PÊNÛS
 
فیدراڵییەکان  
     2017-02-20
مێژووی ئەمریکا

فیدراڵییەکان

ئەلێکزاندر هامڵتۆن

مێژووی ئەمریکا لە نێوان (1786-1800)

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: دامگا هەورامی

یەکگرتوویی و یەکڕیزی، وەك پارێزگاریکردنێك لە فیتنە و پەرتەوازەییی سیاسیی ناوخۆیی

ئەمە پوختەی وتاری ژمارە (نۆ)ی فیدراڵییەکانە. لەم وتارەدا، هامڵتۆن ڕووی دەمی لە خەڵکی نیویۆركە:

یەکگرتوویی و یەکڕیزیی نێوانمان باشترین شتە بۆ ئاسایش و ئازادیی ویلایەتەکان و بەربەستێکە لە بەردەم هەر ئاژاوە و پشێوی و پەرتەوازەیییەکی سیاسیی ناوخۆییدا. ئەو دەڵێت: ئەگەر بێت و مێژووی کۆمارە بچووکەکانی یۆنان و ئیتاڵیا بخوێنیتەوە، مەحاڵە لەو مێژووەدا هەست بە ترس و بیمی ئەو هەموو ئاڵۆزی و پشێوییانە نەکەیت کە بەردەوام، بوونەتە مایەی سەرئێشە و کێشە بۆیان و، هەست بە سەرکەوتنی خێرای شۆڕشە یەك لە دوای یەکەکانیان نەکەیت کە بەردەوام لە نێوان هەر دوو جەمسەری بێنیزامی و زاڵمیدا ڕوویان داوە. ئەگەر هەندێک جار هەست بە ئارامییەکیش لەناو ئەو کۆمارانەدا بکەیت، ئەوا بۆت دەردەکەوێت کە ئەمە تەنیا بۆ ماوەیەکی کورت و بۆ شاردنەوە و کپکردنەوەی ئەو گێژەلۆکە مەترسیدارانە بووە کە بە هۆیەوە شۆڕشەکەیان سەر کەوتووە. ئەو کۆمارانە نموونەیەکی باشن تاوەکوو لێیانەوە فێر ببین و، نابێت وەك خاڵی کۆتایی لە کۆمارانە بڕوانین، بەڵکوو دەبێت بیانکەین بە خاڵی دەستپێك و بناغەیان لەسەر دابنێین و خاڵە لاوازەکانیان دەستنیشان بکەین و چاکسازییان تێدا بکەین.

زانستی سیاسەت، ÙˆÛ•Ùƒ هەر زانستێکی تر، Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ کردووە Ùˆ Ú•Û•Ú¯ÛŒ خۆی داکوتاوە Ùˆ دەتوانین بەردەوام بەرەو پێشتری ببەین و، بەم جۆرە دەستووری سیستمی کۆماریی ئەمریکا دەبێتە خاڵێکی بنچینەییی Ùˆ نموونەیی Ù„Û• شێوازی حوکمڕانی Ùˆ دەوڵەتداری. ئەو گەشەسەندنانەی ئێستای زانستی سیاسەتیش بریتین Ù„Û• ڕاگرتنی باڵانسی دەسەڵات Ù„Û• نێوان هەر سێ دەستەڵاتەکەی وڵاتدا، Ú©Û• ئەوانیش دەسەڵاتی دادوەری، دەسەڵاتی یاسادانان Ùˆ دەسەڵاتی جێبەجێکارن. ئەم شێوازە Ù„Û• بەڕێوەبردنی دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانی بەتەواوەتی نوێگەرییە Ù„Û• سیاسەتی بەڕێوەبردن Ùˆ دەوڵەتداریدا، چونکە پێشتر هیچ دەوڵەتێك نەبووە بەم شێوازە حوکم بکات. هەر یەکە Ù„Û•Ù… دەسەڵاتانە سەربەخۆن Ùˆ باڵانسی دەسەڵاتی یەکتری ڕادەگرن. هامڵتۆن Ù„Û• درێژەی وتارەکەیدا، سیسته‌Ù…ÛŒ کۆماری (نەتەوە Ùˆ ویلایەتەکان) بە "Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ خۆر" دەیچوێنێت Ùˆ دەڵێت، ÙˆÛ•Ùƒ Ú†Û†Ù† ئەو هەسارانەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ خۆر هەر یەکەیان بۆ خۆیان سەربەخۆن، بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ هێزێکی باڵاترەوە Ú©Û• هێزی ڕاکێشانی خۆرە، هەر یەکەیان Ù„Û• خولگەی خۆیدا بۆ مانەوەیان، بە دەوری خۆردا دەسووڕێنەوە. هەروەها یەکگرتووییی ویلایەتەکان، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ سەرکوتکردن Ùˆ نەهێشتنی لێکترازان Ùˆ پەرتەوازەییی سیاسی Ùˆ فەراهەمکردنی ئارامی Ùˆ سەقامگیریی ویلایەتەکان Ùˆ بەهێزکردنیان Ù„Û• دژی هەر مەترسییەکی دەرەکی.

 Ø²ÛŒØ§Ø¯ لەوەیش، هامڵتۆن Ù¾ÛŽÛŒ وایە حکوومەتی بەهێز Ùˆ یەکگرتوو دەتوانێت هەر یاخیبوونێكی ناوخۆی وڵات سەرکوت بکات، چونکە Ù„Û• کۆمارێکی گەورەدا، گرووپی زۆرتر Ùˆ جیاوازتری تێدا دەبن Ùˆ هەر یەکە Ù„Û•Ùˆ گرووپانە بەرژەوەندییەکی تایبەتی خۆی هەیە و، دواتر ئەم گرووپانە بە Ù‡Û†ÛŒ جیاوازییانەوە یەک ناگرنەوە و، بەم جۆرە بەئاسانی سەرکوت دەکرێن Ùˆ بەر بە مەترسی Ùˆ دووبەرکی دەهێنرێت؛ Ú©Û• ئەمەیش یەکێکە Ù„Û• خاڵە بەهێزەکانی کۆمارێکی گەورە. ئەو Ù¾ÛŽÛŒ وایە ئەوانەی ڕەخنە Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ کۆمارییبوونی ئەمریکا دەگرن Ùˆ گوتەکانی مۆنتیسکیو (Montesquieu) بۆ پشتڕاستکردنەوەی خۆیان بەکار دەهێنن، ئەوە گوتەکانی ئەو فەیلەسووفە، بە Ù‡Û•ÚµÛ• Ù„ÛŽÚ© دەدەنەوە. Ù„Û• بەرانبەر گوتەی ئەواندا، هامڵتۆن بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• گوتەکانی مۆنتسکیو لەبارەی نرخ Ùˆ بەهای سیسته‌Ù…ÛŒ کۆمارییەوە ÙˆÛ•Ùƒ ڕێگرێك Ù„Û• بەردەم گەندەڵیی ناوخۆیی Ùˆ سەرکوتکردنی پەرتەوازەییی سیاسی Ùˆ یاخیبوون Ùˆ دەستەبەری ئازادی بۆ قایلکردنی خەڵك بەکار دەهێنێت.

هامڵتۆن جیاوازیی نێوان یەکگرتووییی گشتی، یان تێکەڵاوی (نەبوونی ویلایەتەکان Consolidation) Ùˆ کۆنفیدراڵی (Confederacy) دەردەخات و، دەڵێت ئەوانەی پێیان وایە کۆنفیدراڵییەت ئامانجێکی بەڕێوەبەری ناوخۆییی بۆ هەریەکە Ù„Û• ویلایەتەکان نییە، یان بڵێین گرنگی بە بەڕێوەبردنی ناوخۆی ویلایەتەکە نادات، Ù„Û• Ù‡Û•ÚµÙ‡‌دان. ئەو Ù¾ÛŽÛŒ وایە Ù„Û• یەکگرتنەوەی گشتی (consolidation)دا، دەسەڵات دەکەوێتە دەستی چەند کەسێك و، دەتوانن Ù„Û• بەرژەوەندیی تاکەکەسیی خۆیاندا بەکاری بهێنن. Ù„Û• کاتێكدا Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ کۆنفیدراڵیدا، Ù„Û• هەر ویلایەتێك نوێنەرێك، یان چەند نوێنەرێك دەبن و، ئەمانەیش لەناو دەسەڵاتی گشتیی کۆماردا سەربەخۆییی خۆیانیان دەبێت و، دەبنە چاودێر بەسەر یەکترەوە و، بەم جۆرە دەسەڵات Ù„Û• بەرژەوەندیی تاکەکەسیدا Ú©Û•ÚµÚ©ÛŒ Ù„ÛŽ وەرناگیرێت. هامڵتۆن بە نیشاندانی کۆنفیدراڵییەتی لیکییەکان (Lycian Confederacy)ØŒ Ú©Û• دەوڵەتێك بووە لەسەر قەوارە Ùˆ ژمارەی دانیشتووانی کۆنفیدراڵییەکانی، نوێنەرایەتییان Ù„Û• حکوومەت Ùˆ حوکمڕانیدا هەبووە، کۆتایی بە وتارەکەی دەهێنێت. ئەو بە گوتەیەکی مۆنتیسکیو پشتڕاستی گوتەکانی خۆی دەکاتەوە، Ú©Û• دەڵێت: "ئەگەر باس Ù„Û• کۆمارێکی کۆنفیدراڵی بکەین، ئەوە کۆنفیدراڵییەتی لیکیا باشترین نموونەیە." هەروەها دەڵێت ئەو دەستوورەی ئێستای ئەمریکا، دەستوورێك نییە Ú©Û• بەتەواوەتی نوێ بێت و، خودی مۆنتیسکیو ڕەزامەندیی لەسەر دەربڕیوە.

 

سەرچاوە: http://www.let.rug.nl/usa

      

 
 
« فیدراڵییەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون