ هه‌رێمی كوردستان، چونكه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر خۆێندنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ واقعییانه‌ بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بكه‌ین، یان بۆ سیاسه‌تی زلهێزه‌كان بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ده‌توانین بڵێین له‌ پاش ساڵی 1921Ù‡‌وه‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ زلهێزه‌كان هه‌میشه‌ نه‌یانتوانیوه‌ یاخود بڵێم نه‌یانویستووه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دیموكرات به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ مۆدێرن بنیات بنرێت. بۆ ئه‌مه‌یش Ú†Ù‡‌ندین فاكته‌ر Ùˆ سیناریۆ هه‌Ù†. بۆیه‌یش هه‌میشه‌ هه‌وڵیان داوه‌ جۆریك له‌ نائاسایشی له‌ نێوان ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌دا هه‌بێـت. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه،‌ هه‌روه‌Ùƒ باسمان كرد، دیموكراسی‌ Ù¾ÛŽØ´ هه‌موو شتێك، كه‌لتووره؛ به‌ڵام له‌ هه‌رێمی كوردستان نه‌توانراوه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنێكی سیاسیی دروست بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌ بكرێت.

پێشنیار :

  1. پێویسته‌ حكوومه‌تێكی هاوبه‌Ø´ÛŒ نیشتمانی له‌سه‌ر بنه‌مای به‌شداریپێكردنی هه‌موو لایه‌نه‌كان دابمه‌زرێت، كه‌ توانای جێبه‌جێكردن (The Capacity of Performance) ÛŒ له‌ ئاستێكی به‌رزدا بێت، كه‌ پشت به‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ به‌های گرنگ Ùˆ پێوێست ببه‌ستێت وه‌Ùƒ: عه‌داڵه‌ت، یه‌كسانی، سه‌روه‌ریی یاسا Ùˆ شه‌رعییه‌ت Ùˆ خۆشگوزه‌رانی Ùˆ Ú•Ù‡‌فاهییه‌ت.
  2. به‌كارخستنه‌وه‌ÛŒ لیژنه‌ÛŒ ده‌ستوور، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان بخرێته‌ ڕێفراندۆمه‌وه‌.
  3.  ÙƒØ§Ø±Ø§ÙƒØ±Ø¯Ù†Ù‡‌وه‌ÛŒ په‌رله‌مان.
  4. كۆبونه‌وه‌ÛŒ هه‌موو لایه‌نه‌كان بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌Ùˆ خاڵانه‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ Ùˆ كاركردن له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌تانه‌ÛŒ كه‌ له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ÛŒ پرۆژه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی هاتوونه‌ته‌ Ù¾ÛŽØ´ØŒ ئه‌مه‌Ø´ به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی بخرێتە Ù¾ÛŽØ´ به‌رژه‌وه‌ندیی كه‌سی Ùˆ حزبی و، هه‌موو ئه‌Ùˆ ململانێ Ùˆ ناكۆكییانه‌ÛŒ كه‌ له‌ نێوان لایه‌نه‌كاندا هه‌یه‌ وه‌لاوه‌ بنرێت، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌تانه‌ÛŒ كه‌ هاتونه‌ته‌ Ù¾ÛŽØ´ بۆ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ باشترین شێوه‌ سوودیان Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت.

 

 

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون