PÊNÛS
 
 له ‌هێژموونیی سیاسی- سه‌ربازییه‌وه‌ بۆ ئاسایشی ئابووری 
     2017-02-21
پەرویز ڕەحیم

 Ù„Ù‡ ‌هێژموونیی Ø³ÛŒØ§Ø³ÛŒ- سه‌ربازییه‌وه‌ بۆ ئاسایشی ئابووری

(خوێندنه‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ پرسه‌ سیاسی Ùˆ ئاسایشییه‌كان له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئیداره‌ÛŒ نوێی ئه‌مریكاوە‌)

 

پەرویز ڕەحیم قادر/ Ù…امۆستا Ù„Û• ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەلاحەددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

له‌ پاش هاتنه‌سه‌ركاری دۆناڵد ترامپ، پرسی جێبه‌جێكردنی به‌ڵینه‌كانی هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردن، بۆته‌ جێگه‌ÛŒ مشتومڕ Ùˆ ته‌نانه‌ت ناكۆكی Ùˆ دڵه‌ڕاوكێ نه‌Ùƒ له‌ ناوخۆی ئه‌مریكا، به‌ڵكوو له‌ وڵاتانی دیكه‌ÛŒ جیهاندا. ئه‌مه‌یش ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه بۆ كاریگه‌ری Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ وڵاتێكی زلهێزی وه‌كوو ئه‌مریكا، ‌له‌سه‌ر ڕووداو Ùˆ هاوكێشه‌ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشییه‌كانی جیهان. بۆیه‌ ده‌بینین كه‌ بێجگه‌ له‌ هاووڵاتیانی ئه‌مریكا، دراوسێ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ هاووڵاتیانی وڵاتانی دیكه‌ÛŒ جیهانیش چاوه‌ڕوانی بڕیار Ùˆ ئاسه‌وار Ùˆ ئاكامه‌كانی سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژیی "دۆناڵد ترامپ" ده‌كه‌Ù†.

ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌ر‌نج Ùˆ هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا ترامپ ده‌توانێت ئه‌Ùˆ به‌ڵێنانه‌ÛŒ‌ كه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاریی قووڵ Ùˆ جددی له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیی ئه‌مریكادا، جێبه‌جێ بكات؟ به‌ دیوێكی تردا، به‌ربه‌سته‌كانی ترامپ چین Ùˆ ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ØŒ Ú†Ù‡‌نده‌ ڕاسته‌قینه‌ Ùˆ جددین؟ له‌ ڕاستیدا تاوه‌كوو ئێستا (بێجگه‌ له‌ هۆكاره‌كانی هه‌ڵبژاردنی ترامپ) زۆربه‌ÛŒ به‌ÚµÛŽÙ† Ùˆ فه‌رمان Ùˆ سیاسه‌ته‌كانی ترامپ، Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ بنه‌ما Ùˆ پاڵنه‌ری ئابوورییان هه‌بووه‌. بۆیه‌ له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین ئه‌Ùˆ هاوكێشانه‌ تاووتوێ بكه‌ین Ùˆ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر گرنگترینیان، كه‌ له‌وانه‌یه‌ سیمای جیهان له‌ بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده جۆڕاوجۆره‌كاندا بگۆڕن.

پرسی گۆڕانكارییه ده‌ره‌كییه‌‌كان

ڕاستییه‌كه‌ی، ترامپ به‌ گوتار، دروشم Ùˆ به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ شكۆ Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌یی بۆ ئه‌مریكا، توانیی سه‌رنجی ده‌نگده‌ره‌ ئه‌مریكییه‌كان بۆ لای خۆی ڕابكێشێت. ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌یش له‌ چوارچێوه‌ÛŒ پێداچوونه‌وه‌ به‌ سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژییه‌كانی ئه‌مریكا به‌گشتی و، ئیداره‌ÛŒ پێشووی ئه‌مریكا له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی "باراك ئۆباما"دا به‌تایبه‌تی، خۆی وێنا Ùˆ مانیفێست كرد. لێره‌دا گرنگترینی ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه،‌ كه‌ ئاسه‌وار Ùˆ كاریگه‌ریی دوولایه‌نه‌ÛŒ له‌ بواری ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیی هه‌یه،‌ ده‌خه‌ینه ‌ڕوو:

1-ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ بازرگانیی ناسراو به‌ "ترانس پاسێفیك"Trans-Pacific Partnership : ئه‌Ù… ڕێككه‌وتنه،‌ كه‌ ترامپ به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ چوونه‌ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكای له‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ÛŒ دابوو Ùˆ له‌ 23ÛŒ جانیوه‌ری ساڵی 2017 ئه‌Ù… به‌ڵێنه‌ÛŒ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ واژووكردنی فه‌رمانێكی ئیجرایی جێبه‌جێ كرد، پێشتر به‌ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ به‌شداریی ئابووریی ستراتیژیی زه‌ریای ئارام Trans-Pacific Strategic Economic Partnership Agreement (TPSEP)  ده‌ستی Ù¾ÛŽ كرد. له‌ ساڵی 2005 له‌ لایه‌Ù† و، له‌ نێوان وڵاتانی برۆنئی، شیلی، نیۆزله‌ندا Ùˆ سه‌نگاپوور واژوو كرا و، له‌ ساڵی 2006 به‌ شێوه‌ÛŒ ئیجباری جێبه‌جێ كرا. له ‌ڕاستیدا په‌یمانێكی وه‌به‌رهێنان Ùˆ یاسایییه‌ØŒ كه‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌  ئامانجه‌كانی به‌رنامه‌ ئابوورییه‌كانی سه‌رۆك "باراك ئۆباما" بوو. ئه‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ له‌ نێوان 12 ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی زه‌ریای ئارام بێجگه‌ له‌ چین، له‌  4ÛŒ فێبریوه‌ری 2016 له‌ نیۆزله‌ندا دوای 7 ساڵ دانوستاندنی نێوان (نیۆزله‌ندا، كه‌نه‌دا، ژاپۆن، مالیزیا، ئۆسترالیا، برۆنئی، شیلی، مه‌كسیك، پیرۆ، سه‌نگاپوور Ùˆ ڤێتنام، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا) واژوو كرا. له‌ ئامانجه‌كانی ئه‌Ù… ڕێككه‌وتنه، كه‌ به‌ ‌TPP ناسراوه‌ØŒ  Ø¦Ù‡‌وه‌ بووه‌ كه‌ باجی سه‌ر كاڵاكان تا ساڵی 2015 بۆ نزیكه‌ÛŒ 90% كه‌Ù… بكرێته‌وه‌. 30 به‌Ø´ÛŒ ئه‌Ù… ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ له‌سه‌ر ئامانجه‌كانی Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووری، پشتیوانی له‌ دروستكردن Ùˆ پاراستنی كار، به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ ئاستی داهێنان Ùˆ كێبڕكێ، به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ ئاستی ستانده‌ری ژیان، كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ هه‌ژاری له‌ وڵاتانی به‌شدار له‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ØŒ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ ئاستی شه‌فافییه‌ت له‌ حكوومه‌ت، زیادكردنی ده‌ستی كار Ùˆ پاراستنی ژینگه‌ØŒ دانراوه‌.

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ هۆكاره‌كانی پاشه‌كشه‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌ لایه‌Ù†‌ ترامپه‌وه‌ له‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌دا‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ بیر Ùˆ  ڕای پسپۆڕانی ئابووری Ùˆ بازرگانیی ئه‌مریكا Ùˆ ئاماره‌كان، نزیكه‌ÛŒ 450 هه‌زار كرێكار له‌ ئه‌مریكا كاری خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌Ù†. به‌Ù¾ÛŽÛŒ به‌ڵێنه‌كانی ترامپیش بێت،‌ پێویسته‌ كار بۆ ئه‌مریكییه‌كان دابین بكرێت و، هه‌ر ئه‌مه‌یش وا ده‌كات كه‌ ترامپ به‌جددی هه‌ÙˆÚµÛŒ چوونه‌وه‌ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ بدات. هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێ له‌ Ú•Ù‡‌خنه‌گران، له‌ درێژخایه‌ندا ئه‌وه‌ به‌ زیانی ئابووری Ùˆ بازرگانیی ئه‌مریكا، وه‌كوو وڵاتێكی پیشه‌سازی Ùˆ هه‌نارده‌كاری Ú¯Ù‡‌وره‌ØŒ ده‌زانن. لێره‌وه‌ به‌ئاشكرا ده‌بینرێت كه‌ بۆ ترامپ، پرسه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كان پێكه‌وه‌گرێدراون. ئه‌مه‌یش به‌ بڕوای ترامپ، یه‌كێكه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كانی Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ ‌Ú¯Ù‡‌وره‌یی بۆ ئه‌مریكییه‌كان.

2-ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ "كه‌شواهه‌وا"ÛŒ پاریس Ùˆ په‌یوه‌ندیی به‌ پرسی وزه‌وه‌‌: له‌ دێسه‌مبه‌ری ساڵی 2015دا نزیكه‌ÛŒ 200 وڵات گشتگیرترین ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ جیهانی ده‌رباره‌ÛŒ كه‌شوهه‌وایان واژوو كرد. سه‌رۆك "ئۆباما" ڕای Ú¯Ù‡‌یاند كه‌ سه‌ره‌ڕای ناكۆكیی لایه‌نه‌كان، هه‌موو وڵاتان ئامانجه‌كانی خۆیان ده‌ستنیشان كردووه‌ Ùˆ پابه‌ندی جێبه‌جێكردنی ئه‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ بوونه‌. به‌ÚµÛŽÙ† Ùˆ پابه‌ندیی جیاوازی هه‌ر وڵاتێك، به‌ Ú†Ù‡‌Ù‚ÛŒ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ پاریس داده‌ندرێت‌. به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ وڵاتان وه‌كوو ئه‌مریكا Ùˆ به‌رازیل Ùˆ یه‌كێتیی ئه‌ورپا به‌ڵێنیان داوه‌ كه‌ تاوه‌كوو ساڵی 2030ØŒ ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ گازی (Carbon dioxide) بگه‌یه‌ننه‌ ژێره‌وه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ساڵی 2010. له‌ ڕاستیدا 170 ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ئه‌Ù… ڕێككه‌تننامه‌یه‌یان واژوو كرد Ùˆ 15 وڵات له‌ قۆناغی داهاتوو، پاش په‌سندكردنی، دێنه‌ ناو ئه‌Ù… په‌یماننامه‌یه‌وه‌. "جۆن كێری"ØŒ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ÛŒ پێشووی ئه‌مریكا، ده‌رباره‌ÛŒ ئه‌Ù… ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ گوتی كه‌ هێزی ئه‌Ù… ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ "خۆی له‌ په‌یامێكدا كه‌ بۆ بازاڕی ده‌نێرێ، حه‌شار داوه‌"Ø› كێری، ئه‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ÛŒ به‌ "ئاماژه‌یه‌ÙƒÛŒ بێهه‌ÚµÙ‡‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ داهێنان Ùˆ چالاكییه‌ كارسازانه‌كان، ته‌رخانكردنی سه‌رمایه‌ Ùˆ ئه‌Ùˆ بڕیارانه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌یده‌ن، هه‌موویان له‌ داهاتوویه‌ÛŒ نوێ له‌ به‌Ø´ÛŒ "وزه‌" پشتیوانی Ùˆ پاڵپشتی ده‌كرێن"ØŒ ناساند.

"جۆن كێری" ئاماژه‌ÛŒ به‌وه ‌دا، كه‌ ÙƒÛ†ÛŒ قه‌باره‌ÛŒ وه‌به‌رهێنانی جیهانی له‌ بواری داهێنانی ئه‌Ùˆ جۆره‌ له‌ وزه‌یه‌ÛŒ كه‌ توانای دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ØŒ ئێستا له‌ تێچووی دروستكردنی وێستگه‌ÛŒ وزه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ ...ØŒ كه‌ ساڵی ڕابردوو زیاتر له‌ 330 ملیارد دۆلار بووه‌ØŒ زیاتر بووه‌ و، له‌ داهاتوویشدا ئه‌Ù… وه‌به‌هێنانه‌ زیاتر ده‌بێت. هه‌روه‌ها كێری گوتی به‌ لانی كه‌مه‌وه‌ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 16% له‌ ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی گازی (Carbon dioxide) له‌ جیهان، له‌ لایه‌Ù† ئه‌مریكاوه‌ ده‌چێته‌ ناو سیسته‌Ù…ÛŒ كه‌شوهه‌واییی جیهان، كه‌ ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌رمای زه‌ÙˆÛŒ Ùˆ پیسكردنی ژینگه‌ Ùˆ توانه‌وه‌ÛŒ سه‌Ù‡Û†ÚµÙ‡‌كانی جه‌مسه‌ره‌كانی زه‌ÙˆÛŒ Ùˆ زیاتربوونی دیارده‌ÛŒ ناسراو به‌ "گازه‌ گوڵخانه‌یییه‌كان" Ùˆ هتد.

لێره‌وه‌ به‌ئاشكرا هۆكاره‌كانی نیگه‌رانیی "ترامپ" له‌ واژووكردنی ئه‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ له‌ لایه‌Ù† ئه‌مریكاوه‌ ده‌رده‌كه‌وێت؛ چونكه‌ به‌ بڕوای ترامپ ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستكردنی كۆسپ له‌ به‌رده‌Ù… پیشه‌سازیی ئه‌مریكا Ùˆ رێگه‌Ø´ له‌ بووژاندنه‌وه‌ÛŒ كه‌رته‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ ئه‌مریكا ده‌گرێت كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئابووریی بازرگانی Ùˆ به‌رهه‌مهێنان دامه‌زراوه‌ØŒ ئه‌مه‌یش كه‌مبوونی هه‌Ù„ÛŒ كاری Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌ Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستی بێكاری زیاتر ده‌كات. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئه‌مریكا پابه‌ندی ڕێككه‌وتننامه‌یه‌Ùƒ ‌ده‌كات كه‌ به‌ بڕوای ترامپ بێجگه‌ له ‌ڕووی دارایییه‌وه‌ØŒ له ‌ڕووی ئابوورییشه‌وه‌ ده‌رفه‌ت ده‌داته‌ وڵاتانی وه‌كوو چین Ùˆ وڵاتای تر، كه‌ له‌ پیسبوونی ژینگه‌دا به‌شدارن‌ØŒ له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ گوشار بخه‌نه‌ سه‌ر ئه‌مریكا.

 Ù„Ù‡‌ ڕاستیدا ئه‌Ù… پرسه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وته‌كانی ترامپ ده‌رباره‌ÛŒ په‌ره‌پێدانی دووباره‌ به‌ وه‌به‌رهێنان Ùˆ به‌كارهێنانی وزه‌ وه‌كوو نه‌وت Ùˆ گاز، یه‌كتر ده‌گرنه‌وه‌. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ترامپه‌وه‌ØŒ ئه‌Ù… كاره‌ وا ده‌كات كه‌ ئه‌مریكا له‌ ئاستی جیهانیدا ببێته‌ قوربانیی پێشكه‌وتنی وڵاتانی تر Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووریی ئه‌Ùˆ ده‌ره‌كییانه‌ وڵاتانه‌ و، ئه‌مریكا له‌ به‌رده‌Ù… ئه‌Ù… كێبڕكێ Ùˆ ململانێیه‌ توندوتۆڵه‌ ئابوورییانه‌ Ùˆ له‌ بواری وزه‌ له‌رزۆك Ùˆ لاواز بێت. ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌مانه‌ØŒ ده‌ربڕی ئه‌وه‌Ù† كه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ترامپه‌وه‌ ئه‌Ù… پرسه‌ په‌یوه‌ندیی توندوتۆڵیان به‌ به‌ÚµÛŽÙ† Ùˆ پرسه‌ ناوخۆیییه‌كانی ئه‌مریكا، به‌تایبه‌ت ئابوورییه‌وه‌ هه‌بێت.

بۆیه‌ ده‌بینین ترامپ زۆر به‌ڕاشكاوانه‌ باس له‌ چوونه‌ده‌ره‌وه‌ له‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ ده‌كات و، ته‌نانه‌ت ڕای ده‌Ú¯Ù‡‌یه‌نێت كه‌ بیر Ùˆ ڕای زاناكان ده‌رباره‌ÛŒ به‌كارهێنانی وزه‌ Ùˆ په‌یوه‌ندیی به‌ Ú¯Ù‡‌رمبوونی زه‌ÙˆÛŒ Ùˆ پیسبوونی ژینگه‌وه‌‌ØŒ ڕاست نییه‌ Ùˆ درۆیه‌. هه‌ر له‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌دایه‌ كه‌ زۆربه‌ÛŒ چاودێران هه‌ڵبژاردنی "ڕێكس ته‌یلێرسۆن" (Rex Tillerson)ØŒ به‌ڕێوه‌به‌ری پێشووی كۆمپانیای "ئێكسۆن مۆبیل" بۆ پۆستی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا، له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا وه‌كوو په‌یامێكی ڕوون Ùˆ ئاشكرا ده‌بینن. بۆیه‌ ئه‌Ù… ڕێككه‌تننامه‌یه‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژیی ترامپه،‌ له‌ بواری وزه‌ Ùˆ ئابووریدا. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ توانای ئه‌مریكا (ئه‌مریكا نزیكه‌ÛŒ 3.3 تریلیۆن ته‌Ù† یه‌ده‌ÙƒÛŒ ئه‌Ù… جۆره‌ نه‌وته‌ÛŒ هه‌یه‌ØŒ كه‌ له‌ جیهاندا به‌ پله‌ÛŒ یه‌كه‌Ù… دێت) له‌ كۆنترۆڵ Ùˆ وه‌به‌ره‌هێنانی نه‌وتی ناسراو به ‌"نه‌وتی به‌ردین" (Shale oil)ØŒ كه‌ كاتێك به‌رهه‌مهێنانه‌كه‌ÛŒ قازانجی ئابووریی هه‌یه،‌ كه‌ نرخی نه‌وت به‌رز بێت. بۆیه‌ لێكدانه‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ چۆنیه‌تیی گۆڕانگاری له‌ سیاسه‌تی ئه‌مریكا به‌رامبه‌ر ڕووسیا له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئۆباماوه‌ بۆ ترامپ، له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا زیاتر ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ترامپ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات ڕوانگه‌ÛŒ ئابووری به‌سه‌ر ڕوانگه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ سه‌ربازیدا زاڵ بكات و، ڕووسیایش به‌ Ù‡Û†ÛŒ ده‌سته‌به‌ركردنی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ سه‌ربازیی خۆی له‌ جیهان پیشوازی له‌ ترامپ Ùˆ سیاسه‌ته‌كانی‌ ده‌كات. هه‌روه‌ها جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ "ڕیكس ته‌یلێرسۆن"ØŒ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا، له‌Ù… بواره‌دا په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ به‌هێزی (له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی كۆمپانیای ئێكسۆن مۆبیل) له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووسیادا هه‌بووه‌ Ùˆ هه‌یه‌.

3- پرسی ÙƒÛ†Ú† Ùˆ په‌نابه‌ران Ùˆ دروستكردنی دیوار له ‌نێوان ئه‌مریكا Ùˆ مه‌كسیكدا: یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ پرسانه‌ÛŒ كه‌ له‌Ù… ماوه‌یه‌ÛŒ دواییدا Ùˆ له‌ یه‌كه‌Ù… Ú•Û†Ú˜Ù‡‌كانی هاتنه‌سه‌ركاری ترامپ، هه‌را Ùˆ مشتومڕ Ùˆ لێكدانه‌وه‌ Ùˆ ناڕه‌زایه‌تیی زۆری له‌ ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكادا نایه‌وه‌ØŒ بڕیاری جێبه‌جێكردن (ته‌نفیزی)ÛŒ ژماره‌ 13769ÛŒ ترامپ له‌ 27ÛŒ جانیوه‌ری 2017 بۆ هه‌ڵپه‌ساردنی ڤیزه‌ Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ چوونه‌ژووره‌وه‌ÛŒ هاووڵاتیانی 7 وڵاتی  (ئێران، عێراق، سۆماڵی، سووریا، لیبیا، یه‌مه‌Ù† Ùˆ سوودان) زۆرینه‌ موسڵمان بۆ ناو ئه‌مریكا بوو. جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ له‌ ساڵی 1952 له‌ لایه‌Ù† كۆنگرێسی ئه‌مریكاوه‌ یاسایه‌Ùƒ ده‌رباره‌ÛŒ ڕێكخستنی پرسی كۆچبه‌رانه‌وه‌ ده‌ركراوه‌ و، ئه‌Ù… ده‌سه‌ڵاته‌ÛŒ به‌ سه‌رۆككۆمار داوه‌. كه‌واته‌ ئه‌Ù… پرسه‌ پرسێكی نوی نییه‌ØŒ به‌ڵام چۆنیه‌تیی جێبه‌جێكردن Ùˆ ئامانجه‌كانی جیاوازن.

 Ù‡Ù‡‌رچه‌نده‌ ترامپ ئه‌وه‌ÛŒ بۆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ "تیرۆریسته توندڕه‌وه‌ ئیسلامییه‌‌كان" Ùˆ پاراستنی ئاسایشی هاووڵاتیانی ئه‌مریكا Ú¯Ù‡‌ڕانده‌وه‌ØŒ به‌ڵام له‌ لایه‌Ù† دادگه‌ÛŒ واشنتۆنه‌وه‌ ڕاگیرا Ùˆ پاشان له‌ 9-2-2017 له‌ لایه‌Ù† دادگه‌ÛŒ تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ÛŒ ژماره‌ 9ÛŒ ئه‌مریكاوه‌ ئه‌Ù… بڕیاره‌ÛŒ دادگه‌ په‌سند كرا و، داواكاریی حكوومه‌ت Ú•Ù‡‌ت كرایه‌وه‌. ئه‌Ù… پرسه‌ سه‌ره‌ڕای ناڕه‌زایه‌تییه‌كان، یه‌ÙƒÛŽÙƒ بوو له‌Ùˆ به‌ڵێنانه‌ÛŒ كه‌ ترامپ له‌ كاتی هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردندا ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ كردبوو Ùˆ له‌ لایه‌Ù† به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ هاووڵاتیانی ئه‌مریكاوه‌ (بێجگه‌ له‌ پرسه‌ ئاسایشییه‌كان) پرسه‌كانی هه‌ژاری Ùˆ بێكاری ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێننه‌وه‌ بۆ بوون Ùˆ هاتنی ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر په‌نابه‌ر Ùˆ كۆچبه‌ری نایاسایی له‌ وڵاتانی تر بۆ ئه‌مریكا. بۆیه‌ ده‌بینین بێجگه‌ له‌ لێكدانه‌وه Ùˆ ‌شیكردنه‌وه‌ÛŒ هه‌ندێ لایه‌Ù† له‌ ڕووی سیاسه‌تی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زپه‌رستییه‌وه و، هه‌روه‌ها ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ÛŒ كه هاووڵاتیانی‌ وڵاتانی تری وه‌كوو سعوودیا، مه‌ترسیی زیاتریان بۆ سه‌ر ئاسایشی ئه‌مریكا هه‌بووه‌ØŒ نه‌Ùƒ هاووڵاتیانی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌‌.

به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ناكۆكییه‌كانی ترامپ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مه‌كسیك Ùˆ واژووكردنی فه‌رمانێكی تر بۆ دروستكردنی دیواری نێوان سنووری 3200 كیلۆمه‌تریی "مه‌كسزیك Ùˆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا"ØŒ كه‌ له‌وانه‌یه‌ تێچوویه‌كه‌ÛŒ له‌ نێوان 8 بۆ 12 ملیارد دۆلار بێت،‌ هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ نیگه‌رانی Ùˆ دڵه‌ڕاوكێ Ùˆ ستراتیژییه‌ ئابوورییه‌كانی ترامپ Ùˆ لایه‌نگرانییه‌وه‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌كانی وه‌زاره‌تی ئاسایشی ناوخۆی ئه‌مریكا نزیكه‌ÛŒ 11.4 ملیۆن كۆچبه‌ری نایاسایی، به‌نایاسایی له‌ ئه‌مریكان، كه‌ نزیكه‌ÛŒ 52% له‌Ù… ژماره‌یه‌ له‌ مه‌كسیكه‌وه‌ هاتوون Ùˆ 26% له‌ وڵاتانی تری ئه‌مریكای لاتین Ùˆ 12% له‌ ئاسیا Ùˆ 5% له‌ ئه‌وروپا Ùˆ كه‌نه‌دا Ùˆ 3% له‌ ئه‌فریقا Ùˆ وڵاتانی تری جیهان؛ ئه‌مه‌یش له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ترامپ Ùˆ لایه‌نگرانییه‌وه‌ كێشه‌ Ùˆ گرفتی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ ئابووریی بۆ هاووڵاتیانی ئه‌مریكا Ùˆ ئابووریی ئه‌مریكا خوڵقاندووه‌.

 ØªÙ‡‌نانه‌ت ئه‌Ùˆ وته‌یه‌ÛŒ ترامپ كه‌ گوتی "ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ÛŒ سنووری نه‌بێت، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نییه‌"ØŒ ده‌ربڕی ئه‌Ùˆ نیگه‌رانییه‌یه‌‌ له‌ ڕووی "ئاسایشی ئابووری"ØŒ نه‌Ùƒ ئاسایشی سه‌ربازی Ùˆ ئه‌منییه‌وه‌ØŒ چونكه‌ ترامپ ئه‌وه‌یشی ڕاگه‌یاندووه‌ كه‌ پێداچوونه‌وه‌ به‌ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ بازرگانیی ئازادی باكووری ئه‌مریكا (North American Free Trade Agreement) ناسراو به‌ "NAFTA"ÛŒ نێوان ئه‌مریكا Ùˆ كه‌نه‌دا Ùˆ مه‌كسیك ده‌كات، كه‌  سه‌ره‌تا له‌ ساڵی 1988 له‌ لایه‌Ù† ئه‌مریكا Ùˆ كه‌نه‌دا واژوو كرا Ùˆ له‌ ساڵی 1989 جێبه‌جێ كرا Ùˆ پاشان له‌ ساڵی 1993 مه‌كسیك هاته‌ ناو ئه‌Ù… ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ Ùˆ له‌ ساڵی 1994دا به‌فه‌رمی چووه‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌. ئه‌Ù… ڕێككه‌وتنه،‌ بۆ له‌ناوبردنی هه‌موو به‌ربه‌سته‌ بازرگانی Ùˆ وه‌به‌رهێنانییه‌كان بوو له‌ نێوان ئه‌Ù… سێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا‌. به‌گشتی ترامپ دركی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ÛŒ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ده‌نگپێدانی هاووڵاتییه‌ ئه‌مریكییه‌كان، پرسه‌ ئابوورییه‌كان Ùˆ نیگه‌رانیی هاووڵاتیانی هه‌ژار Ùˆ بێكار Ùˆ كه‌مده‌رامه‌تی ئه‌مریكی بووه‌. بۆیه‌ وته‌كانی ترامپ ده‌رباره‌ÛŒ دانانی به‌ربه‌ست Ùˆ سنوور، هه‌روه‌ها باج بۆ كاڵا Ùˆ هه‌نارده‌ÛŒ شتومه‌ÙƒÛŒ وڵاتی چین بۆ ئه‌مریكا ده‌كه‌وێته‌ ئه‌Ù… خانه‌یه‌وه‌ Ùˆ به‌گشتی سیما Ùˆ هێماكانی دكتۆرینی ترامپ (هه‌رچه‌نده‌ هێشتا ئاشكرا نه‌بووه‌) زیاتر ڕوون ده‌كاته‌وه‌ و، تێگه‌یشتنی "ترامپ" ده‌رباره‌ÛŒ پرس Ùˆ بابه‌ته‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كاندا وه‌كوو كه‌سایه‌تییه‌ÙƒÛŒ بازرگان، زیاتر له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت.

كۆبه‌ند:

هاتنه‌سه‌ركاری ترامپ Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ جێبه‌جێكردنی به‌ڵێنه‌كانی، ده‌رهاوێشته‌ Ùˆ كاردانه‌وه‌ÛŒ جیاوازی Ù„ÛŽ كه‌وتۆته‌وه‌. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ جێگه‌ÛŒ سه‌ر‌نجه،‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ترامپ وه‌كوو بازرگانێك ده‌ڕوانێته‌ كاروباری سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت پرسه‌ ئاسایشییه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ جیهان. ئه‌مه‌ ده‌توانێت سه‌ره‌تایه‌ÙƒÛŒ نوێ بێت و، كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ گۆڕانكاری له‌ هاوكێشه‌ ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت سه‌ربازییه‌كان و، به‌گشتی دابه‌شكردنی هێز له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا بێنێته‌ ئاراوه‌. گرنگی Ùˆ Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ سه‌ربازیی ئه‌مریكا، وای كردووه‌ كه‌ بڕیاره‌كانی سه‌رۆكه‌كانی ئه‌مریكا بێجگه‌ له‌ ناوخۆی ئه‌Ù… وڵاته‌ØŒ كاریگه‌ری له‌سه‌ر نه‌خشه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ ئاسایشی Ùˆ پرسه‌ ئابوورییه‌كانی جیهان هه‌بێت. ئه‌وه‌ÛŒ تاوه‌كوو ئیستا بینراوه،‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ترامپ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وتی زاڵ له‌ ئه‌مریكا Ùˆ جیهان، له‌ ڕوانگه‌ÛŒ سوود Ùˆ زیانی ئابوورییه‌وه‌ پرسه‌كان تاووتوێ ده‌كات، یاخود ده‌توانین بڵێین پاڵنه‌رێكی سه‌ره‌كییه‌ له‌ بڕیاره‌ سیاسییه‌كانی ترامپ.

بۆیه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ داهاتوودا ئێمه‌ دكتۆرینێكی نوێ له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا ببینین. هه‌رچه‌نده‌ نابێت ناره‌زایه‌تی Ùˆ كاردانه‌وه‌ Ùˆ گوشاره‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كان له‌ لایه‌Ùƒ و، هه‌روه‌ها Ú•Û†ÚµÛŒ پێكهاته‌ Ùˆ بونیاد Ùˆ دامه‌زراوه‌ یاسایی Ùˆ ئابووری Ùˆ سیاسییه‌كان له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ له‌ ناوخۆی ئه‌مریكا فه‌رامۆش بكه‌ین كه‌ به‌ربه‌ست Ùˆ سنوور بۆ توانای بكه‌رایه‌تی Ùˆ ستراتیژییه‌كانی ترامپ داده‌نێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ تا ئێستا ڕوونه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ترامپ ده‌یه‌وێت به‌كرده‌وه‌ له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ مه‌زنایه‌تی بۆ ئه‌مریكا بگه‌ڕێنێته‌وه‌ØŒ به‌ڵام له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌جیهانیبوون Ùˆ گرێدراوی Ùˆ تێكئاڵاوی Ùˆ ئاڵۆزیی پرس Ùˆ بابه‌ته‌كان و، هه‌روه‌ها كاریگه‌ریی ڕیسا Ùˆ یاسا ئابوورییه‌كانی به‌جیهانیبوون، ئه‌مه‌ به‌ئاسانی Ùˆ تاكلایه‌نه‌ØŒ Ú† له‌ لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ Ú† له‌ لایه‌Ù† كه‌سێكه‌وه‌ Ú†Ù‡‌ندیش به‌هێز بێت، جێبه‌جێكردنی ئه‌سته‌مه‌. هه‌رچه‌نده‌ ئابووریناسان باس له‌وه‌ ده‌كه‌Ù† له‌وانه‌یه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… سیاسه‌ته‌ÛŒ ترامپ سه‌ركه‌وتوو بێت، ئه‌وه‌ له‌ جیاتی به‌جیهانیبوونی ئابووری، ئێمه‌ دروستبوونی Ú†Ù‡‌ند جه‌مسه‌رێكی لێكجیای ئابووری، ئیتنی Ùˆ سیاسی ده‌بینین.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون