PÊNÛS
 
كورد، سوننە، شیعە؛ Ù„Û• عێراقێكی لێكترازاودا 
     2017-02-26
سەروەر حەمە

كورد، سوننە، شیعە؛ لە عێراقێكی لێكترازاودا

 

سەروەر حەمە، مامۆستا لە بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەلاحەددین

پاش تێپەڕبوونی نزیكەی چواردە ساڵ بەسەر ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ پێشووی عێراق Ù„Û• ئاداری 2003ØŒ تاكوو ئێستا نەتوانراوە حكوومەتێكی نیشتمانیی "بنكەفراوان"ÛŒ بەهێزی ئەوتۆ دروست بكرێت، ÙƒÛ• هەموو لایەنەكانی عێراق بە پێكهاتە نەتەوەیی Ùˆ مەزهەبییە جیاوازەكانەوە بەشدارییەكی ڕاستەقینە Ùˆ كارای تێدا بكەن؛ بە جۆرێك ÙƒÛ• ئەو وڵاتە بگەیەننە كەناری ئارامی، ئەمنی Ùˆ گەشەپێدانی ئابووری Ùˆ بووژاندنەوەی ژێرخانی وڵات ‌و، گەڕانەوەی شكۆ ‌Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەهێزی عێراق بۆ Ù†ÛŽÙˆ هاوكێشە سیاسییە ناوچەیی ‌Ùˆ هەرێمی ‌Ùˆ نێودەوڵەتییەكان.

بە تێڕوانینی من، هۆكاری بنیاتنەنانی عێراقێكی یەكگرتوو ‌Ùˆ دروستنەبوونی حكوومەتێكی بنكەفراوانی نیشتمانی Ù„Û• عێراقدا، بۆ ململانێی پێكهاتە سەرەكییەكانی Ù†ÛŽÙˆ عێراق دەگەڕێتەوە؛ Ù„Û• لایەكەوە ململانێی نێوان سوننە Ùˆ شیعە، Ù„Û• لایەكی ترەوە ÙƒÛŽØ´Û• ‌Ùˆ پرسە هەڵپەسێردراو ‌Ùˆ چارەسەرنەكراوەكانی نێوان هەرێم Ùˆ ناوەند، ئەمە سەرباری دەیان گرفتی دیكە ÙƒÛ• فاكتەری بەرچاوی ئەم گرژی Ùˆ ئاڵۆزییانەی عێراقن.

ئێمە له‌ دووتوێی ئەم وتارە شیكارییەدا، دەمانەوێت بە سێ‌ تەوەر تیشكێك بخەینە سەر هەر یەكە Ù„Û• پێكهاتەی كورد، عەرەبی سوننە Ùˆ عەرەبی شیعە؛ پاشان سەرنجێك ده‌خه‌ینه‌ سەر Ú•Û†Úµ Ùˆ مامەڵەی سەركردایەتیی كورد Ù„Û•Ù… قۆناغەی ئێستای عێراقی پێدا تێ دەپەڕێت.

 

یەكەم: پێكهاتەی عەرەبی سوننە لە عێراقدا:

سوننەكان، هەر Ù„Û• سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی عێراقەوە، Ù„Û• بیستەكانی سەدەی ڕابردوو تاكوو ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ پێشوو (Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سەددام حوسێن) Ù„Û• ئاداری 2003ØŒ فەرمانڕەوایه‌تیی عێراقیان لەدەست بوو؛ گەرچی زۆرینەی دانیشتووان ‌Ùˆ پێكهاتەی نەتەوەییی عێراقیشیان Ù¾ÛŽÙƒ نەدەهێنا. فەرمانڕەوایه‌تیی سوننەكان Ù„Û• ماوەی هەشتا ساڵی ڕابردوودا، عێراقیان بەرەو چەندین بەرزی Ùˆ نزمی بردووە؛ بە جۆرێك ÙƒÛ• هەندێك جار عێراقیان بردۆتە كەناری نائارامی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتانی دراوسێ Ù„Û• لایەك و، بەرامبەر پێكهاتەكانی تری ناو عێراق Ù„Û• لایەكی ترەوە.

سوننەكان لە دوای ڕووخانی ڕژێم و كۆتاییهاتنی فەرمانڕەوایەتییان، بە جۆرێكی جیاوازتر لە پێشوو دەركەوتن. هەر لە سەرەتادا خۆیان دوورەپەرێز گرت و بەشدارییان لە چەندین پرۆسەی سیاسی لە عێراقی نوێدا نەكرد؛ بە نموونە نووسینەوەی دەستوور و بەشدارینەكردن لە هەڵبژاردنی كۆمەڵەی نیشتمانی _جمعية وطنية_ لە 31 كانوونی دووەمی 2004، هەروەها لەگەڵ دەوڵەتێكی فیدراڵیدا نەبوون بۆ عێراق و، بە هەموو شێوەیەك دژایەتیی خۆیشیان بۆ فیدراڵییەتی هەرێمی كوردستان دووپات دەكردەوە. لە سەرەتایشدا بەو شێوەیە بیریان كردۆتەوە كە لە دەرفەتێكدا بگەڕێنەوە بۆ فەرمانڕەوایەتیكردنی وڵات.

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا دوای ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ پێشووی عێراق، ململانێی نێوان سوننە Ùˆ شیعەكان گەیشتە ئاستێكی زۆر باڵا ‌و، بە چەند قۆناغێكی جیاوازدا ڕۆیشت؛ ÙƒÛ• هەندێك جاریش ململانێی مەزهەبیی خوێناویی Ù„ÛŽ كەوتۆتەوە. خۆپیشاندانەكانی كۆتاییی ساڵی 2012 Ù„Û• مەیدانەكانی "عیزەت" Ùˆ "كەرامەت" Ù„Û• ناوچە سوننەنشینەكان، ئاستی ململانێكانی نێوان سوننە Ùˆ شیعەكانی بردە ئاستێكی قەیراناوی Ùˆ ئاماژەیەكی دیكەی سوننەكانی بەدیار خست، ÙƒÛ• چیی دیكە سوننەكان Ù„Û• ئاست پاوانخوازییەكانی دەسەڵاتی شیعە Ùˆ خودی "نووری مالكی"ØŒ سەرۆكوەزیرانی پێشووی عێراق، بێدەنگ نابن. ئەمەیش وای كرد ÙƒÛ• گۆڕانكاریی بەرچاو Ù„Û• بیر Ùˆ بۆچوونەكانیان ببینین. بە جۆریك، ئەگەرچی بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆیش نەبێت، داوای پێكهێنانی هەرێمێكی فیدراڵی دەكەن بۆ خۆیان Ùˆ دووبارە داوای جۆرێك Ù„Û• لامەركەزیی سیاسی Ù„Û• بەڕێوەبردنی وڵاتدا دەكەن؛ بەتایبەتی دوای پرۆسەی ئازادكردنی مووسڵ ‌Ùˆ نەمانی داعش، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ئەم داوایەی سوننەكان بەكرداری ببینین، ÙƒÛ• بێ گومان ئەمەیش گۆڕانكارییەکی جۆری (نەوعی)یە Ù„Û• دید ‌Ùˆ تێڕوانین Ùˆ بۆچوونی سوننەكان سەبارەت بە پرۆسەی سیاسی Ù„Û• عێراقدا.

 

دووەم: پێكهاتەی عەرەبی شیعە لە عێراقدا:

ئەگەرچی شیعە، پێكهاتەی زۆرینەن Ù„Û• عێراقدا، بەڵام Ù„Û• سایەی دەسەڵاتی سوننەكانەوە تاكوو Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2003ØŒ Ù„Û• فەرمانڕەوایه‌تیی عێراق بێبەش بوون. بەڵام Ù„Û• دوای ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ پێشوو، بەو پێیەی شیعە زۆرینەی عێراق Ù¾ÛŽÙƒ دەهێنن، هەر بۆیە توانیویانە بەپێی دەرەنجامی هەڵبژاردنەكان پۆستی سەرۆكوەزیران و، جێگری دووەمی سەرۆككۆمار و، جێگری یەكەمی سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەران Ùˆ چەندین پۆستی وەزارەتی سیادی بۆ خۆیان دەستەبەر بكەن و، Ù„Û• سێ خولی هەڵبژاردنی پەرلەمانیشدا توانیویانە زۆرینەی كورسییەكانی پەرلەمان _ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق_ بەدەست بهێنن.

بەڵام ئەوەی جێگه‌ÛŒ تێڕامانە ئەوەیە ÙƒÛ• Ù„Û• ماوەی فەرمانڕەوایه‌تیی شیعەكانیشدا نەیانتوانیوە عێراق بگەیەننە كەناری ئارامی و، دڵنیاییی تەواو بده‌نه‌ تەواوی پێكهاتە نەتەوەیی ‌Ùˆ مەزهەبی ‌Ùˆ سیاسییەكانی عێراق Ù„Û• جێبەجێكردنی بەند Ùˆ خاڵەكانی ئەو ڕێككەوتننامانەی ÙƒÛ• Ù„Û• نێوانیاندا هەیە، تا دەگاتە پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری بە سەرجەم هاووڵاتیانی عێراق بەبێ‌ جیاوازی.

 

سێ یەم: پێكهاتەی كورد لە عێراقدا:

كورد پێكهاتەیەكی سەرەكی Ùˆ گرنگی بنیاتنانی عێراق بووە Ù„Û• ÙƒÛ†Ù† Ùˆ نوێدا، بەڵام زۆر جاریش بە دەستی دەسەڵاتدارانی عێراقەوە دوچاری چەوساندنەوە Ùˆ مەینەتیی زۆر بۆتەوە. Ù„Û• دوای ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ پێشوو، كورد دووبارە له‌ بنیاتنانەوەی عێراقی نوێدا‌ بەشدارییەكی ڕاستەقینەی كردووە و، Ù„Û• نێوان تەواوی پێكهاتەكانی عێراق بەگشتی Ùˆ پێكهاتەی نێوان سوننە Ùˆ شیعە بەتایبەتیتر، زۆرترین Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ئاشتەواییی نیشتمانیی داوە.

هەر Ù„Û• دوای ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ پێشووی عێراق Ù„Û• ئەپرێلی 2003 و، پەسەندكردنی دەستووری هەمیشەییی عێراق Ù„Û• ئۆكتۆبەری 2005‌ Ùˆ دامەزراندنی عێراقی نوێ لەسەر بنەمای سیستەمی فیدراڵی، دەستپێكی قۆناغێكی نوێ بۆ حكوومەتی فیدراڵی ‌Ùˆ هەرێم كرایەوە؛ چونكە بە درێژاییی مێژووی دەوڵەتی عێراق، كوردەكان Ù„Û• لایەن حكوومەتە یەك Ù„Û• دوای یەكەكانی عێراقەوە چەوسێنراونەتەوە ‌Ùˆ مافەكانیان Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ كراوە.

ئەگەرچی كورد Ù„Û• دووبارە بنیاتنانەوەی عێراقی نوێ‌ØŒ Ú•Û†ÚµÛŒ ئەرێنی ‌Ùˆ بەرچاوی بینوە، بەڵام مخابن ÙƒÛŽØ´Û• ‌Ùˆ گرفتەكانی نێوان حكوومەتی فیدراڵی ‌Ùˆ حكوومەتی هەرێم، پاش پرۆسەی ئازادیی عێراق، سیما ‌Ùˆ خەسڵەتی دیكەی وەرگرت؛ ÙƒÛ• Ù„Û• گرنگترینیان خۆی Ù„Û• دۆسیه‌ÛŒ وزە (نەوت Ùˆ گاز Ùˆ گرێبەستە نەوتییەكان) ‌Ùˆ, دۆسیه‌ÛŒ خاك (سنوور ‌Ùˆ ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ ماددەی (140) Ùˆ ناوچە جێناكۆكەكان) ‌و، دۆسیه‌ÛŒ دارایی (بودجە Ùˆ پشكی Ù„Û• سەدا حەڤدەی هەرێم Ù„Û• بودجەی گشتیی عێراق) ‌و، دۆسیه‌ÛŒ هێزی پێشمەرگەدا دەبینێتەوە؛ سەرباری سێ گرفتی بەرچاوی دیكە، ÙƒÛ• بریتین Ù„Û• نەبوونی متمانە ‌Ùˆ پابەندنەبوون بە ڕێككەوتننامەكان ‌Ùˆ تەفسیری جیاواز بۆ ماددە ‌Ùˆ بڕگەكانی دەستوور Ù„Û• نێوانیاندا.

گرژی Ùˆ ئاڵۆزی Ù„Û• عێراقدا، تا دێت زیاتر ‌Ùˆ زۆرتر دەبێت. Ù„Û• لایەك ململانێكانی نێوان شیعە Ùˆ سوننەكان، Ù„Û• لایەكی ترەوە داعش ‌Ùˆ جەنگی دژی تیرۆر ‌Ùˆ ناسەقامگیریی سیاسی Ù„Û• عێراق ‌Ùˆ بەردەوامیی ÙƒÛŽØ´Û• چارەسەرنەكراوەكانی نێوان هەرێم Ùˆ ناوەند ‌Ùˆ دەستێوەردانی دەرەكی ‌Ùˆ هتد. ئەوەی لێرەدا گرنگە، مامەڵەی سەركردایەتیی سیاسی كوردە Ù„Û•Ù… دۆخەی ئێستای عێراقدا، ÙƒÛ• دەبێت زۆر بەئاگایی Ùˆ هەستیارییەوە مامەڵەیەكی سەركەوتووانە بكات؛ بە جۆرێك ÙƒÛ• ئەم گرژی Ùˆ ئالۆزییانه‌ دواجار، Ù„Û• بەرژەوەندیی Ú¯Û•Ù„ÛŒ كورد ‌Ùˆ هەرێمی كوردستان یەكلا بكاتەوە.

دەبێت سەركردایەتیی كورد ‌Ùˆ هێزە سیاسییەكان، هەموو هێڵكەكانی خۆی نەخاتە ناو یەك سەبەتەوە. واتە Ù„Û• ناوخۆی عێراقدا تەنیا لایەنی شیعە نەگرێت، Ù„Û• كاتێكدا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سوننەكاندا ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ سنووری هەرێم Ùˆ ناوچە دابڕاوەكانی هەیە. Ù„Û• بەرامبەریشدا، نابێت تەنیا لایەنی سوننەكان بگرێ، لەكاتێكدا شیعەكان Ù„Û• دەسەڵاتن، بەڵكوو دەبێت بەبەردەوامی پەیوەندیمان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەر دوو لایەنەكەدا هەبێت و، لەسەر ئاستی دەوڵەتانی دراوسێ Ùˆ ناوچەكەیش خۆمان نەخەینە پاڵ بەرەیەك و، بەرەیەكی دیكە Ú†Û†Úµ بكەین؛ بەتایبەتی دەبێت زۆر ئاگامان Ù„Û• پەیوەندییه‌كانمان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو وڵاتانەی ÙƒÛ• گاریگەرییه‌ÙƒÛŒ بەرچاویان لەسەر عێراق هەیە، Ù„Û• سەرووی هەموویشیانەوە ئێران Ùˆ توركیا، هه‌بێت.

Ù„Û• لایەكی تریشەوە، نابێت سەركردایەتیی كورد بەبێ‌ بەرامبەر پشتی بەرەیه‌كیان بگرێت لەسەر حسابی بەرەی بەرامبەر. بۆ نموونە، بە بڕوای من سەركردایەتیی كورد هەڵەیەكی ئاشكرا Ùˆ دیار دەكات ئەگەر بەبێ بەدەسهێنانی چەند گرێنتییەك Ù„Û• لایەن سوننەكانەوە، بەتایبەت سەبارەت بە ناوچە جێناكۆكەكان، پشتگیریی بەدەستهێنانی مافی سوننەكان ‌Ùˆ پرۆسەی ئازادكردنی مووسڵ بكات. بەپێچەوانەیشه‌ÙˆÛ•ØŒ نابێت پشتگیریی خۆمان بۆ حكوومەتەكەی عەبادی دووپات بكەینەوە، Ù„Û• كاتێكدا ئامادە نییە ئەو بەند Ùˆ خاڵانە جێبەجێ بكات ÙƒÛ• Ù„Û• نێوان حكوومەتی هەریم Ùˆ حكوومەتی فیدراڵیدا هەیە؛ بەتایبەتی بەند Ùˆ خاڵەكانی پەیوەست بە دۆسیه‌ÛŒ دارایی ‌Ùˆ وزە ‌Ùˆ خاك.

Ù„Û• كۆتاییدا، دەمەوێت ئەوە بڵێم هەموو هەڵوێستێكی یەكگرتوو Ùˆ تۆكمەی سەركردایەتیی كوردیش Ù„Û•Ù… قۆناغەدا Ùˆ Ù„Û• داهاتوویشدا، بەستراوەتەوە بە یەكڕیزیی نێوماڵی كورد Ùˆ یەكگرتووییی گوتاری كوردەوە، بەرامبەر بە حكوومەتی ناوەندی Ùˆ هەموو ئەو پێشهاتە سیاسییە نوێیانەی ÙƒÛ• لەسەر گۆڕەپانی سیاسیی عێراق سەر هەڵدەده‌Ù†.  

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون