PÊNÛS
 
ململانێی ھێژموونیگەرای ئێران Ùˆ سعوودیا Ù„Û• ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا 
     2017-02-21
ئالان حەمە سەعید

ململانێی ھێژموونیگەرای ئێران و سعوودیا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا

 

ئالان Ø­Û•Ù…Û• سەعید – مامۆستای زانکۆ

Ù¾ÛŽØ´Û•Ú©ÛŒ: مێژووی پەیوەندییەکانی سعوودیا Ùˆ ئێران بە درێژاییی سەدەی ڕابردوو، ھیچ کات هێنده‌ÛŒ ئێستا Ù„Û• قۆناغێکی وا سەخت Ùˆ دژواردا نەبووە. ئەم ململانێیە Ù„Û• Ú©ÙˆÛŽÙˆÛ• دەست Ù¾ÛŽ دەکات Ùˆ بە Ú©ÙˆÛŽ دەگات؟ سروشتی Ú†Û†Ù†Û•ØŸ لێکەوتەکانی چین؟ مەزھەب Ú† Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ Ù„Û• ململانێکەدا ھەیە Ùˆ تەوەری ململانێکان چین؟ ئەم پرسیارانە بە شێوەیەکی گشتی Ù„Û• چوارچێوەی ئەم تەوەرانەدا تیشکیان دەخرێتە سەر:

یەکەم: پەیوەندیی ئێران Ùˆ سعوودیا بەفەرمی Ù„Û• ساڵی ١٩٢٩وە دەستی Ù¾ÛŽ کردووە. ھەردوو دەوڵەت بە میراتگری ململانێی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی Ùˆ عوسمانی ئەژمار دەکرێن. سعوودیا پاش ھەرەسی دەوڵەتی عوسمانی Ùˆ کزبوونی Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û•Ùˆ ململانێیەدا، بووە میراتگر Ùˆ بەشێک Ù„Û• ململانێکە. ئەم ململانێیە Ù„Û• چەندین فۆرمدا خۆی نمایش دەکات. ململانێکە ھەندێک جار سیاسی Ùˆ ئایینیی Ùˆ ئایینزایی، خۆی دەنوێنێت، ھەندێک جاریش Ù„Û• فۆرمی ململانێی ھێژموونیی ئابووری Ùˆ سەربازی Ùˆ کاریگەریدانان لەسەر دەوڵەتانی دراوسێ، خۆی نمایش دەکات. Ù„Û• ساڵی ١٩٢٧، Ú©Û• ڕێكه‌وتی دامەزراندنی دەوڵەتی سعوودیایە، تا ١٩٧٩ بەر Ù„Û• Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێران، پەیوەندییەکان Ù„Û• نێوان دوو دەوڵەتی خاوەن سیسته‌Ù…ÛŒ فەرمانڕەواییی پادشایەتی Ù„Û• ئاستێکی باشدا بوو. Ù„Û•Ùˆ ماوەیەدا چوار پاشا حوکمڕانیی سعوودیایان کرد (شا عەبدولعەزیزی دامەزرێنەری سعوودیا Ùˆ کوڕەکانی شا سعوود Ùˆ شا فەیسەڵ Ùˆ شا خالید ئال سعوود، Ù„Û• ئێرانیش بنەماڵەی بەھلەوی، Ú©Û• ڕەزا شا Ù¾Û•Ú¾Ù„Û•ÙˆÛŒ Ùˆ  کورەکەی محەمەدڕەزا Ù¾Û•Ú¾Ù„Û•ÙˆÛŒ بوون)ØŒ بەڵام ھەڵگیرسانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامی Ù„Û• ئێران، دۆخەکەی بە ئاراستەیەکی دیکەدا برد. پەیوەندییەکان بە شێوەیەکی په‌یتا په‌یتا (تدریجي) بە ئاراستەی گرژیدا چوون.

لە سەردەمی حوکمڕانیی "ھاشمی ڕەفسەنجانی" و "محەمەد خاتەمی"دا ھەوڵ ھەبوون بۆ لێکنزیکبوونەوەی زیاتری ھەر دوو دەوڵەت، بەڵام ھاتنی "ئەحمەدینەژاد" بۆ سەرۆکایەتیی ئێران، کۆمەڵێک گۆڕانکاریی نوێی ھێنایە پێش. ئەم قۆناغە، قۆناغی بەرەوپێشچوونی ھەندێک دۆسیەی گرنگ و گۆڕانکاری بوو. ئێران ھەوڵی دا پەرە بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی بدات. لەگەڵ ڕۆژاوا جۆرێک لە ململانێی توندی بۆ دروست بوو. ھەندێک ھاوپەیمانێتیی ھەرێمایەتیی پێك هێنا و ڕایەڵەکانی ئەو ھاوپەیمانێتییەی توندوتۆڵتر کردەوە. گۆڕانکارییەکانی دەوڵەتانی عەرەبی سەری ھەڵدا، کە لە ئەدەبیاتی ناوچەکەدا بە "بەھاری عەرەبی" دەناسرێت. ململانێکانی ئێران و سعوودیا و پێکدادانی بەرژەوەندییەکانیان، تۆختر بووەوە. جیاوازیی تێڕوانینە سیاسییەکانی نێوان ھەر دوو لا لەبارەی دۆسیە گەرمەکانی وڵاتانی وەک عێراق، سووریا، یەمەن، بەحرێن، فەلەستین و لوبنان تۆختر بوونەوە. لە ھەندێک لەو دەوڵەتانەدا "جەنگی بەوەکالەت" بۆ ئێران و سعوودیا بەڕێوە دەچوو؛ لە ئێستایشدا بەردەوامیی ھەیە.

تەوەری دووەم: بەرەکانی جەنگی بەوەکالەت:

Ø¢- سووریا: دۆسیەی سووریا بە یەکێک Ù„Û• گەرمترین Ùˆ گرنگترین دۆسیەكان ئەژمار دەکرێت، Ú©Û• ململانێی توند Ùˆ ناکۆکیی قووڵی Ù„Û• نێوان سعوودیا Ùˆ ئێران دروست کردووە. تەنگژەی سووری، تەنگژەیەکی ناوخۆیی بوو. Ù„Û• سەرەتادا داواکاریی Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ©ÛŒ ستەمدیدە بوو. ڕاپەڕینێک بوو دژی سیستەمێکی حوکمڕانیی بەعسی، Ú©Û• ھاوشێوەی حوکمڕانیی بەعسی عێراقی بوو. بەڵام گرنگیی ھەڵکەوتەی جوگرافیای سووریا Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û• جیۆسیاسییەکەی Ùˆ گرنگیی ئەو دەوڵەتە Ù„Û• بابەتی وزە Ùˆ ھەندێک ھاوکێشەی سیاسی، ئەمنی Ùˆ ئابووریی دیکەی گرنگ، وای کرد تەنگژەکە ببێتە تەنگژەیەکی ھەرێمایەتی Ùˆ پاشانیش نێودەوڵەتی. بۆ سعوودیا Ùˆ ئێرانیش، ئەم دەوڵەتە بووە مەیدانی جەنگێکی خوێناویی ناوخۆیی Ú©Û• بە جەنگی وەکالەت ئەژمار دەکرێت؛ وێڕای بوونی داعش Ùˆ دەیان گرووپی دیکەی توندڕەوی ئیسلامی سیاسی. ئێران تا ئێستا توانیویەتی پارێزگاری Ù„Û• مانەوەی بنەماڵەی بەشدار ئەسەد بکات. Ù„Û• بەڕێوەبردنی ئەم تەنگژە Ùˆ جەنگەدا، ئەمە دەسکەوتێکی گرنگە بۆ ئێران و، زیانە بۆ سعوودیایش Ú©Û• تا ئێستا نەیتوانیوە ئامانجه‌ سەرەکییه‌كه‌ی، Ú©Û• لاچوونی ئەسەدە Ù„Û• حوکمڕانی، بەدی بھێنێت. بە بارێکی دیکەیشدا، ئەو وتەیە دروستە بگوترێت Ú©Û• سعوودیا سوودی Ù„Û•Ùˆ دۆخە بینیوە Ú©Û• سووریا جارێکی دیکە نەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی Ù¾ÛŽØ´ ڕووداوەکانی بەھاری عەرەبی Ù„Û• ٢٠١١ و، ئەمەیش زیانە بۆ ئێران Ú©Û• جارێکی دیکە Ú•Û•Ù†Ú¯Û• سووریای Ù¾ÛŽØ´ بەھاری عەرەبیی دەست نەکەوێتەوە. Ù„Û• ئێستادا سووریایش بۆتە دەوڵەتی خوێن و، ھێزە جیھانی Ùˆ ھەرێمایەتییەکان بۆ بەدەستھێنانی زۆرترین Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ھێژموونیی خۆیان سووریایان بە خوێنی خەڵکەکەی، کردۆتە دەوڵەتێک Ú©Û• خوێنرێژی Ùˆ نائارامییەکەی تەواوی ناوچەکەی خستۆتە بەردەم دۆخێکی شڵەژاوی ئەمنییەوە.

ب- یەمەن: خاڵێکی دیکەی گەرمی ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان سعوودیا Ùˆ ئێران، "یەمەن"Û•. پاش پێشڕەوییەکانی حوسییەکان بۆ سەنعای پایتەخت Ùˆ دەستبەسەراگرتنی زۆربەی یەمەن Ùˆ دەوردانی سعوودیا Ùˆ دروستکردنی مەترسی بۆ سەر  ئەو دەوڵەتە Ù„Û• سنوورەکانی باشوور Ùˆ ڕۆژھەڵاتییەوە، سعوودیا بەقووڵی Ù„Û• مەترسیی ئەم دەورەدانە تێ گەیشت، وەڵامی خێرای سعوودیا بڕیاردان بوو Ù„Û• پرۆسەیەکی سەربازیی فراوان بە ناوی "عاصفة الحزم" Ú©Û• ڕاستەوخۆ هاته‌ ناوه‌وه‌ بۆ لێدانی بەرژەوەندییەکانی ئێران؛ ئێرانیش ئەم ھەنگاوەی سعوودیای بە کارێکی داگیرکارانە بۆ سەر دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری، ناو برد. دۆخی ناوخۆییی ئێستای یەمەن Ùˆ بەھێزبوونی گرووپی حوسییەکان Ù„Û• ڕووی سەربازی Ùˆ سیاسییەوە، ئامرازێکی گرنگی دروستکردنی گوشاره‌ Ù„Û• لایەن ئێرانەوە بۆ سەر سعوودیا. ئێران توانیویەتی ھاوکارێکی جددیی زەیدییەکانی یەمەن بێت Ùˆ مەترسیی گەورە لەسەر ئاسایشی سیاسی Ùˆ بازرگانیی سعوودیا دروست بکات. ھەندێک Ù„Û• توێژەران ئەم زیادبوونەی Ú•Û†ÚµÛŒ ئێران Ù„Û• یەمەن، بە ڕۆڵگێڕانێکی ستراتیژیی گرنگی ئێران دەبینن بۆ گەمارۆدانی سعوودیا Ùˆ دروستکردنی مەترسی لەسەر ڕێرەوە ئاوییە بازرگانییەکان Ú©Û• دەوڵەتانی کەنداو پشتی Ù¾ÛŽ دەبەستن.  

ج- عێراق: ÙˆÛ•Ú© "عەلی یونسی"ØŒ گەورە ڕاوێژکاری سەرۆکی ئێران، ئاماژەی Ù¾ÛŽ کرد Ù„Û• ئازاری ٢٠١٥ دا، عێراق بۆتە پایتەختێکی گرنگی سیاسیی دیکە بۆ ئێران. کشانەوەی ئەمریکا Ùˆ لاوازیی Ú•Û†ÚµÛŒ ھەرێمایەتیی سعوودیا Ùˆ نەبوونی ستراتیژییه‌Ú©ÛŒ ڕوونی کارکردنی سعوودیا بۆ مامەڵەکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دۆخی سیاسیی نوێی عێراق Ùˆ بوونی دەستەبژێرێکی فەرمانڕەواییی سیاسیی شیعەئاییننزا Ù„Û• بەغدا، Ú•Û†ÚµÛŒ ئێرانیان Ù„Û• عێراق فراوان کردووە. ئێران Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بەغداوە توانیویەتی Ú•Û†ÚµÛŒ ھەرێمایەتیی سعوودیا لاواز بکات.  Ù„Û• ھەمان کاتدا ئێران توانیویەتی عێراق بکاتە پشتێنەیەکی ئەمنی گرنگ بۆ پاراستنی ئاسایشی وڵاتەکەی. ئێران بەقووڵی Ù„Û• گرنگیی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جوگرافیی عێراق تێ گەیشتووە ÙˆÛ•Ú© دەروازەی ڕۆژاوای وڵاتەکەی. بۆ ئەو مەبەستەیش Ù„Û• پاش ڕووخانی سیستەمی حوکمڕانیی بەعسەوە، ئێران ھەموو Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ زیرەکەکانی بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی گرتۆتە بەر. Ù„Û• بەرامبەریشدا سعوودیا Ù„Û• سەرەتاوە Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ دوورەپەرێزیی دا. بە ھەموو جۆرێک ڕەتی کردەوە ببێتە بەشێک Ù„Û• پرۆژەی ئەمریکا، Ú©Û• بریتی بوو Ù„Û• داگیرکردنی عێراق Ùˆ پاشان دووبارە بنیاتنانەوەی دەوڵەتی عێراقی؛ ئێرانیش Ù„Û• سەرەتاوە بۆ سەلماندنی ئامادەییی خۆی Ù„Û• عێراق Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ فراوانی دا.

ھەندێک Ù„Û• توێژەران ڕایان وایە ئێران دەیەوێت ھێژموونیی بەسەر حوکمڕانیی عێراق Ùˆ سامانە سروشتییەکەیەوە ھەبێت. Ù„Û• بەرامبەریشدا سعوودیا دەیەوێت ڕێگری Ù„Û• ھێژموونیی ئێران بکات Ùˆ سنوورەکانی پارێزراو بکات. ھاتنی داعش بۆ عێراق، گەیشتن بە پرۆژەکەی  Ø¦ÛŽØ±Ø§Ù†ÛŒ Ù„Û• عێراقدا خێراتر کرد. ئێران لەژێر ناوی پاراستنی عێراق Ùˆ نەکەوتنی بەغدا Ùˆ پاراستنی مەزارگه‌ شیعەکاندا، ئێستا Ù„Û• عێراقدا فەرمانڕەوایەکی بەھێزە. گرنگترین ستراتیژی Ú©Û• بۆ ئێران بەسوود بێت، بریتی بووە Ù„Û• نەبوونی حکوومەتێکی بەھێزی نیشتمانی Ùˆ نەبوونی سوپایەکی بەھێزی نیشتمانی Ùˆ نەبوونی یەک گوتاری سیاسی ـــ نیشتمانی Ù„Û• عێراقدا. پرسیار ئەوەیە: ئایا ئێران بۆ بەدیھێنانی ئەم ستراتیژییە، سەرکەوتوو بوو؟ ئاماژەکان بە "بەڵێ" وەڵام دەدەنەوە. ئێستا ئێران Ú•Û†ÚµÛŒ حکوومەتی عێراقی زۆر بێبه‌ها Ùˆ نانیشتمانی کردووە، چونکە بوونی حکوومەتێکی نیشتمانیی بەھێز Ù„Û• بەرژەوەندیی ئێران نییە. Ù„Û• ئێستادا ئایا شتێک ھەیە Ù„Û• ڕووی سەربازییەوە بە ناوی سوپایەکی یەکگرتووی نیشتمانیی عێراقیی بەھێز؟ بەدڵنیایییەوە بوونی نییە. ئەوەی Ú©Û• ھەیە بریتییە Ù„Û• ھێزێکی ئەلتەرناتیڤ بۆ سوپای عێراق Ú©Û• حەشدی شەعبیە و، Ù„Û• چوارچێوەیەکی تائیفیدا Ùˆ لەژێر فەرمانڕەواییی ویلایەتی فەقیھدا کار دەکەن.

ئەگەر ھەندێک وا بزانن ئەم حەشدی شەعبیە بە فەتوای مەرجەعییەتی نەجەف دامەزرابێت، ئەوا بەوە نازانن Ú©Û• فەتواکە بە ڕێنماییی ویلایەتی فەقیھدا بووە؛ ÙˆÛ•Ú© "غالب شابەندەر"ÛŒ بیرمەندی شیعەی عێراق دەڵێت تا سیستەمی ویلایەتی فەقیھی ئێران فەرمان دەرنەکات بە ھەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی، ئەوا بەدڵنیایییەوە حەشدی شەعبی بە تەنیا بە فەتوای مەرجەعییەتی نەجەف ھەڵناوەشێتەوە. دوای چواردە ساڵ Ù„Û• ڕووخانی دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکەی سەددام حسێن، ھیچ کات ئێران بە ئەندازەی ئێستا Ù„Û• عێراقدا "ھێژموونیدار" (خاوه‌Ù† هێژموونی) نەبووە (عێراقی عەرەبی)Ø› ھێژموونییه‌Ú© Ú©Û• کایەی سیاسی Ùˆ سەربازی Ùˆ ئابووری Ùˆ فەرھەنگیی Ù…Û†Ù†Û†Ù¾Û†Úµ کردووە. Ù„Û• بەرامبەر ئەم ھێژموونیی ئێرانییەدا، سعوودیا بە ھیچ جۆرێک Ù„Û• حاڵەتی ھێرشبردندا نییە، بەڵکوو Ù„Û• حاڵەتێکی بەرگریکردنێکی سەرەتاییدایە. ئەگەر سعوودیا پشتگیر نەبێت Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ عێراق Ù„Û• ڕووی سیستەمی فەرمانڕەوایی Ùˆ مافی پێکھاتەکان Ùˆ دابەشبوونی عێراق بە شێوەیەکی بوێرانە Ùˆ دوور Ù„Û•Ùˆ دڵەڕاوکێیەی ئێستای، دۆخی بگۆڕدرێت، وا مەزەندە دەکرێت Ù„Û• ھێژموونیی ئێران Ù„Û• عێراقدا زەرەرمەندی سەرەکی بێت.

تەوەری سێیەم: ململانێ Ùˆ جەنگی سارد: ململانێ Ùˆ جەنگی ساردی نێوان سعوودیا Ùˆ ئێران Ù„Û• چەند دەوڵەتێکی ھەرێمایەتی Ùˆ ناوچەکەدا، Ù„Û• ئاستێکی زۆر بەرزدا دەگوزەرێت. جەنگی سارد Ù„Û• لوبنان  Ùˆ بەحرێن Ùˆ ئەھواز، ململانێی گەرمی ئەو دوو دەوڵەتەیە:

لوبنان: لوبنان دەوڵەتێکی فرەڕەنگ Ùˆ دەنگی کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسییە. کایەی سیاسی Ùˆ حوکمڕانیی زۆر ئاڵۆز Ùˆ لێوانلێوە بە ھاوکێشەی ئایینی Ùˆ مەزھەبی. دەوڵەتێکی نایەکانگیری کۆمەڵایەتی Ùˆ ساسییە. Ù„Û• ئاستی ململانێکاندا بەبەردەوامی بۆتە جێگەی ڕووبەڕووبونەوەی خوێناویی نێوان پێکھاتە سیاسییەکان، Ú©Û• دواجار نوێنه‌رایه‌تیی ئایینێک، یان ئایینزایەک دەکەن. بۆ ئەم مەبەستەیش سعوودیا پاڵپشتی بەرەیەکی سیاسیی دیاریکراوە Ú©Û• ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریکراویشی ھەیە و، بە ھەمان ئاست Ùˆ زیاتریش ئێران پاڵپشت Ùˆ داکۆکیکاری بەرەیەکی ئایینی Ùˆ ئایینزاییی دیاریکراوە. ئێستا لوبنان بە ویستی لوبنانییەکان بەڕێوە ناچێت. ھەر کات سعوودیا Ùˆ ئێران بڕیاریان دا پرۆسەی سیاسی Ù„Û•Ùˆ وڵاتەدا بە ئاراستەی تەنگژە بەرن، دەتوانن ئەوە ئەنجام بدەن. ئێران جیا Ù„Û• ھێژموونیی سیاسی، خاوەن ھێژموونییه‌Ú©ÛŒ سەربازیی گەورەیە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گرووپە شیعە سیاسییەکانەوە؛ Ù„Û• دیارترینیشیان حزبوڵڵای لوبنانی.  

بەحرێن: بەحرێن دەوڵەتێکی گرنگی کەنداوە Ùˆ جێگه‌ÛŒ ململانێ Ùˆ ھەوڵدانە بۆ ھێژموونیگەراییی سعوودیا Ùˆ ئێران. ئەم دەوڵەتە Ù„Û• دۆخی چوار ساڵی ڕابردوودا بە Ú¾Û†ÛŒ ناکۆکیی ئایینزایییەوە، ناسەقامگیریی سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی، یەکێک Ù„Û• خەسڵەتە سەرەکییەکانی بووە. سعوودیا پشتگیرکاری سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ فەرمانڕەواییی سوننەمەزھەبە، Ú©Û• Ù„Û• لایەن شیعەکانەوە بە کەمینە ئەژمار دەکرێن و، ئێرانیش شیعەکانی بەحرێن بە ستەملێکراو دەزانێت. ئەمە سیما Ùˆ ڕواڵەتێکی ئەو جەنگە ساردەیە Ù„Û• ئێستادا، بەڵام ئەوەی لەبارەی سەقامگیری Ùˆ ئارامییەوە خاوەنی بڕیاری دروست نەبێت، دانیشتووانەکەی بەحرێنە؛ سعوودیا Ùˆ ئێران بڕیار Ù„Û• ڕەوشی سیاسیی ئەو دەوڵەتە دەدەن. دەیان بەرژەوەندیی ستراتیژی Ùˆ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئیکۆنۆمیی گرنگیان Ù„Û• بەحرێندا ھەیە، Ú©Û• ھەر یەکەیان دەیەوێت کەشتییەکە بەرەو ئەو ئاراستەیە لەنگەر بگرێت Ú©Û• کەناری بەرژەوەندییەکانیه‌تی. ئێران بە ناسەقامگیربوونی ڕەوشی بەحرێن سوودمەندترە و، توانیویەتی دۆخی ناوخۆییی بەحرێن ÙˆÛ•Ú© کارتێکی گوشار Ùˆ دووبارە سنووردارکردنەوەی Ú•Û†ÚµÛŒ ھەرێمایەتیی سعوودیا بخاتە Ú¯Û•Ú•. ھەرچی سعوودیایشە بەتوندی Ù„Û• ڕووبەڕووبونەوەی بریکارە لۆکالییەکانی ئێرانە Ù„Û• بەحرێن Ùˆ لەسەر Ú¾ÛŽÚµÛŒ گەرمی ڕووداوەکانە بۆ پاراستنی سیستەمە سیاسییەکەی و، دواجاریش پاراستنی دۆخی ناوخۆی سعوودیا Ùˆ بەرژەوەندییە دەرەکییەکانی.  بۆ سعوودیا Ùˆ ئێران دۆسیەی بەحرێن Ùˆ سووریا خاڵی لێکچووی زۆری تێدایە. Ù„Û• سووریا کەمینەیەکی شیعەمەزھەب فەرمانڕەوای زۆرینەیەکی سوننەمەزھەبە. Ù„Û• بەحرێن کەمینەیەکی سوننەمەزھەب فەرمانڕەوای زۆرینەیەکی شیعەمەزھەبە. بەھانەکانی پشتگیرییان ھاوتەریبە.

ئەهواز: شرۆڤەکاران Ùˆ توێژەرانی سعوودیا Ù„Û• Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ توێژینەوەیەکدان بۆ دیاریکردنی سوودەکانی دەستێوەردانی سعوودیا Ù„Û• ھەرێمی ئەهوازی ئێرانی Ùˆ پشتگیریکردنی عەرەبەکان Ù„Û•Ùˆ ھەرێمەدا.  بەڵام بە ڕای ھەندێک Ù„Û• توێژەران ئەو بابەتە ناتوانێت سوودێکی زۆر بۆ سعوودیا بەرھەم بھێنێت، لەبەر دوو ھۆکاری گرنگ: یەکەم: لاوازیی ھەستی جوداخوازی لای عەرەبەکان Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە، Ú©Û• پێشتر دەوڵەتێکی سەربەخۆ بووە و، ئێران Ù„Û• ١٩٢٤دا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ھێزەوە بە ئێرانەوە لکاندی. دووەم: دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی سعوودیا Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە، بەئاسانی بیانوو دەداتە ئێران Ú©Û• Ù„Û• بەشی ڕۆژھەڵاتی سعوودیا، Ú©Û• ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە سامانی نەوت، دەستێوەردان بکات. ھەرچەندە سعوودیا Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ داوە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پشتگیریکردنی میدیایییەوە پاڵپشتیی "حرکة نضال العربي لتحریر الاحواز" بکات. ئاژانسی "واس"ÛŒ سعوودیا چەندین جار ئەم کارەی ئەنجام داوە و، سعوودیایش پێگەیەکی ئەلیکترۆنیی بە زمانی فارسی بۆ پاڵپشتیکردنی عەرەبەکانی ئەهواز کردۆتەوە و، چەندین جار میدیا فەرمییەکانی سعوودیا ڕووماڵی ئەو چالاکییانەیان کردووە Ú©Û• ھەندێک Ù„Û• جوداخوازەکانی ئەهواز دژ بە دامەزراوە ئێرانییەکان ئەنجامیان داوە. Ù„Û• ڕاستیدا ئەستەمە پاڵپشتیی سعوودیا بۆ عەرەبەکانی ئەهواز ئەم سنوورە تێ پەڕێنێت Ùˆ بتوانێت ھاریکاریی Ú†Û•Ú© Ùˆ سەربازییان بکات، چونکە دۆخەکە بە ئاقاری ڕووبەڕووبونەوەیەکی گەرمدا دەبات.  

دەرەنجام: ئاییندەی فۆرمی پەیوەندیی سعوودیا Ùˆ ئێران جێگه‌ÛŒ بایەخی توێژەران Ùˆ لێکۆڵەرەوانی سیاسییە. چەند خوێندنەوەیەکی لێکجودا بۆ خستنەڕووی دیدگه‌ÛŒ ئاییندەی پەیوەندییەکانی سعوودیا Ùˆ ئێران، دەکرێت :

سیناریۆی یەکەم: بە Ú¾Û†ÛŒ دژیەکیی ستراتیژی Ùˆ سیاسی Ùˆ مەزھەبییەوە، ھەندێک Ù„Û• توێژەران ڕایان وایە پەیوەندییەکانی سعوودیا Ùˆ ئێران بەرەو دۆخی تەقینەوە دەچێت؛ Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ڕووبەڕووبونەوەی سەربازیی Ù„ÛŽ بکەوێتەوە. ئێران Ù„Û• پاش ساڵی ٢٠١٢وە بە چەند بنکەیەکی سەربازی Ù„Û• سوودان Ùˆ ئەریتریا Ùˆ دوورگەکانی دەھلک Ùˆ عێراق Ùˆ پشتگیریکردنی ڕەھای بەشار ئەسەد Ùˆ حیزبوڵڵای لوبنانی Ùˆ حوسییەکانی یەمەن Ùˆ ئۆپۆزیسیۆنی شیعەمەزھەبی بەحرێن، Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ گەمارۆدانی سعوودیای داوە. Ù„Û• بەرامبەردا سعوودیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پشتگیریکردنی حکوومەتەکەی "عه‌بدولفه‌تاح سیسی" Ù„Û• میسر Ùˆ پێکھێنانی بەرەیەکی عەرەبی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران Ùˆ بەرپاکردنی پرۆسەی سەربازی Ù„Û• یەمەن Ùˆ ھاریکاریکردنی ئۆپۆزیسیۆنی سووری بە Ú†Û•Ú© Ùˆ پارە Ùˆ وەستانەوە بە ڕووی نەیارانی حکوومەتی ئال خەلیفە Ù„Û• بەحرێن Ùˆ گواستنەوەی ململانێکەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران بۆ ڕەھەندی ئابووری بەتایبەتی وزە Ù„Û• بازارەکانی جیھاندا، Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ زیادکردنی ھێژموونیی خۆی Ù„Û• ناوچەکەدا دەدات. ئەمانە ئاماژەن بۆ ئامادەکاری بۆ ڕووبەڕووبوونەوە. Ù„Û•Ù… دۆخەدا ناوچەکە دەکەوێتە بەردەم Ù¾Û•Ø´ÛŽÙˆÛŒ Ùˆ نائارامییەکی زۆرەوە. ھەموو ئەمانە ئامادەسازی دەکەن بۆ گواستنەوەی دۆخەکە Ù„Û• جەنگی بەوەکالەتەوە (By Proxy) بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ .

سیناریۆی دووەم: ھەندێک Ù„Û• توێژەران ڕایان وایە Ú©Û• Ù„Û•  بەرژەوەنديی ئێراندا نییە ھیچ پێکدادانێکی ڕاستەوخۆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سعوودیا دروست بکات؛ Ù„Û•Ùˆ ڕوانگەیەوە ئێران Ù„Û• قۆناغی "جیھادی ئەکبەر"دا بمێنێتەوە باشترە، بەوەی Ú©Û• بە ھێزی نەرم ئایدیۆلۆژیی Ø´Û†Ú•Ø´ ھەناردە بکات، Ù†Û•Ú© کردنەوەی بەرەکانی جەنگ. لایەنگرانی ئەم سیناریۆیە ڕایان وایە تا ماوەیەکی دیکەیش دۆخی جەنگی سارد Ù„Û• نێوانیاندا بەردەوامیی دەبێت.

سیناریۆی سێیەم: توێژەرانی لایەنگری ئەم سیناریۆیە، ڕایان وایە Ú©Û• ئێران Ùˆ سعوودیا دەگەنە سیناریۆی سازان؛ بەوەی ھەر  دوو لا دەتوانن ئاستی ململانێکان Ú©Û•Ù… Ùˆ کاڵ بکەنەوە Ùˆ Ú¾Û•ÙˆÚµ بدەن ڕەچاوی یەکدی بکەن Ùˆ ناوچەکانی ھێژموونی Ù„Û• نێوانیاندا دابەش بکەن.  

Ù„Û• کۆتاییدا، دەکرێت بڵێین لەبەر ھەندێک باری سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ سەربازی Ù„Û• ئێستادا، ئێران وای Ù„ÛŽ دەخوێنرێتەوە Ú©Û• نەچێتە ھیچ پێکدادانێکی ڕاستەوخۆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سعوودیا و، نەیەوێت بەرەی جەنگی ڕاستەوخۆ بکاتەوە؛ بەتایبەت جەنگی یەکەمی کەنداو ( عێراق – ئێران ١٩٨٠-١٩٨٨) ئەزموونێک بوو بۆ ئێران، Ú©Û• تووشی ئەو حاڵەتە نەبێتەوە. Ù„Û• ھەمان کاتدا سیناریۆی سازان Ùˆ دابەشکردنی ناوچەی ھێژموونی Ù„Û• نێوانیان Ùˆ ڕەچاوکردنی بەرژەوەندی بەگوێرەی ئاماژە سیاسییەکانی دۆخی ئێستای پەیوەندییەکانیان Ùˆ ناوچەکە کارێکی مەحاڵ نییە، بەڵام ئەستەمە. Ù„Û•Ùˆ ڕوانگەیەوە ئەوەی Ù„Û• ئێستادا چاوەڕێ دەکرێت، سیناریۆی جەنگی ساردە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دوو میکانیزمی دیارەوە: یەکەم، جەنگی بەوەکالەت، دووەم، ھێزی نەرم.

سەرچاوەکان :

1- عبد الله حسن النبالي، قراءات في الجمهورية الإسلامية الإيرانية (6): الجمهورية الإسلامية الإيرانية والتحديات العالمية، دون ناشر، عمان، 2005م.

2-- ميشيل تي. كلارك، "النفط، الجغرافيا السياسية، والحرب القادمة مع إيران"، ترجمة: علي حسين باكير، دراسات السلام والأمن العالمي في جامعة هامشير كولدج، 28/6/2005م.

3-عماد جاد، "تداعيات الغزو الأمريكي للعراق على دور إسرائيل بالمنطقة"، شؤون عربية، عدد 113، ڕبيع 2003م.

4- هيثم مزاحم، "عشرون سنة من عمر الجمهورية الإسلامية"، شؤون الأوسط، عدد 92 فبراير، 2000م.

5- منصور ابو كرم ، مستقبل العلاقات السعودية الإيرانية في ظل تنامي الصراع السياسي والطائفي في المنطقة: https://www.amad.ps/ar/Details/93277

6- محمد الطاهر ، السعودية ومستقبل الصراع مع إيران: https://arabic.rt.com

 
 
« عێراق؛ له‌ ته‌نگژه‌ى بونیاد Ùˆ ته‌نگژه‌ى به‌ڕێوه‌بردندا
« بەمەککەکردنى کەربەلا
« ڕۆژئاواى ئەفریقا؛ پەلهاوێشتنى ئێران Ùˆ سعوودیا Ùˆ ئاییندەى ململانێکان
« ئێران Ù„Û• نێوان دەرفەت Ùˆ ڕێگرییەکان Ù„Û• ئاسیاى ناوەند
« ململانێکانی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئازەربایجان
« Ù„Û• تارانەوە بۆ مەنامە، ‌پەڕینەوەی ئێران بۆ ئەوبەری ئاوەکان
« ٧١ ساڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون