PÊNÛS
سه‌فه‌رنامه‌ی پیێترۆ دێللا ڤاللێ (1586-1652) له‌ دایکبووی ئیتالیا  

2016-07-05

پیێترۆ: "کوردستان، وڵاتی کوردانه‌ØŒ Ú©Ù‡‌وتۆته‌ نێوان تورک Ùˆ ئێرانییه‌کانه‌وه‌ Ùˆ پانتایییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ تا ڕۆژاوا، ده‌ تا یازده‌ Ú•Û†Ú˜‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌."

"لێره‌‌ له‌ نێوان کێوه‌کانی ته‌Ú˜ÛŒ له‌ ئاو، گوندێک به‌ ناوی Ú©Ù‡‌ره‌ند (کرند) هه‌ÚµÚ©Ù‡‌وتبوو Ú©Ù‡‌ دانیشتووانی کورد بوون. له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌دا، پیاوێک Ù¾ÛŽÛŒ گوتم: خاوه‌Ù†ÛŒ ئه‌Ùˆ گونده‌ Ùˆ ده‌وروبه‌ره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ Ú˜Ù†ÛŽÚ©Ù‡‌ به‌ناوی سوڵتان خانم، Ú©Ù‡‌ خۆی لێره‌ ده‌ژیت."

به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ کورت له‌ بیره‌وه‌رییه‌کانی پیێترۆ دێللا ڤاللێ‌ (1586-1652) Ú©Ù‡‌ بۆ Ú¯Ù‡‌ییشتن به‌ ئیسفه‌هان له‌ کوردستانه‌وه‌ ده‌رباز بوو.

 

ساڵی 1617 به‌ره‌Ùˆ ئیسفه‌هان

به‌یانیی Ú•Û†Ú˜ÛŒ حه‌وته‌Ù…ØŒ دوای دانی ماڵیاتی خۆجێیی بۆ ڕۆییشتن، خۆمان ئاماده‌ کرد. له‌ درێژه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌دا، له‌ کێوه‌ ڕووت Ùˆ وشکه‌کان ده‌رباز بووین Ùˆ دوایی له‌ ده‌شتێکه‌وه‌ ئاوا بووین. به‌ره‌به‌ری ڕۆژاوابوون، Ú¯Ù‡‌ییشتینه‌ گوندی قزڵ ڕبات، Ú©Ù‡‌ دوایین خاڵی نیشته‌جێبوونی سنووری تورکه‌. به‌ڵام سه‌رۆکی ئه‌Ùˆ گونده‌ کابرایه‌Ú©ÛŒ کورد بوو، Ú©Ù‡‌ ناوی (ئه‌حمه‌د) Ùˆ (محه‌ممه‌د به‌Ú¯)یشیان Ù¾ÛŽ ده‌گوت، زۆربه‌ÛŒ کورده‌کان له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتداریی ئه‌ودا بوون. له‌لایه‌Ù† سوڵتانی عوسمانییه‌وه‌ ئه‌Ù… گونده‌ به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ هه‌میشه‌یی به‌Ùˆ درابوو تا له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌Ùˆ گونده‌دا، خۆی Ùˆ Ú©Ù‡‌سوکاره‌کانی Ú©Ù‡‌ له‌ ده‌ورو‌به‌ری سنووره‌کاندا ده‌ژیان، له‌ ژێر فه‌رمانی سوڵتاندا بن.

ئێستا Ú©Ù‡‌ باس له‌ کورده‌کان هاته‌ Ú¯Û†Ú•ÛŽØŒ به‌له‌به‌ر چاوگرتنی ئه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ دواییش ده‌بێ ناوی ئه‌وان بێنم، پێویسته‌ Ù¾ÛŽØ´ ئه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ باس له‌ بابه‌تی تر بکه‌Ù…ØŒ زانیاری سه‌باره‌ت به‌وان به‌ ئێوه‌ بده‌Ù….

کوردستان، وڵاتی کوردانه‌ØŒ Ú©Ù‡‌وتووەته‌ نێوان تورک Ùˆ ئێرانییه‌کانه‌وه‌ Ùˆ پانتایییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ تا ڕۆژاوا، ده‌ تا یازده‌ Ú•Û†Ú˜‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌. بێشک‌ هه‌ندێک شوێن زیاتره‌ Ùˆ هه‌ندێکیش Ú©Ù‡‌متر. به‌ڵام له‌ باکووره‌وه‌ تا باشوور، پانتایییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ڕاده‌یه‌Ú©Ù‡‌ Ùˆ وا وێنا ده‌Ú©Ù‡‌Ù… له‌ بابول Ùˆ شووشه‌وه،‌ له‌ نزیکه‌کانی Ú©Ù‡‌نداوی فارسه‌وه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌کات Ùˆ به‌ره‌Ùˆ‌ باکوور تا مووسڵ یان نه‌ینه‌وا، له‌وێشه‌وه‌ تا ناو ئه‌رمه‌نستان Ùˆ ئازه‌ربایجان Ùˆ تا نزیک ده‌وروبه‌ری به‌حری Ú•Ù‡‌Ø´ درێژه‌ÛŒ هه‌یه‌.

کوردستان وڵاتێکی شاخاوی Ùˆ سه‌خته، ‌له‌ ڕاستیدا به‌Ø´ÛŽÚ©Û• له‌ زنجیره‌ Ú©ÛŽÙˆÛŽÚ©‌ Ú©Ù‡‌ له‌Ùˆ به‌شه‌ÛŒ ئاسیاوه‌ ده‌رباز ده‌بێت Ùˆ له‌ Ú©Ù‡‌نداوی فارسیش کۆتایی Ù¾ÛŽ دێت. ئه‌Ù… زنجیره‌ کێوانه‌ØŒ باشترین سنووری سروشتیی نێوان ئیمپراتۆری تورک Ùˆ ئێرانییه‌کانه‌ Ùˆ له‌سه‌رده‌مانی پێشووشدا سنووری نێوان ڕۆمییه‌کان Ùˆ پارته‌کان بوو. نازانم ئه‌Ù… وڵاته‌ له‌ کۆنه‌وه‌ ناوی Ú†ÛŒ بووه‌ Ùˆ وای بۆ ده‌Ú†Ù… Ú©Ù‡‌ وه‌Ú©Ùˆ ئه‌Ù…Ú•Û† ته‌واوی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ یه‌Ú© ناوی نه‌بووه‌ØŒ هه‌روه‌ها له‌ نێوان قه‌ومی جیاوازدا Ú©Ù‡‌ ناوی جۆراوجۆریان هه‌بووه‌ØŒ دابه‌Ø´ کرابوو‌. بۆ نموونه،‌ له‌ به‌Ø´ÛŒ باکووردا (کاردۆک)Ù‡‌کان نیشته‌جێ بوون، Ú©Ù‡‌ له‌ قه‌راخ (دیجله‌)دا ده‌ژیان Ùˆ هه‌ر وه‌Ú©‌ (Ú¯Ù‡‌زنفۆن) له‌ کتێبه‌کانی خۆیدا سه‌باره‌ت به‌ له‌شکرکێشیی کوورشی دووه‌Ù… ده‌نووسێت: یوونانییه‌کانیان له‌ کاتی پاشه‌کشێدا زۆر ئازار دا. ده‌بێ بڵێم، به‌ڕای من ئه‌Ù… کتێبانه‌ÛŒ (Ú¯Ù‡‌زنفۆن) له‌ باشترین به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌Ùˆ ده‌ژمێردرێن.

کورده‌کان زمانێکی تایبه‌تیان هه‌یه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ له‌ زمانی دراوسێکانیان وه‌Ú© عه‌ره‌ب، تورک Ùˆ ئێرانییه‌کان جیاوازه‌ØŒ به‌ڵام زمانی ئه‌وان له‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ زمانه‌کانی تردا، له‌ فارسیی سه‌ره‌تایی نزیکه‌. زۆربه‌ÛŒ ئه‌وان Ú©Û†Ú†Ù‡‌رن Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مه‌ڕوماڵاتیان له‌ هاتووچۆدان Ùˆ خه‌ریکی Ú¯Ù‡‌رمین Ùˆ کوێستانن. به‌ڵام هه‌ندێک له‌وان شارنشین Ùˆ له‌ شوێنێک نیشته‌جێن. به‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ گشتی، کورده‌کان ملکه‌Ú†ÛŒ خان Ùˆ سه‌رۆک قه‌بیله‌کانی خۆیانن، Ú©Ù‡‌ ئه‌Ù… نازناوانه‌یان به‌ میرات وه‌رگرتوون‌ Ùˆ سه‌باره‌ت به‌ نزیکیی شوێنیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تورکه‌کان یا ئێرانییه‌کان، حکوومه‌ت یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌وان قبووڵ ده‌کات.

به‌ڵام به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ زۆری ئه‌وان له‌Ùˆ کۆت‌ Ùˆ به‌نده‌ سه‌ربه‌ستن. هه‌ندێک له‌Ùˆ (خان)انه‌ ده‌توانن ده‌ تا دوازده‌ هه‌زار Ú†Ù‡‌کدار ئاماده‌ بکه‌ن، Ú©Ù‡‌ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌Ùˆ خانانه‌ (بتلیس)Ù‡‌ØŒ من ئه‌وم له‌ قوسته‌نته‌نییه‌ بینی. هه‌ندێک ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بتوانن وه‌Ú©Ùˆ خانی بتلیس دوو تا سێ هه‌زار Ú†Ù‡‌کدار ئاماده‌ بکه‌ن، زۆر Ú©Ù‡‌یفخۆش Ùˆ ڕازی ده‌بن. خانه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌کان سه‌ر به‌ Ú©Ù‡‌س نین، به‌ڵکوو له‌ ژێر باڵی یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ دوو پاشادا ژیان به‌سه‌ر ده‌بن، هه‌ندێک جاریش هه‌ر وه‌کوو‌ حاکم Ùˆ ده‌ستڕۆییشتووه‌کانی ئێمه‌ÛŒ ئیتالی‌ خۆ ده‌نوێنن Ùˆ به‌ گوێره‌ÛŒ کات، ئاڵاکانیان ده‌Ú¯Û†Ú•Ù†.

خانه‌ لاوازه‌کان نه‌ته‌نیا په‌یڕه‌ÙˆÛŒ Ùˆ ملکه‌Ú†ÛŒ ده‌Ú©Ù‡‌ن، به‌ڵکوو زۆربه‌ÛŒ کات ته‌نیا سه‌رۆکایه‌تیی بۆ کاتێکی دیاری کراو یان ته‌واوی ته‌مه‌ن، ئه‌ویش نه‌Ú© به‌ میرات، به‌ده‌ستی دێنن.

جلوبه‌رگی کورده‌کان شتێکه‌ له‌ نێوان جلوبه‌رگی ئێرانییه‌کان Ùˆ تورکه‌کان Ùˆ Ú†Ù‡‌شنه‌Ú©Ù‡‌Ø´ÛŒ زۆر زبره‌. ژنه‌کانیان به‌سه‌روڕووی کراوه‌ له‌ هاتووچۆدان Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پیاوه‌کانی خۆیان Ùˆ بیانییه‌کاندا به‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ ئازاد ده‌په‌یڤن. دینی کورده‌کان ئیسلامه‌ Ùˆ به‌چاولێکردن له‌ خانی ناوچه‌ یان به‌ له‌به‌رچاوگرتنی پێویستیی سیاسی، Ù¾ÛŽÚ•Ù‡‌ÙˆÛŒ له‌ مه‌زهه‌بی تورکه‌کان یان ئێرانییه‌کان ده‌Ú©Ù‡‌Ù†.

له‌ هه‌ندێک ناوچه‌ÛŒ وڵاتی ئه‌وان وه‌کوو (جزیره‌) له‌ میسوپۆتامیا Ú©Ù‡‌ له‌ ناوه‌ڕاستی ڕووباری دیجله‌دا هه‌ÚµÚ©Ù‡‌وتووه، سه‌رۆکی ئه‌Ùˆ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ خانه‌ کورده‌کانه‌ØŒ هه‌روه‌ها له‌ به‌شه‌ کوێستانییه‌کان Ú©Ù‡‌ کلدانییه‌کان (توور)ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌ڵێن، یان ویلایه‌تێکی به‌رز، Ú©Ù‡‌ له‌وێدا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌‌ زۆرینه‌ کوردن، به‌ زمانی کلدانیی Ú•Ù‡‌شۆکیانه‌ ده‌په‌یڤن، ژماره‌یه‌Ú©ÛŒ به‌رچاو کلدانیی مه‌سیحی ده‌ژین Ú©Ù‡‌ سه‌ر به‌ نه‌ستوورییه‌کان Ùˆ یه‌عقووبییه‌کانن Ùˆ بۆ خزمه‌تی سه‌ربازیی Ú©Ù‡‌ÚµÚ© له‌ Ú¯Ù‡‌نجه‌کانی ئه‌وان وه‌رده‌گرن.

Ú•Û†Ú˜ÛŒ سێزده‌هه‌Ù…. شه‌Ùˆ Ú©Ù‡‌ داهات، خۆمان Ú¯Ù‡‌یانده‌ بناری کیوێک Ùˆ شوێنێکی وشکمان دۆزییه‌وه‌ و، خێوەتمان Ù„ÛŽ هه‌ڵدا. ‌لێره‌‌ له‌ نێوان کێوه‌کانی ته‌Ú˜ÛŒ له‌ ئاو، گوندێک به‌ ناوی Ú©Ù‡‌ره‌ند (کرند) هه‌ÚµÚ©Ù‡‌وتبوو، Ú©Ù‡‌ دانیشتووانی کورد بوون. به‌گوێره‌ÛŒ داب، خه‌ÚµÚ©ÛŒ گونده‌Ú©Ù‡‌ خوارده‌مه‌نییان بۆ فرۆشتن به‌ ئێمه‌ پێشان ده‌دا Ùˆ هاوسه‌رم (سێتتی مه‌عانی)* داوای Ù„ÛŽ کردم Ú©Ù‡‌ ماڵی ئه‌وان ببینێت. منیش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژنانی ئه‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ بۆ فرۆشتنی خوارده‌مه‌Ù†ÛŒ هاتبوونه‌ لای ئێمه‌ØŒ هاوڕێ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هاوسه‌ره‌Ú©Ù‡‌Ù… ڕوومان له‌Ùˆ ماڵه‌ کرد Ú©Ù‡‌ به ‌ڕواڵه‌ت زۆر دوور نه‌بوو. له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌دا، پیاوێک Ù¾ÛŽÛŒ گوتم: خاوه‌Ù†ÛŒ ئه‌Ùˆ گونده‌ Ùˆ ده‌وروبه‌ره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ Ú˜Ù†ÛŽÚ©Ù‡‌ به ‌ناوی سوڵتان خانم، Ú©Ù‡‌ خۆی لێره‌ ده‌ژیت. (سێتتی مه‌عانی) گوتی: ئێستا Ú©Ù‡‌ له‌Ùˆ گونده‌دا ده‌ژین، به‌ گوێره‌ÛŒ ڕێزلێنانه‌وه‌ وا باشتره‌ Ú©Ù‡‌ سڵاوێکی Ù„ÛŽ بکه‌ین.

دوایی پیاوێک Ú©Ù‡‌‌ خزمه‌تکاری ئه‌Ùˆ خانمه‌ (سوڵتان خانم)‌ بوو، ئێمه‌ÛŒ ڕێنمایی کرد، له‌ ڕاستیدا ناتوانم بڵێم Ú©Ù‡‌ به‌ Ú† ڕوویه‌Ú©ÛŒ خۆشه‌وه‌ ئێمه‌ÛŒ وه‌رگرت. هاوسه‌رم چوو بۆ خزمه‌ت سوڵتان خانم، له‌به‌ر ئه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ مێردی سوڵتان خانم له‌ÙˆÛŽ نه‌بوو Ùˆ له‌ خزمه‌ت (پاشا)دا بوو، یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ براکانی ئه‌Ùˆ چاوی به‌من Ú©Ù‡‌وت. ته‌مای ئه‌وه‌Ù… هه‌بوو Ú©Ù‡‌ هه‌رچی زووتر ماڵاوایییان Ù„ÛŽ بکه‌ین، چونکه‌ کات دره‌Ù†Ú¯ بوو، به‌ڵام تا ئه‌Ùˆ کاته‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ له‌سه‌ر Ú©Ù‡‌وڵ، پڵاو Ùˆ خوارده‌مه‌Ù†ÛŒ تر نه‌هات، Ù„ÛŽ نه‌Ú¯Ù‡‌ڕان‌ بڕۆیین. ئه‌وان حەزیان Ù„Û•ÙˆÛ• بوو، Ú©Ù‡‌ ئێمه‌ خواردنی شه‌Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌واندا بخۆین. له‌ کۆتاییدا، ژنه‌کان Ùˆ پیاوه‌کان به‌جیا له‌ دوو دیوی جیاوازدا، نانمان خوارد.

هه‌روه‌ها‌ دواییش Ú©Ù‡‌ Ú†Ù‡‌ند جار سه‌رنجم دا، نان له‌ کوردستان Ùˆ ئێران به‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ گشتی زۆر ناسکه‌ Ùˆ به‌شكڵی جغز Ùˆ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ سپی ده‌کرێ Ùˆ ده‌برژێ، Ú©Ù‡‌ وه‌Ú© لازانیی ئیتالی وایه‌ Ùˆ‌ ماکاڕۆنی Ù„ÛŽ Ú†ÛŽ ده‌Ú©Ù‡‌Ù†. Ú©Ù‡‌ÙˆÚ†Ú© Ùˆ Ú†Ù‡‌تاڵ له‌سه‌ر Ú©Ù‡‌ÙˆÚµÛŒ نانخواردن نه‌بوو، ئێرانییه‌کان له‌ جیاتی Ú©Ù‡‌ÙˆÚ†Ú© Ùˆ Ú†Ù‡‌تاڵ به‌ده‌ست نان ده‌خۆن. له‌ چاکردنی خواردندا ورده‌کاریی Ú©Ù‡‌ÚµÚ©ÛŒ Ù„ÛŽ وه‌رنه‌گیرابوو، به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ مێهره‌بانی Ùˆ ئه‌ده‌بی ئه‌وانه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ به‌ ئێمه‌ ده‌کرا، Ú†ÛŽÚ˜ÛŽÚ©ÛŒ باشمان وه‌رگرت. کاتێک Ù„Û• نانخواردن بووینەوە، ماڵاواییمان Ù„ÛŽ کردن، خانمی خانه‌خوێ (سوڵتان خانم) به‌قسه‌ÛŒ خۆش ئێمه‌ÛŒ به‌Ú•ÛŽ کرد Ú©Ù‡‌ له‌لایه‌Ù† براکه‌ÛŒ ئه‌وه‌وه‌ له‌ کوردییه‌وه‌ بۆ تورکی وه‌رده‌گێڕدرایه‌وه‌ØŒ هه‌روه‌ها Ú†Ù‡‌ند Ú©Ù‡‌س له‌ پیاوه‌کانی (سوڵتان خانم) تا نزیک چادره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ئێمه‌ له‌Ú¯Ù‡‌ڵمان هاتن. هاوسه‌ره‌Ú©Ù‡‌شم (سێتتی مه‌عانی) سه‌وه‌ته‌یه‌Ú© سێو Ùˆ ئه‌Ùˆ خوارده‌مه‌نییانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ له‌Ùˆ ده‌Ú¤Ù‡‌ردا ده‌ست نه‌ده‌Ú©Ù‡‌وتن، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عه‌تر Ùˆ Ú©Ù‡‌لوپه‌ÚµÛŒ ژنانه‌ بۆ (سوڵتان خانم)ÛŒ به‌دیاری ڕەوانه‌ کرد.

Ú†Ù‡‌ند Ú•Û†Ú˜ دواتر Ú©Ù‡‌ له‌ شاری نوێ (شهر نو) ده‌رچووین، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ به‌فر وڵاتی داگرتبوو، به‌ڵام ئه‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜ به‌فر نه‌ده‌باری Ùˆ Ú©Ù‡‌شوهه‌وا Ú©Ù‡‌Ù…ÛŽÚ© هێمنتر ببۆوه‌. شه‌Ùˆ له‌ سه‌حنه‌ (صحنه‌) Ú©Ù‡‌ شوێنێکی تا ڕاده‌یه‌Ú© Ú¯Ù‡‌وره‌ بوو، دانیشتووانی کورده‌کان Ùˆ ئێرانییه‌کان پێکیان دێنا، بار‌مان خست. ئه‌لێره‌وه‌ وڵاتی کوردستان کۆتایی Ù¾ÛŽ دێت Ùˆ سنووری ئێران ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌کات. بێشک مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ له‌Ùˆ شوێنه به‌دواوه‌ به ‌فارسی ده‌په‌یڤن، تا ئێستاش بۆم روون نه‌بۆوه‌ Ú©Ù‡‌ حکوومه‌تی ئه‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ له‌ده‌ست Ú©ÛŽ دایه‌ و، Ú©Ù‡‌سێکیشم ده‌ست نه‌Ú©Ù‡‌وت Ú©Ù‡‌ له‌Ù… بواره‌دا زه‌ینی من ڕوون بکاته‌وه‌.

 

سه‌رچاوه‌:

بیره‌وه‌رییه‌کانی (پیێترۆ دێللا ڤاللێ)ÛŒ ئیتالی‌ (1586-1652) به‌ زمانی فارسی (سفرنامه‌ پیترو دلا واله‌). وه‌رگێڕ: بۆ زمانی فارسی، شعاع الدین شفا

تێبینی:

* (سێتتی مه‌عانی) هاوسه‌ری (پیێترۆ دێللا ڤاللێ)‌‌ دانیشتووی شاری به‌غدا بووه‌ Ùˆ باوکی ئاسۆری Ùˆ دایکی ئه‌رمه‌Ù†ÛŒ بووه‌. له‌بنه‌Ú•Ù‡‌تدا (سێتتی مه‌عانی) Ùˆ دایک Ùˆ باوکی خه‌ÚµÚ©ÛŒ شاری (ماردین) بوون.

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون