PÊNÛS
 
قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی 
     2017-02-26
کنێر عه‌بدوڵڵا

قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی

 

کنێر عه‌بدوڵڵا، نووسەر

به‌ درێژاییی قۆناغه‌کانی مێژووی وڵاتان له‌ جیهاندا، دیارده‌ÛŒ  قه‌یرانی دارایی له‌ هه‌ر وڵاتێکدا یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌Ùˆ دیارده،‌ یان کێشانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕوودانی له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵێکدا به‌ هۆکاری جیاجیا بوونی هه‌یه‌ Ùˆ سه‌ر هه‌ڵده‌دات. ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی بوونی قه‌یرانی دارایی، ده‌ره‌نجامی کۆمه‌ÚµÛŽ فاکته‌ری جۆربه‌جۆره‌ØŒ به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتدا ڕوودانی ئه‌Ùˆ کێشه‌یه‌ ده‌ره‌نجامه‌ و، هه‌ڵقووڵاو Ùˆ گرێدراوی کۆمه‌ÚµÛŽ هۆکاری جیاوازه،‌ Ú©Ù‡‌ بێ گومان  له‌ ئه‌نجامدا له‌سه‌ر ئاستی سه‌رجه‌Ù… بواره‌کانی کۆمه‌Úµ به‌گشتی Ùˆ تاکه‌کانی کۆمه‌Úµ به‌تایبه‌تی کاردانه‌وه ‌Ùˆ ئاسه‌وار  Ùˆ کاریگه‌ریی خراپ Ùˆ مه‌ترسیداری جیاواز Ùˆ زۆر، له ‌دوای خۆیه‌وه‌ به‌جێ ده‌Ù‡ÛŽÚµÛŽ و، دواتریش Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ Ùˆ ئاسه‌واری زیاتر Ùˆ تا‌یبه‌تتری بۆ دۆخی ژنان Ù„ÛŽ ده‌Ú©Ù‡‌وێته‌وه‌.

گرفت،‌ یان مه‌ترسییه‌كه‌ی، ته‌نیا کاریگه‌ریی له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌قبه‌ستووییی ساته‌وه‌ختی دۆخ Ùˆ قۆناغی دروستبوونه‌Ú©Ù‡ نابێت‌ØŒ به‌ڵکوو  Ú©Ø§Ø±Ø¯Ø§Ù†Ù‡‌وه‌ Ùˆ کاریگه‌ریی له‌سه‌ر بارودۆخی ئێستا Ùˆ ڕابردوو Ùˆ داهاتوویش ده‌بێت. به‌ واتایه‌Ú©ÛŒ دیکه‌ØŒ له‌ ده‌ره‌نجامدا هه‌موو Ú¯Ù‡‌شه‌کردن Ùˆ په‌ره‌پێدان Ùˆ ده‌ستکه‌وته‌کانی كه‌ له‌ ڕابردووی کۆمه‌ڵدا دروست بوون‌ Ùˆ کاریان بۆ کراوه،‌ ده‌Ú©Ù‡‌ونه‌ ژێر مه‌ترسی Ùˆ پاشه‌کشه‌کردن به‌ره‌Ùˆ دواوه،‌ Ú† له‌ ڕووی ژێرخانی بواری ئابووری Ùˆ سه‌رجه‌Ù… بواره‌کانی دیکه‌ و، Ú† له‌ ڕووی پرۆژه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان Ùˆ په‌ره‌پێدانی مرۆیییه‌وه‌.

به‌ دیوێکی دیکه‌دا، مه‌ترسی ده‌خاته‌ سه‌ر داهاتووی کۆمه‌Úµ به‌گشتی، له‌وه‌ÛŒ پلانڕێژی Ùˆ به‌رنامه‌یه‌Ú©ÛŒ تۆکمه‌ÛŒ هه‌مه‌لایه‌نه‌ پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ سه‌رله‌نوێ کار له‌سه‌ر هه‌ستانه‌وه ‌Ùˆ بونیادنانه‌وه‌ بکرێت. ئه‌مه‌یش ئاسان نییه‌ Ùˆ پێویستیی به‌ کاتێکی زیاتر Ùˆ قوربانییه‌Ú©ÛŒ جیاوازتر ده‌بێت؛ Ú©Ù‡‌ دواجار هه‌موو ئه‌وه‌یش گرێدراوی ئیراده‌یه‌Ú©ÛŒ یه‌کگرتووی تۆکمه‌یه‌ ‌و، له‌ لایه‌Ù† حوکمڕانان Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه هه‌ÙˆÚµÛŒ جددیی ده‌وێت‌‌.

Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ قه‌یرانی دارایی:

قه‌یرانی دارایی، به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌کرێت Ú©Ù‡‌ بریتییه‌ له‌  داڕووخانی سیسته‌Ù…ÛŒ دارایی، Ú©Ù‡‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رنه‌Ú©Ù‡‌وتنی دامه‌زراوه‌ دارایی Ùˆ نادارایییه‌کان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ گرژبوونێکی توند له‌ Ú©Û†ÛŒ چالاکییه‌ ئابوورییه‌کان. هه‌روه‌ها مه‌به‌ست لێی، تێکچوونێکی بێشومار Ùˆ کتوپڕه‌ له‌ بازاڕی پشکه‌کاندا، یان له‌ دراوی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێکدا یاخود له‌ بازاڕی خانووبه‌ره،‌ یان کۆمه‌ÚµÛŽÚ© له‌ دامه‌زراوه‌ دارایییه‌کان Ú©Ù‡‌ دواجار بۆ ئابوورییه‌کانی تر درێژه‌ ده‌کێشێت و، ئه‌Ùˆ جۆری داڕووخانه‌ دارایییانه‌ دروست ده‌بێ Ú©Ù‡‌ له‌ ده‌ره‌نجامدا ‌ ئاسه‌واره‌کانی بۆ زۆرێک له‌ بوار Ùˆ Ú©Ù‡‌رته‌کانی تر درێژه‌ ده‌کێشێت.

قه‌یرانی داراییی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، Ú©Ù‡‌ÛŒ سه‌ری هه‌ڵدا؟

قه‌یرانی دارایی له‌ ئاستی جیهاندا، به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ ئاشکرا کاریگه‌ریی زۆری هه‌بووه‌ له‌سه‌ر لایه‌Ù†ÛŒ ئابووریی گشت وڵاتان، وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ له‌ ڕوویه‌Ú©ÛŒ تره‌وه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ده‌رخستنی په‌یوه‌ندیی توندوتۆڵی نێوان گشت لایه‌نه‌‌ ئابوورییه‌کانی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌. بۆیه‌ ده‌رچوون لێی، پێویستیی به‌ یه‌کگرتووییی توانا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌کان هه‌بوو بۆ گێڕانه‌وه‌ÛŒ چاوپێداخشاندنه‌وه‌ به‌ سیسته‌Ù…ÛŒ دراوی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی؛ به‌وه‌ÛŒ ئازادیی ئابووری Ùˆ سیاسیی ته‌واوی‌ به‌ گشت وڵاتان داوه بۆ هه‌ڵبژاردنی گرێدانه‌وه‌ÛŒ دراوه‌کانیان به‌ یه‌Ú© پریاسکه‌ÛŒ دراوه‌کانه‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ له ‌ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا‌ Ú•ÛŽÙƒÚ©Ù‡‌وتنی له‌سه‌ر ده‌کرێت. هه‌روه‌ها به‌ پێداچوونه‌وه‌ به‌ بنه‌ما Ùˆ ئامرازه‌کانی کاری سندووقی دراو Ùˆ بانکی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، به‌ده‌ر له‌ پشتگیریی چاودێریی دارایی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌ دارایییه‌کان له‌ Ú•ÛŽÛŒ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ سه‌رپه‌رشتیی ده‌سته‌ÛŒ چاودێریی سه‌ربه‌خۆی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، Ú©Ù‡‌ باوه‌Ú•ÛŒ به‌ شه‌فافییه‌تی ته‌واو هه‌یه‌ Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ گێڕانه‌وه‌ÛŒ متمانه‌ ده‌دات له‌ Ú•ÛŽÛŒ  ده‌ستێوه‌ردانی حکوومه‌ت Ùˆ بانکه‌ ناوه‌ندییه‌کان، به ‌مه‌به‌ستی گرێنتیكردنی  دراو  بۆ ده‌زگه‌ بانکییه‌کان Ùˆ کارکردن بۆ به‌ڕێوه‌بردنێکی باشتر بۆ دراو‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ وه‌ستانی پشتبه‌ستن به‌ دراوی دۆلار.

قه‌یرانی داراییی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، Ú©Ù‡‌ دواتر گۆڕا بۆ قه‌یرانی ئابووری Ùˆ پاشان بۆ قه‌یرانی کۆمه‌ڵایه‌تی، کاری کرده‌ سه‌ر زیادبوون Ùˆ ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی دیارده‌ÛŒ بێکاری؛ Ú©Ù‡‌ بوونی ئه‌Ùˆ قه‌یرانه‌ØŒ بۆرسات Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ دراوییه‌کانی  ØªÛŽ په‌ڕاند بۆ ئه‌وه‌ÛŒ  بگاته‌ ئابووریی ڕاسته‌قینه‌.

ئاسه‌واره‌کانی ئه‌Ùˆ قه‌یرانه،‌ به‌ئاشکرا له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ÛŒ خه‌ڵکدا Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ هه‌بوو. هه‌روه‌ها کاردانه‌وه‌یشی به‌سه‌ر ملیۆنان له‌ فه‌رمانبه‌ران ده‌رکه‌وت Ú©Ù‡‌ له‌ لایه‌Ù† دامه‌زراوه‌کانه‌وه‌ØŒ به ‌مه‌به‌ستی پاراستنی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ خۆلادان له‌ داڕووخان، له‌ وه‌زیفه‌کانیان ده‌رکران.

 Ù„Ù‡‌ کۆتاییی ساڵی2008ØŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ بێکاری له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کاندا Ú¯Ù‡‌یشته‌ نزیکه‌ÛŒ 9ØŒ5% Ø›  Ø¦Ù‡‌وه‌یش Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌Ú©ÛŒ به‌رزه‌ Ú©Ù‡‌ له‌ ساڵی 1973Ù‡‌وه‌ نه‌هاتۆته‌ دی.

هۆکاره‌کانی قه‌یرانی دارایی:

 Ù‡Û†Ú©Ø§Ø±Ù‡‌کانی قه‌یرانی دارایی، کاتێک له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵێکدا ڕوو ده‌دات، فره‌هۆکاره‌: ڕوودانی جه‌Ù†Ú¯ له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناوخۆیی، نه‌بوونی پلان Ùˆ ستراتیژیی ڕوون Ùˆ درێژخایه‌Ù† له‌ لایه‌Ù† فه‌رمانڕه‌وایانه‌وه‌ØŒ به‌هه‌ده‌ردانی سامانی سروشتیی وڵات، دابه‌زینی نرخی دراوه‌کان، هه‌ڵاوسانی ئابووریی وڵات، نه‌بوونی سیاسه‌تێکی تۆکمه‌ÛŒ په‌یڕه‌وکراو، بایه‌خنه‌دان به‌ ژێرخانی ئابووریی وڵات Ùˆ کۆمه‌ڵ، سوودوه‌رنه‌گرتن له‌ به‌رهه‌مه‌ ناوخۆیییه‌کان Ùˆ به‌روبوومی سه‌رجه‌Ù… سه‌کته‌ره‌ ئابووری، کشتوکاڵی، پیشه‌سازی Ùˆ Ú¯Ù‡‌شتیارییه‌کان له‌ هه‌ر کۆمه‌ڵێکدا Ùˆ هتد.

هه‌موو ئه‌وانه‌  Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه،‌ یان هه‌ر یه‌Ú© له‌وانه‌  Ø¨Ù‡‌ تاک Ùˆ به‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ جیاواز، ده‌بێته‌ هۆکاری سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یرانی دارایی له‌ هه‌ر وڵاتێکدا، Ú©Ù‡‌ ده‌ره‌نجام گۆڕانکاریی ڕیشه‌یی Ùˆ جیاواز له‌ کۆمه‌ڵدا ده‌خوڵقێنێت.

ئاسه‌واره‌کانی قه‌یرانی ئابووری:

به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ ‌گشتی کاردانه‌وه‌ Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی هه‌موو قه‌یرانێک له‌ کۆمه‌ڵدا،  لایه‌Ù†ÛŒ خراپ Ùˆ مه‌ترسیداری زۆری‌ له‌سه‌ر ئاستی کۆمه‌Úµ Ùˆ تاکه‌کان به‌گشتی هه‌یه،  Ù„Ù‡‌وانه‌: په‌کخستنی پرۆسه‌ÛŒ دیموکراسی، دواکه‌وتنی Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، ڕۆشنبیری، په‌روه‌رده‌یی،  ئابووری، ته‌ندروستی، ده‌روونی، نزمیی نرخی دراوه‌کان، لاوازی ئاستی Ú¯Ù‡‌شه‌کردن Ùˆ په‌ره‌پێدانی مرۆیی، دواکه‌وتووییی کۆمه‌Úµ Ùˆ سه‌رجه‌Ù… هاووڵاتیان، سه‌رهه‌ڵدانی بێکاری، زیادبوونی نه‌خوێنده‌واری، دابه‌زینی ئاستی هۆشمه‌ندیی هاووڵاتیان، تێکشکانی باری ئابووریی وڵاتانی جیهان به‌گشتی، زیادبوونی دیارده‌ÛŒ کۆچکردن، تێکچوونی دۆخی خێزانی، سه‌رهه‌ڵدانی دیارده‌ÛŒ دزین،  Ú©Ù‡‌مکردنه‌وه‌ÛŒ جموجووڵی بازاڕ Ùˆ کڕین Ùˆ فرۆشتن، وه‌ستان یان لاوازبوونی کاری بانکه‌کان، Ú©Ù‡‌مبوونه‌وه‌ÛŒ وه‌به‌رهێنان، لاوازیی ئه‌من Ùˆ ئاسایش، داخستن به‌ ڕووی هاتوچۆ Ùˆ Ú¯Ù‡‌شتکردنی وڵاتان Ùˆ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتنه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌کان، Ú©Ù‡‌مبوونه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، ئالووده‌بوون به‌ جۆره‌کانی مادده‌ هۆشبه‌ره‌کان Ùˆ خواردنه‌وه‌ÛŒ مه‌ی، Ú©Ù‡‌مبوونه‌وه‌ÛŒ ژماره‌ÛŒ دانیشتووان، زیادبوونی جۆره‌کانی توندوتیژی Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری توندڕه‌وانه‌ØŒ زیادبوونی کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی وه‌Ú© ته‌ڵاق Ùˆ جیابوونه‌وه‌ØŒ بچووککردنه‌وه‌ÛŒ خێزانه‌کان، زیادبوونی کێشه‌ ده‌روونی Ùˆ ته‌ندروستییه‌کان و، Ú†Ù‡‌ندین دیارده‌ÛŒ نه‌شیاو Ùˆ نه‌هه‌مواری تر، Ú©Ù‡‌ هێمایه‌ بۆ Ú†Ù‡‌قبه‌ستووییی دۆخه‌Ú©Ù‡‌ له‌ هه‌موو بوارێکه‌وه‌ Ùˆ هتد.

بوونی هه‌موو ئه‌Ùˆ ئاسه‌وارانه‌ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی له‌ ده‌ره‌نجامدا هه‌موو هاووڵاتیان له‌ پیاوان، ژنان، منداڵان Ùˆ Ú¯Ù‡‌نجان Ùˆ پیران Ùˆ... Ùˆ مێژووی ئه‌Ùˆ کۆمه‌Úµ Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ØŒ به‌ هۆیه‌وه‌ زه‌ره‌ر Ùˆ زیانی زۆریان به‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت Ùˆ هه‌ر یه‌Ú© به ‌شێوه‌یه‌Ú© دوچاری گرفت Ùˆ نه‌خۆشیی جه‌سته‌یی Ùˆ ده‌روونی ده‌بێته‌وه‌ØŒ به‌ڵام به‌گشتی ئه‌Ú¯Ù‡‌ر پیاوان باجی Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ زۆری قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌کانیان به‌رکه‌وێت، ژنان دووهێنده‌ÛŒ پیاوان پشکی مه‌ترسی Ùˆ زیانه‌کانیان به‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت؛ له ‌لایه‌Ú© وه‌Ú© مرۆڤ Ùˆ له ‌لایه‌Ú©ÛŒ تر ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی Ù…ÛŽÙ†.

ئاسه‌واره‌کانی قه‌یرانی دارایی له‌سه‌ر ژنان:

زۆرن ئه‌Ùˆ ئاسه‌وارانه‌ÛŒ بۆ ژنان جیاوازتر ده‌Ú©Ù‡‌ونه‌وه‌ØŒ ئه‌Ùˆ کاته‌ÛŒ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ڕووبه‌ڕووی قه‌یرانی دارایی ده‌بێته‌وه.  گرنگترینی ئه‌Ùˆ ئاسه‌وارانه‌ له‌ Ú†Ù‡‌ند بوارێکه‌وه‌ ده‌خه‌مه‌ ڕوو، Ú©Ù‡‌ بریتین‌ له‌Ù… بوارانه‌ÛŒ خواره‌وه:

- له‌ ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌:

زیادبوونی کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی وه‌Ú©: زۆربوونی ته‌ڵاق Ùˆ جیابوونه‌وه‌ØŒ زیادبوونی دیارده‌ÛŒ له‌شفرۆشی، ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی جۆره‌کانی توندوتیژیی جه‌سته‌یی Ùˆ ده‌روونی، زیادبوونی ده‌ستدرێژیی سێکسی، بازرگانیکردن به‌ ژنانه‌وه‌ØŒ سنووردارکردنی منداڵبوون یان وه‌Ú†Ù‡‌خستنه‌وه‌ØŒ بێبه‌شکردنی ژنان له‌ خوێندن، گێڕانه‌وه‌ÛŒ ژنان بۆ سووچی ماڵه‌وه‌ÛŒ خێزانه‌کان، سه‌رهه‌‌‌ڵدانه‌وه‌ÛŒ دیارده‌کانی وه‌Ú©  زوو به‌شوودان، به‌زۆر به‌شوودانی کچان Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌ به‌ بچووک Ùˆ Ú†Ù‡‌ندینی تر، یان زیاتربوونی کوشتن Ùˆ خۆکوشتنی ژنان، زۆربوونی بێکاری، Ú©Ù‡‌میی پێکهێنانی ژیانی هاوسه‌رگیری، قبووڵکردنی سووکایه‌تی Ùˆ ده‌ستدرێژی، زیادبوونی کێشه‌ÛŒ منداڵ Ùˆ خێزانی، سنووردارکردنی منداڵبوون، زیادبوونی ناپاکیی هاوسه‌رگیری Ùˆ هتد.

- له‌ ڕووی ده‌روونییه‌وه‌:

زیادبوونی کێشه ‌Ùˆ گرێ ده‌رونییه‌کانی وه‌Ú©: خه‌مۆکی، دڵه‌ڕاوکێ، بێتاقه‌تی Ùˆ بێزاری، بێمتمانه‌یی Ùˆ گوشاری ده‌روونی Ùˆ لاوازبوونی لایه‌Ù†ÛŒ ڕۆحیی مرۆڤه‌کان Ùˆ هتد.

- له‌ ڕووی ته‌ندروستییه‌وه‌:

 Ø²ÛŒØ§Ø¯Ø¨ÙˆÙˆÙ†ÛŒ نه‌خۆشییه‌کان له‌ ڕووی جه‌سته‌یییه‌وه‌ØŒ  ÙˆÙ‡‌Ú©: جه‌ڵته‌ÛŒ دڵ Ùˆ ده‌ماغ، زیادبوونی په‌ستانی خوێن، لاوازبوونی جه‌سته‌ØŒ به‌دخۆراکی Ùˆ زۆرێک له‌Ùˆ نه‌خۆشییانه‌ÛŒ ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ سستی Ùˆ بێهێزیی مرۆڤه‌کان، Ú©Ù‡‌ ده‌ره‌نجام دوچاری زۆرێک له‌ نه‌خۆشییه‌کانی تر ده‌بنه‌وه‌.

- له‌ ڕووی چالاکییه‌ مه‌ده‌نییه‌کانه‌وه‌:

جگه‌ له‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ بوارانه‌ÛŒ پێشتر ئاما‌Ú˜Ù‡‌Ù… Ù¾ÛŽ دا، لاوازبوون، یان Ú©Ù‡‌مبوونه‌وه‌ یاخود وه‌ستان Ùˆ داخستنی ڕێکخراوه‌کانی شارستانی له ‌لایه‌Ú© و،  چالاکییه‌کانیان له‌ لایه‌Ú©ÛŒ تر، به‌ ڕادده ‌Ùˆ شێوازی جیاجیا کاریگه‌رییان له‌سه‌ر ده‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت. دیارترینیان کاریگه‌ری له‌سه‌ر Ú©Ù‡‌مبوونه‌وه‌ÛŒ چالاکییه‌کانی ڕێکخراوه‌کانی ژنان ده‌بێت بۆ به‌ده‌ستهێنانی مافه‌کانیان، Ú©Ù‡‌ به‌ هۆیه‌وه‌ به‌ به‌راورد به‌ دۆخی ڕابردوویان، پاشه‌کشه‌ به‌ دۆخی ژنان ده‌کاته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌‌Ùˆ هه‌ÙˆÚµ Ùˆ ماندووبوونانه‌‌ÛŒ به‌ درێژاییی مێژووی کارکردنیان‌ له‌ سه‌رجه‌Ù… بواره‌کانی یاسایی، کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری Ùˆ ده‌روونی‌ Ùˆ ڕۆشنبیریی کۆمه‌Úµ به‌گشتی خه‌باتیان بۆ کردووه. هه‌روه‌ها به‌رته‌سککردنه‌وه‌ÛŒ به‌شداربوونی ژنان له‌ ئاست هه‌ڵبژاردن Ùˆ خۆکاندیدکردن Ùˆ به‌شداربوونی چالاکانه‌یان له‌ بواری سیاسیدا، له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ÛŒ به‌شداربوونی ژنان له‌ پرۆسه‌ÛŒ خۆکاندیدكردندا پێویستیی به‌ سه‌رمایه‌یه‌Ú©ÛŒ ئابووریی سه‌ربه‌خۆ هه‌یه‌ تا بتوانێت کاره‌کانی بانگه‌شه‌کردن Ùˆ خۆپاڵاوتنی بۆ پرۆسه‌Ú©Ù‡‌ به‌سه‌رکه‌وتوویی به‌ڕێوه ‌به‌رێت. وێڕای لاوازبوونی پرۆسه‌ÛŒ هۆشیارکردنه‌وه‌ÛŒ هاووڵاتیان به‌گشتی Ùˆ ژنان به‌تایبه‌تی، سه‌باره‌ت به‌ ئه‌رک Ùˆ مافه‌کانی ژنان Ú©Ù‡‌ له ‌Ú•ÛŽÛŒ شێواز Ùˆ میکانیزمی جیاوازه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چوو، وه‌Ú© کۆنفرانس، وۆرکشۆپ، سمینار Ùˆ کۆبوونه‌وه‌ÛŒ فراوان له‌ ئاست شار Ùˆ گونده‌کاندا Ùˆ ته‌نانه‌ت له‌ ئاست به‌شداربوون له‌ چالاکییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌کانی له‌ سه‌رجه‌Ù… وڵاتاندا به‌ڕێوه‌ ده‌چوو. 

مێژووی قه‌یرانی دارایی له‌ جیهاندا:

له‌ کۆتاییی سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌ Ùˆ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌مدا، جیهان به‌گشتی Ùˆ سه‌رمایه‌ÛŒ ئابووری  به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ سه‌ره‌کی، زۆرێک له‌ قه‌یرانه‌کانی به‌خۆوه‌ دی، Ú©Ù‡‌ گرنگترینیان له‌مانه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌:

ڕوودانی قه‌یرانی ساڵی 1866ØŒ ئه‌Ùˆ کاته‌ÛŒ به‌Ø´ÛŽÚ© له‌ بانکه‌ ئینگلیزییه‌کان دوچاری ئیفلاسبوون هاتن‌ØŒ Ú©Ù‡‌ ده‌ره‌نجام بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ قه‌یرانێکی دارایی Ú©Ù‡‌ سیسته‌Ù…ÛŒ داراییی بریتانیای له‌Ù‚ کرد؛ ئه‌Ùˆ قه‌یرانه‌ØŒ کۆنترینی ئه‌Ùˆ قه‌یرانانه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ جیهان به‌خۆیه‌وه‌ دی. هه‌روه‌ها قه‌یرانی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ÚµÙ‡‌Ú©Ù‡‌بوو، Ú©Ù‡‌ له‌ ساڵی 1929دا ڕووی دا و، به‌ به‌ناوبانگترین قه‌یرانه‌ دارایییه‌کان داده‌نرێت Ú©Ù‡‌ داراییی جیهان به‌خۆیه‌وه‌ بینی Ùˆ به‌هێزترین کاریگه‌ریشی هه‌بوو و، هه‌روه‌ها بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ دابه‌زینی نرخی ئه‌وانه‌ÛŒ به‌Ø´ØŒ یان پشکیان له‌ بازاڕی داراییی ئه‌مریکیدا، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 13% هه‌بوو؛ پاشان له‌ بازاڕه‌کاندا بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ڕوودانی هه‌ڵئاوسانی دارایی Ú©Ù‡‌ ئاسه‌واره‌کانی له‌سه‌ر لایه‌Ù†ÛŒ ڕاسته‌قینه‌ÛŒ داراییی ئه‌مریکا درێژه‌ÛŒ هه‌بوو، به ‌شێوه‌یه‌Ú© ده‌رکه‌وته‌ Ùˆ کاردانه‌وه‌ دیارده‌کانی خۆی له‌ Ú†Ù‡‌ند لایه‌Ù†ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ بینییه‌وه،‌ له‌وانه‌:

- دابه‌زینێکی زۆر له‌ به‌کارهێنانی گشتی.

- دابه‌زینی وه‌به‌رهێنان له‌ لایه‌Ù†ÛŒ Ú©Ù‡‌رتی به‌روبوومیدا.

- به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ بێکاری، تا ئاستی نزیکه‌ÛŒ سێ به‌Ø´ÛŒ هێزی کاری ئه‌مریکی له‌ ساڵی 1932.

له‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکه‌ØŒ ڕوودانی قه‌یرانی ئابووریی وڵاتان له‌ ساڵی 1997ØŒ Ú©Ù‡‌ به‌ هۆیه‌وه‌ وڵاتانی ئه‌وروپا قه‌یرانێکی داراییی Ú¯Ù‡‌وره‌یان به‌خۆوه‌ بینی و، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ تێکشکانی دراوی تایله‌ندی. به‌ده‌ر له‌ ڕوودانی قه‌یرانی کۆمپانیاکانی ئینترنێت له‌ کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ÛŒ بیست و، سه‌ره‌تای هه‌زاره‌ÛŒ سێیه‌مدا، جیهان جۆره‌ قه‌یرانێکی تری نوێی به‌خۆوه‌ دی، به ‌شێوه‌یه‌Ú© له‌ سه‌ره‌تادا نرخی به‌Ø´ Ùˆ پشکه‌‌ دارایییه‌کانی ئه‌Ùˆ کۆمپانیایانه‌‌ به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ به‌رز بۆوه؛ له‌ کاتێکدا ژماره‌یه‌Ú©ÛŒ Ú©Ù‡‌Ù…ÛŒ ئه‌Ùˆ کۆمپانیایانه‌ قازانجی ڕاسته‌قینه‌یان به‌ده‌ست هێنا، Ú©Ù‡‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ته‌قینه‌وه‌ÛŒ  قه‌یرانه‌کان له‌ ساڵی 2000دا.

ده‌رچوون له‌ قه‌یرانی دارایی:

له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ÛŒ هۆکاره‌کانی سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یرانی دارایی، فره‌هۆکار Ùˆ فره‌سه‌رچاوه‌Ù†‌ØŒ له‌ هه‌مان کاتدا کاریگه‌ری Ùˆ کاردانه‌‌وه‌ Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی، له‌سه‌ر ئاستی تاک Ùˆ گشتی باجی Ú¯Ù‡‌وره هه‌بوو، بۆیه‌ ده‌رچوون له‌ قه‌یرانه‌کان په‌یوه‌سته‌ به‌ باشبوونی دۆخی کۆمه‌Úµ له‌ زۆر لایه‌نه‌وه؛ Ú©Ù‡‌ گرنگترینیان په‌یوه‌ندیدار Ùˆ گرێدراوه‌ به‌ بوونی پلان Ùˆ ستراتیژیی تۆکمه‌ÛŒ فه‌رمانڕه‌وایان له‌ لایه‌Ú© و، له‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکه‌وه‌ به‌هێزبوون Ùˆ پته‌وبوونی پردی په‌یوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی جیهان به‌گشتی Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین هه‌ÙˆÚµÛŒ تری هه‌مه‌لایه‌نه‌ÛŒ حوکمڕانیی ناوخۆیی Ùˆ سه‌رجه‌Ù… تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ؛ Ú©Ù‡‌ ئه‌وه‌یش به‌ده‌ر له‌ بوونی ئیراده ‌Ùˆ یه‌کگرتوویی، له‌ ڕووی بابه‌تییه‌وه ‌گرێدراوی کۆمه‌ÚµÛŽ فاکته‌ر Ùˆ هۆکاری دیکه‌یه‌.

دۆخی قه‌یرانی دارایی له‌ کوردستاندا:

زیاد له‌ دوو ساڵه‌ قه‌یرانی دارایی له‌ باشووری کوردستان، بووه‌ته‌ کێشه‌یه‌Ú©ÛŒ دیار Ùˆ مه‌ترسیدار، Ú©Ù‡‌ ڕۆژانه‌ ئاسه‌وار Ùˆ کاردانه‌وه‌ÛŒ له‌سه‌ر ئاستی تاک Ùˆ گشتیی کۆمه‌ڵدا ده‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت.

هۆکاره‌کانی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌Ùˆ قه‌یرانه‌ فره‌لایه‌نه‌ØŒ بریتین له‌: بوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش له‌ عێراق Ùˆ کوردستان له‌ لایه‌Ú© و، ناته‌بایی Ùˆ ناڕێکیی حزبه‌ سیاسییه‌کان، نادادپه‌روه‌ری له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ مووچه‌ØŒ له‌خۆگرتنی زۆربه‌ÛŒ په‌نابه‌رانی ناوچه‌کانی تری کوردستان Ùˆ عێراق، زۆریی ژماره‌ÛŒ مووچه‌خۆران، هه‌ڵنه‌تۆقان Ùˆ پشتگیرینه‌کردنی Ú©Ù‡‌رتی تایبه‌ت، زۆریی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ خانه‌نشینان، بوونی دیارده‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵی، په‌کخستنی په‌رله‌مانی کوردستان، چالاکنه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێکردن Ùˆ لاوازیی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری، نه‌بوونی پلانی تۆکمه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق، به‌هه‌ده‌ردانی سامانی سروشتی، نه‌بوونی ژێرخانی ئابووریی تۆکمه ‌Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین هۆکاری تر؛ كه‌ هۆکاری سه‌رهه‌‌ڵدانی قه‌یرانی ئابوورین و، له‌ لایه‌Ú©ÛŒ تره‌وه‌ تا ئێستا بوونه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رده‌وامی Ùˆ له‌ هه‌مان کاتدا سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یرانی سیاسییش.

بێ گومان له‌ ده‌ره‌نجامدا سه‌رجه‌Ù… ئه‌Ùˆ ئاسه‌وارانه‌ بوونه‌ Ù‡Û†ÛŒ دواکه‌وتن Ùˆ پاشه‌کشه‌کردنی کۆمه‌Úµ له‌ ڕووی بونیادنان Ùˆ ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنه‌وه‌ له‌ گشت بواره‌کاندا، هه‌روه‌ها کاریگه‌ریی خراپی هه‌بوو‌ له‌ ڕووی پاشه‌کشه‌کردن به‌ مه‌سه‌له‌کانی ژنانه‌وه‌‌.

یه‌Ú©Ù‡‌Ù… جاره‌ له‌ مێژوودا، باشووری کوردستان، له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ حوکمڕانیی ده‌سه‌ڵاتدارانی سیاسیی کورده‌وه تووشی دۆخێکی قه‌یراناویی یه‌Ú© به‌دوای یه‌Ú©ÛŒ له‌Ù… جۆره‌ ببێته‌وه‌ØŒ ‌ Ú©Ù‡‌ به‌ده‌ر له‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ ئاسه‌وارانه‌ÛŒ دیکه‌ØŒ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ جیاوازیی کاردانه‌وه‌کانی تر بریتییه‌ له‌ پاشه‌Ú©Ù‡‌وتکردن Ùˆ دواخستنی مووچه‌ÛŒ سه‌رجه‌Ù… فه‌رمانبه‌رانی کوردستان،‌ Ú©Ù‡‌ زیاد له‌ ساڵێکه‌ درێژه‌ÛŒ هه‌یه‌Ø› ده‌ره‌نجامی هه‌موو ئه‌وانه‌یش دۆخێکی ناجێگیری سیاسی، ده‌روونی، کۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ته‌ندروستییه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ Ú•Û†Ú˜ له‌ دوای Ú•Û†Ú˜ کاردانه‌وه‌ÛŒ خراپ دێنێته‌ ئاراوه‌.

چاره‌سه‌ری دۆخی ئێستای باشووری کوردستان به‌ پله‌ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌Ù…ØŒ هه‌نگاونانی ئیراده‌Ú¯Ù‡‌رییانه‌ÛŒ پێویسته‌‌‌ بۆ یه‌کڕیزی Ùˆ یه‌کخستن Ùˆ یه‌کگرتووییی هێز Ùˆ توانای حزبه‌ سیاسییه‌کان به‌ وه‌لانانی به‌رژه‌وه‌ندیی Ú©Ù‡‌سێتی Ùˆ پاراستنی په‌رژه‌وه‌ندیی گشتی؛ هه‌ر‌وه‌ها دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ ده‌مارگیری Ùˆ سه‌پاندنی تێڕوانینی ئایدیۆلۆژیی حزبی Ùˆ بایه‌خدان به‌ بیری نیشتمانی Ùˆ کوردستانی، فه‌رامۆشکردن Ùˆ وه‌لانانی ناکۆکی Ùˆ گرفته‌کانی ڕابردوو له‌ نێوان حزبه‌ سیاسییه‌کاندا Ùˆ گرنگیدان به‌ ئێستا Ùˆ داهاتوو، پشتگیری له‌ بزووتنه‌وه‌ Ùˆ جووڵانه‌وه‌ÛŒ کوردی له‌ هه‌ر پارچه‌یه‌Ú©ÛŒ کوردستان به‌دوور له‌ پشتێکردن Ùˆ دژایه‌تیکردنیان، به‌ده‌ر له‌  چالاککردنه‌وه‌ÛŒ په‌رله‌مان Ùˆ ڕێکخستنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێکردن Ùˆ دانانی پلان Ùˆ به‌رنامه ‌Ùˆ ستراتیژیی کورتخایه‌Ù† Ùˆ درێژخایه‌Ù† Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین هه‌ÙˆÚµ Ùˆ هه‌نگاوی جددیی تر، به‌ مه‌به‌ستی پاراستنی ده‌ستکه‌وتی مێژووییی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ کورد Ùˆ  Ú†Ø§Ø±Ù‡‌سه‌ری دۆخه‌Ú©Ù‡‌.

هه‌روه‌ها به‌ ئامانجی یه‌کخستنی ناوماڵی کوردی،  Ø¨ÙˆÙ†ÛŒØ§Ø¯Ù†Ø§Ù†Ù‡‌وه‌ÛŒ کۆمه‌Úµ Ùˆ  ئابووریی کوردستان، چاککردنه‌وه‌ÛŒ باری ئابووریی خه‌ÚµÚ©ÛŒ کوردستان، Ú©Ù‡‌ به‌ درێژاییی مێژوو له‌پێناو هێنانه‌دیی فه‌رمانڕه‌وا‌یییه‌Ú©ÛŒ کوردیی دادپه‌روه‌ر Ùˆ باوه‌ڕمه‌ند به‌ بنه‌ما Ùˆ Ú†Ù‡‌Ù…Ú©Ù‡‌کانی دیموکراسی له‌ پێناو هێنانه‌دیی کۆمه‌ÚµÛŽÚ©ÛŒ مرۆڤدۆست Ùˆ  Ø¯ÛŒÙ…وکرات، خه‌بات Ùˆ قوربانیی زۆریان داوه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ له‌ گشت ڕوویه‌Ú©ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی، ئایینی، ئایدیۆلۆژی Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌وه‌ Ùˆ به‌ دوور له‌ هه‌موو جیاکارییه‌Ú© ڕێز له‌ ‌جیاوازیی مرۆڤه‌کان بگرێت، وه‌Ú© ئه‌وه‌ÛŒ له‌ به‌نده‌کانی یه‌Ú©Ù‡‌Ù… Ùˆ دووه‌Ù…ÛŒ جاڕنامه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌ردوونیی مافه‌کانی مرۆڤدا هاتووه‌ Ùˆ ده‌ڵێت: "‌هه‌موو مروڤێک به‌ ئازادی له‌دایک ده‌بێ Ùˆ Ú©Ù‡‌رامه‌ت Ùˆ مافی یه‌کسانیان هه‌یه." هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: "‌ئه‌Ùˆ ئازادی Ùˆ مافانه،‌  ‌هه‌موو مرۆڤێک به‌ شێوه‌ÛŒ یه‌کسان Ùˆ به‌بێ هیچ Ú†Ù‡‌شنه‌ جیاوازییه‌Ú©  ده‌گرێته‌وه‌ØŒ واته‌ به‌ جیاوازیی نه‌ژاد، Ú•Ù‡‌نگ،  Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز، زمان،‌ ئایین، بیر Ùˆ ڕای سیاسی و، یان هه‌ر باوه‌Ú•ÛŽÚ©ÛŒ دیکه‌ØŒ هه‌روه‌ها Ú•Ù‡‌Ú†Ù‡‌ÚµÙ‡‌Ú©ØŒ‌ بارودۆخی کومه‌ڵایه‌تی، سه‌روه‌ت Ùˆ سامان، له‌دایکبوون Ùˆ‌ هه‌ر شێواز یان بارودوخێکی دیکه.‌"  

 

سوودم له‌Ù… سه‌رچاوانه ‌وه‌رگرتووه‌:

 - الأزمات والدورات الاقتصادية، مصطفى العبدالله

- الأزمة الاقتصادية العالمية (أزمة العالم الرأسمالي الكبرى لسنة  

1929),محمد عبد السلام

 

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون