PÊNÛS
 
Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی 
     2017-02-13
کنێر عه‌بدوڵڵا

Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی

 

کنێر عه‌بدوڵڵا، نووسەر

ساڵانه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی به‌ شێواز Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جۆربه‌جۆر یاد ده‌کرێته‌وه‌ Ùˆ مه‌راسیمی جیاوازی بۆ ساز ده‌کرێت؛ ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی به‌Ù¾ÛŽÛŒ ناوچه‌ Ùˆ له‌ وڵاته‌ جیاوازه‌کاندا، به‌تایبه‌تی له‌ کۆمه‌ÚµÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی Ùˆ به‌تایبه‌تتر له‌ کوردستاندا، سه‌باره‌ت به‌Ù… بابه‌ته‌ دید Ùˆ تێڕوانینی جیاواز له‌ ئارادا ده‌بێت Ùˆ بۆچوون Ùˆ لێکدانه‌وه‌ÛŒ جیاوازیش ده‌کرێت.

Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی بۆ؟

14/ÛŒ شوباتی Ú¾Ù‡‌موو ساڵێك، Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی، یان Ú•Û†Ú˜ÛŒ ڤالانتاین، یاخود Ú•Û†Ú˜ÛŒ عاشقان، بۆنه‌یه‌Ú©Ù‡‌ Ú©Ù‡‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا عاشقان، یان خۆشه‌ویسته‌کان خۆشه‌ویستیی خۆیان بۆ یه‌کتری ده‌رده‌بڕن Ùˆ یادی ده‌Ú©Ù‡‌نه‌وه‌ Ùˆ ئاهه‌Ù†Ú¯ÛŒ بۆ ساز ده‌Ú©Ù‡‌Ù†.

له‌Ù… Ú•Û†Ú˜Ù‡‌دا خۆشه‌ویستان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جۆربه‌جۆری وه‌Ú© نامه‌گۆڕینه‌وه‌ØŒ ناردنی لقێک Ú¯ÙˆÚµÛŒ سوور، یان ده‌سته‌ Ú¯ÙˆÚµÛŽÙƒÛŒ بچووك، چوكلێت، كارتی پیرۆزبایی، نامه‌یه‌ÙƒÛŒ دڵداری، ئاڵوگۆڕی وشه ‌Ùˆ هه‌ست، Ú†Ù‡‌ند دێڕه‌ هۆنراوه‌یه‌Ú©ÛŒ دڵداری Ùˆ جۆره‌کانی شیرینییه‌وه،‌ گوزارشت له ‌خۆشه‌ویستیی خۆیان بۆ یه‌کتری ده‌Ú©Ù‡‌Ù† Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ ده‌رخستنی هه‌ست Ùˆ نه‌ستی  Ø³Û†Ø²Ø¯Ø§Ø±ÛŒÛŒØ§Ù† ده‌ده‌Ù† و، به‌ هۆیه‌وه‌ دیاری ده‌ده‌نه‌ یه‌کتری Ùˆ هه‌ر به‌Ùˆ بۆنه‌یه‌وه‌ جلوبه‌رگی سوور ده‌پۆشن، وه‌Ùƒ به‌ÚµÛŽÙ†ÛŽÙƒ بۆ دووپاتكردنه‌وه‌ÛŒ خۆشه‌ویستی له‌ نێوانیاندا. Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی ئه‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ تایبه‌تن و، به‌زۆری له‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ سوور، هه‌روه‌ها سپی Ùˆ په‌مه‌ییدا خۆی ده‌بینێته‌وه.‌

Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ خۆشه‌ویستی چییه‌ØŸ

خۆشه‌ویستی، وه‌Ú© هه‌ر Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŽÚ©ÛŒ تری زانستی، له ‌یه‌Ú© پێناسه‌دا کورت ناکرێته‌وه‌Ø› ئه‌وه‌یش به‌ Ù‡Û†ÛŒ فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ندی Ùˆ فره‌تێڕوانینی بواره‌ جیاجیاکانه‌وه‌. به‌ڵام به‌ مانا فراوانه‌Ú©Ù‡‌ی، خۆشه‌ویستی ماناگه‌Ù„ÛŽÚ© ده‌به‌خشێ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ پۆلێنکردنی جۆری په‌یوه‌ندییه‌Ú©Ù‡‌ØŒ جیاوازی به‌خۆوه‌ ده‌بینێ Ú©Ù‡‌ ده‌شێت جۆری خۆشه‌ویستییه‌Ú©Ù‡‌ خۆشه‌ویستی مرۆڤ بێت بۆ Ú¯Ù‡‌Ù„ØŒ نیشتمان، وڵات یان پله‌ یه‌Ú©Ù‡‌کانی خزمایه‌تی، یان زیاتر، یاخود بۆ هاوڕێ، خۆشه‌ویست Ùˆ هاوسه‌ر Ùˆ ...بێت.

به‌ دیوێکی تردا بناغه‌ÛŒ هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌Ú©ÛŒ مرۆیی، هه‌موو تازه‌Ú¯Ù‡‌ری Ùˆ بوونێک، هه‌موو داهێنان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنه‌کان، له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا Ú•Ù‡‌گوڕیشه‌ÛŒ بۆ Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ خۆشه‌ویستی ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌.

ڤاله‌نتين کێیه‌ØŸ

ڤاله‌نتين ئه‌Ùˆ قه‌شه‌یه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ له‌ ڕۆژانی حوکمی ئیمپراتۆڕی یۆنانی، کلاودیۆسی دووه‌Ù…ØŒ له‌ کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ÛŒ سێیه‌Ù…ÛŒ میلادیدا ژیانی به‌سه‌ر ده‌برد. له‌ فبرایه‌ری 270Ù… له‌ سێداره ‌درا. هۆکاری له‌سێداره‌دانی، ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رپێچیکردنی له‌ بڕیاره‌کانی ئیمپراتۆر، Ú©Ù‡‌ له‌به‌ر هۆکارێک بانگه‌شه‌ÛŒ بۆ Ú•Ù‡‌تکردنه‌وه‌ÛŒ هه‌موو ماره‌کردنێکی کچان Ùˆ کوڕان ده‌کرد، به‌ڵام ڤاله‌نتینی قه‌شه‌ به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ نهێنی، وه‌Ú© ڕێزێک بۆ خۆشه‌ویستان Ùˆ عاشقان ئه‌نجامی ده‌دا، تا ئه‌Ùˆ کاته‌ÛŒ نهێنییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ئاشکرا بوو Ùˆ ئیدی لێپێچینه‌وه‌ÛŒ Ù„ÛŽ کرا.

ڤالانتاین وه‌Ú© جه‌Ú˜Ù†ÛŽÚ©ÛŒ ڕۆژاوایی:

ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی ڤالانتاین جه‌Ú˜Ù†ÛŽÙƒÛŒ ڕۆژاوایییه‌ØŒ به‌ڵام له‌ زۆربه‌ÛŒ وڵاتانی جیهان له‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌دا به‌ شێوازی جۆربه‌جۆر یاد ده‌کرێته‌وه‌ و، له هه‌مان کاتدا له‌‌ هه‌ندێك وڵات یان ناوچه‌ÛŒ تردا به ‌هۆكاری‌ جیاجیا، یادی‌ ئه‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ ناكرێته‌وه‌.

له‌ کوردستاندا دید Ùˆ تێڕوانینی جیا ده‌خرێنه ‌ڕوو، به‌تایبه‌ت له ‌لایه‌Ù† Ú©Ù‡‌سانی ئایینیی Ùˆ حزبه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌کانه‌وه ‌و، له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ قسه‌ÛŒ‌ جیاوازی خۆیان هه‌یه. هه‌ندێک باوه‌ڕیان وایه‌ Ú©Ù‡‌ ئه‌Ùˆ بۆنه‌یه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌Ú©ÛŒ به‌ Ú©Ù‡‌لتووری کوردستانه‌وه‌ نییه ‌Ùˆ یادکردنه‌وه‌ÛŒ هیچ پێویست Ùˆ گرنگ نییه‌Ø› ئیدی به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ هۆکاره‌کانی ده‌به‌ستنه‌وه‌ به‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ بۆنه‌یه‌ په‌یوه‌ندیدار Ùˆ هه‌ڵقووڵاوی کۆمه‌ÚµÛŒ ڕۆژاوایه‌ØŒ به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ تریش هۆکاره‌کان ده‌به‌ستنه‌وه‌ به‌وه‌ÛŒ Ú©Û• گرێدراوی ئایینی مه‌سیحه‌ Ùˆ هیچ په‌یوه‌ندییه‌Ú©ÛŒ به کۆمه‌ÚµÛŒ کوردییه‌وه‌ نییه‌.‌ له‌ ڕاپرسییه‌Ú©ÛŒ تایبه‌ت به‌ ‌وڵاتانی ئیسلامیدا، ڤالانتاین وه‌Ùƒ جه‌Ú˜Ù†ÛŽÙƒÛŒ قه‌ده‌غه‌ دێته‌ هه‌ژمار و، ته‌نانه‌ت جه‌ژنگرتن Ùˆ سازدانی بۆنه‌ له‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌دا به‌ دژی یاسا داده‌نرێ‌.

له‌ عه‌ره‌بستان، فرۆشتنی هه‌ر شتێكی په‌یوه‌ندیدار به‌ ڤالانتاین له‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌دا قه‌ده‌غه‌یه‌ Ùˆ پۆلیسی مه‌زهه‌بیی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌یش ڕێگری له‌  فرۆشتنی هه‌ر دیارییه‌ÙƒÛŒ ئه‌وینداریی وه‌Ùƒ Ú¯ÙˆÚµÛŒ سوور Ùˆ هه‌ر شتێکی تر، ده‌Ú©Ù‡‌Ù†. هه‌روه‌ها‌ له‌ هه‌ندێ شوێندا سازدانی ئاهه‌Ù†Ú¯ به‌Ùˆ بۆنه‌یه‌وه‌ به‌ هۆکاری جیاواز قه‌ده‌غه‌ ده‌کرێت، بۆ نموونه‌ به‌رپرسانی‌ شارێكی‌ قیرقیزستان بڕیاریان دا سازکردنی ئاهه‌Ù†Ú¯ به ‌بۆنه‌ÛŒ‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ‌ خۆشه‌ویستییه‌وه‌ له‌ناو قوتابخانه‌كانی‌ ئه‌Ùˆ شاره‌دا قه‌ده‌غه‌ بكرێت و، هۆكاره‌كه‌یان Ú¯Ù‡‌ڕانده‌وه‌ بۆ پارێزگاریكردن له‌ پاراستنی Ú•Ù‡‌وشتی‌ منداڵه‌كان.

ڤالانتاین له‌ چییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ گرتووه‌ØŸ

سه‌باره‌ت به ‌ڤالانتاین Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌Ùˆ ڕۆژه، Ú†Ù‡‌ندین بۆچوونی جیاواز هه‌یه‌‌. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ بۆچوو‌نه‌كان ئه‌وه‌یه‌ پاش بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ مه‌سیحییه‌ت Ùˆ هاتنی ڕۆمانه‌كان بۆ ناو ئایینی مه‌سیحیه‌ت، ڕۆمانه‌كان له‌سه‌ر ئاهه‌نگگێڕان به‌ بۆنه‌ÛŒ "جه‌Ú˜Ù†ÛŒ خۆشه‌ویستی"یه‌وه به‌رده‌وام بوون‌ØŒ به‌ڵام له‌ Ú†Ù‡‌مكه‌ بتپه‌رستییه‌كه‌ÛŒ خۆیان (خۆشه‌ویستی ئیلاهی)ØŒ گواستیانه‌وه ‌بۆ Ú†Ù‡‌مكێكی تر و، به‌ Ú¯Ù‡‌واهیده‌رانی خۆشه‌ویستی گوزارشتیان Ù„ÛŽ ده‌كرد.

له‌ سه‌ده‌ÛŒ سێی زایینی Ùˆ سه‌رده‌Ù…ÛŒ‌ "ئیمپراتۆریی Ú•Û†Ù…"دا، سه‌ركرده‌یه‌Ùƒ هه‌بوو به ‌ناوی "كلاودیۆسی دووه‌Ù…" Ú©Ù‡‌ حوكمڕانیی ڕۆمانییه‌كانی ده‌كرد Ùˆ به‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌رقاڵبوونی به‌ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌وه‌ØŒ ژنهێنانی له‌ سه‌ربازه‌كانی قه‌ده‌غه ‌كرد، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ به‌شداریی جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان بكه‌Ù† Ùˆ به‌ژنهێنانه‌وه‌ سه‌رقاڵ نه‌بن، به‌ڵام "ڤاله‌نتین"ÛŒ قه‌شه،‌ ڕووبه‌ڕووی بڕیاره‌كه‌ÛŒ ئیمپراتۆر بوه‌وه‌ و، ژێربه‌ژێر Ùˆ به‌نهێنی گرێبه‌ستی ژنهێنانی بۆ سه‌ربازه‌كان ئه‌نجام ده‌دا.

ئه‌Ù… قه‌شه‌یه‌ به‌وه‌ ناسرا بوو كه‌ Ú¯ÙˆÚµÛŒ ده‌كرده‌ دیاری بۆ هه‌موو خۆشه‌ویسته‌كان، به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ÛŒ ماره‌كراون. ئه‌Ù… كاره‌ÛŒ دژی ڕۆمانییه‌كان ئه‌نجام ده‌دا، كه‌ له‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌دا ماره‌كردن به‌ شه‌رعییه‌تی مه‌سیح له‌ ئیتاڵیا قه‌ده‌غه‌كراو بوو؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ  ئایینی مه‌سیحی په‌یڕه‌Ùˆ نه‌ده‌كرا. هه‌رچه‌نده‌ ڤا‌له‌نتین له‌ لای پاشای كلاودیۆسی دووه‌Ù… كه‌سایه‌تییه‌ÙƒÛŒ به‌هێز Ùˆ په‌سه‌ند بوو، به‌ڵام كاتێك كلاودیۆس به‌Ùˆ مه‌سه‌له‌یه‌ÛŒ زانی، بڕیاری زیندانیكردنی ڤا‌له‌نتینی ده‌ركرد.

ڤا‌له‌نتین له‌ناو زینداندا عاشقی ÙƒÚ†ÛŒ زیندانبانه‌‌كه‌ بوو. به‌Ùˆ جۆره‌ÛŒ كه‌ له ‌ئه‌فسانه‌كاندا هاتووه‌ØŒ ڤا‌له‌نتین نامه‌ÛŒ بۆ ئه‌Ùˆ ÙƒÚ†Ù‡‌ ده‌نارد Ùˆ له‌سه‌ری ده‌نووسی "له‌ لایه‌Ù† ڤا‌له‌نتینی تۆوه"‌. ئه‌Ùˆ كاره‌ÛŒ ڤاله‌نتین، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ پاشا Ú•Ù‚ÛŒ Ù„ÛŽ هه‌ڵبستێ Ùˆ بڕیار بدات له‌ سێداره‌ÛŒ بدا و، له‌ ئاكامدا قه‌شه‌ به‌ تاوانی له‌یه‌كماره‌كردنی ئه‌Ùˆ عاشقانه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ یاساكانی كلاودیۆسی دووه‌مه‌وه‌ØŒ له‌ ‌14-2-269 له‌ سێداره‌ درا. به‌ڵام له ‌پاش بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ ئایینی مه‌سیحی Ùˆ له‌ دوای مردنی ڤا‌له‌نتین به‌ 200 ساڵ، قه‌شه‌ گێلاسیس بڕیاری دا 14ÛŒ شوباتی هه‌موو ساڵێك ببێته‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستیی جیهانی، كه‌ به‌ ناوی "ڤا‌له‌نتین"Ù‡‌وه‌ØŒ ناو نرا ‌"جه‌Ú˜Ù†ÛŒ خۆشه‌ویستی"ØŒ یان "جه‌Ú˜Ù†ÛŒ عاشقان"ØŒ كه ‌بانگه‌وازی بۆ خۆشه‌ویستی Ùˆ ئاشتی ده‌كرد.

هه‌ر بۆیه،‌ وه‌Ùƒ شه‌هیدی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ عه‌شقی ده‌ناسن و، له‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌وه‌ ڤا‌له‌نتین وه‌Ùƒ هێمایه‌ÙƒÛŒ عه‌شق Ùˆ خۆشه‌ویستی پێناسه‌ ده‌كرێ Ùˆ هه‌موو ساڵێ له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ 14ÛŒ فێبرایه‌ر عاشقان به‌Ùˆ بۆنه‌یه‌وه‌ پیرۆزبایی له‌یه‌کتر ده‌Ú©Ù‡‌Ù†.

له ‌ساڵی 350ÛŒ زایینی له ڕۆما، به‌ مه‌به‌ستی به‌رزڕاگرتنی ناوی "ڤاله‌نتین" Ùˆ یادكردنه‌وه‌ی، له‌Ùˆ شوێنه‌ÛŒ كه‌ تێیدا كوژرا كه‌نیسه‌یه‌Ùƒ دروست كرا. دواتر پیاوانی ئایینیی مه‌سیحی دژ به‌Ù… دیارده‌یه ‌وه‌ستانه‌وه‌ Ùˆ به‌ شێوێنه‌ری Ú•Ù‡‌وشتی كچان Ùˆ كوڕانی لاویان له‌ قه‌ÚµÙ‡‌Ù… دا و، له‌ناو خودی ئیتاڵیادا كه‌ Ù¾ÛŽÛŒ به‌ناوبانگ بوو، ئه‌Ù… جه‌ژنه‌ هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌Ø› به‌ڵام له ‌سه‌ده‌ÛŒ (18Ùˆ 19)ÛŒ زایینیدا دووباره زیندوو كرایه‌وه‌.

ئه‌Ù… دیارده‌یه‌ ته‌نیا وڵاتانی ڕۆژاوای نه‌گرته‌وه‌ØŒ به‌ڵكوو ته‌شه‌نه‌ÛŒ سه‌ند Ùˆ خۆی هاوێشته ‌Ù†ÛŽÙˆ وڵاتانی ئیسلامییه‌وه ‌و، كچان Ùˆ كوڕانی موسڵمانیش ده‌ستیان به‌ جێبه‌جێكردنی داب Ùˆ نه‌ریت Ùˆ دروشمه‌كانی ئه‌وان كرد و، به‌ بۆنه‌ÛŒ جه‌Ú˜Ù† Ùˆ یاده‌كانی ئه‌وانه‌وه‌ ئاهه‌Ù†Ú¯ Ùˆ خۆشییان ده‌رده‌بڕی.

كلاودیۆس هه‌ندێك باوه‌Ú•ÛŒ سه‌یری هه‌بوو، بۆ نموونه‌ Ù¾ÛŽÛŒ وابوو ‌ئه‌Ùˆ سه‌ربازانه‌ÛŒ كه‌ سه‌ڵتن، باشتر Ùˆ به‌هێزترن له‌Ùˆ سه‌ربازانه‌ÛŒ كه‌ Ú˜Ù† Ùˆ منداڵیان هه‌یه‌Ø› بۆیه‌ بڕیارێكی دا Ùˆ گوتی: "سه‌ربازانی ئیمپڕاتۆری Ú•Û†Ù…ØŒ نابێ Ú˜Ù† بخوازن Ùˆ ده‌بێ سه‌ڵت Ùˆ Ú•Ù‡‌به‌Ù† بن." كلاودیۆس هه‌ر بڕیارێك كه‌ ده‌ری ده‌كرد Ù„ÛŽÛŒ پاشگه‌ز نه‌ده‌بۆ‌وه‌ Ùˆ ده‌بوایه‌ جێبه‌جێ بكرێت، بۆیه‌ كه‌س نه‌یده‌وێرا یارمه‌تیی ئه‌Ùˆ سه‌ربازانه‌ بدات كه‌ ده‌یانویست Ú˜Ù† بخوازن.

چیرۆكی جه‌Ú˜Ù†ÛŒ خۆشه‌ویستی:

جه‌Ú˜Ù†ÛŒ خۆشه‌ویستی، به ‌یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ جه‌ژنه‌كانی ڕۆمانه‌ بتپه‌رسته‌كان داده‌نرێت Ùˆ زیاد له‌ (17) سه‌ده‌ له‌مه‌Ùˆ Ù¾ÛŽØ´ØŒ لای ڕۆمانه‌كان بتپه‌رستی باو بووه ‌و، ئه‌Ùˆ جه‌ژنه‌ گوزارشت بووه ‌له‌ Ú†Ù‡‌مكی بتپه‌رستیی ڕۆمانییه‌كان بۆ خۆشه‌ویستیی خودایی.

ئه‌Ù… بۆنه ‌بتپه‌رستییه،‌ Ú†Ù‡‌ندین ئه‌فسانه ‌Ùˆ خورافیاتی له‌پشته‌وه‌یه‌ كه ‌لای ڕۆمانه‌كان Ùˆ میراتگره ‌گاوره‌كانیش هه‌ر به‌رده‌وام بووه‌. له‌وانه‌ØŒ ڕۆمانه‌كان Ú©Ù‡‌ باوه‌ڕیان وا بووه‌‌ "ڕۆملیۆس"ÛŒ دامه‌زرێنه‌ری شاری "ڕۆما" Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ له‌ ڕۆژان گورگێك شیری داوه‌تێ Ùˆ ئه‌مه‌یش هێز Ùˆ بیرتیژیی Ù¾ÛŽ به‌خشیوه‌Ø› ئیدی له‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ به‌دواوه‌ ڕۆمانه‌كان به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ ڕووداوه‌وه ‌له‌ ناوه‌ڕاستی مانگی شوباتی هه‌موو ساڵێكدا ئاهه‌نگیان گێڕاوه‌.

جه‌Ú˜Ù†ÛŒ خۆشه‌ویستی چییه‌ØŸ

له ‌سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ ئه‌Ù… Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ خه‌سڵه‌تێکی ڕۆمانسیی Ù¾ÛŽ به‌خشراوه ‌و، Ú¯Ù‡‌وره‌ ئه‌دیبی ئینگلیزی، جێڤری چۆسه‌ر، هۆنراوه‌ÛŒ بۆ ئه‌Ù… بۆنه‌یه‌ نووسیوه‌. له‌ سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌‌وه‌ له‌ بریتانیا کارتی جه‌Ú˜Ù†ÛŒ خۆشه‌ویستی ده‌رکه‌وتووه‌ Ùˆ جێی نامه‌ÛŒ گرتۆ‌ته‌وه‌ و، بووه‌ به ‌مۆدێلێکی ئه‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌ له‌Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌دا. له‌ ساڵی 1847دا Ú˜Ù†ÛŽÚ© به ‌ناوی "ئه‌ستر هاوڵاند"ØŒ بۆ یه‌Ú©Ù‡‌Ù… جار کارتی جه‌Ú˜Ù†ÛŒ خۆشه‌ویستیی له ‌ماڵه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ خۆی Ùˆ له ‌ویلایه‌تی ماساچووسێت/ ئه‌مریکا دروست کردووه،‌ Ú©Ù‡‌ لاساییی کارته‌ ئینگلیزییه‌کانی کردبۆوه ‌و، ده‌ستی کرد به ‌فرۆشتنی. له‌Ùˆ کاته‌وه‌ ئیتر کارتی جه‌Ú˜Ù†ÛŒ ڤالانتاین Ú©Ù‡‌وته‌ بازاڕه‌وه ‌Ùˆ ده‌فرۆشرێت‌ و، بوو به‌ بازرگانییه‌Ú©ÛŒ پڕقازانج وه‌Ú© کارتی جه‌ژنه‌کانی تر.

ساڵانه‌ له ‌هه‌موو دنیادا یه‌Ú© بلیۆن کارتی پیرۆزباییی ئه‌Ùˆ جه‌ژنه‌ ده‌فرۆشرێت‌ و، به‌مه‌ØŒ دوای کارتی جه‌Ú˜Ù†ÛŒ سه‌ری ساڵ به ‌پله‌ÛŒ دووه‌Ù… دێت. به‌Ù¾ÛŽÛŒ لێکۆڵینه‌وه‌کان، پیاوان دوو ئه‌وه‌نده‌ÛŒ ژنان ئه‌Ùˆ کارتانه‌ ده‌Ú©Ú•Ù†. Ù„Û• باشووری كوردستان، وێڕای تێڕوانینی جیاواز سه‌باره‌ت ئه‌Ù… بۆنه‌یه‌ØŒ ماوەی چەند ساڵێكە ئەم Ú•Û†Ú˜Û• لەناو خەڵکدا Ùˆ بەتایبەت لەناو گەنجاندا گرنگیی Ù¾ÛŽ دەدرێت ‌Ùˆ چالاكیی جۆراوجۆری بۆ Ú•ÛŽÙƒ دەخرێت.

بیروباوه‌Ú•Ù‡‌کان ده‌رباره‌ÛŒ جه‌Ú˜Ù†ÛŒ خۆشه‌ویستی:

بیروباوه‌Ú•Ù‡‌کان له‌باره‌ÛŒ ئه‌Ù… بۆنه‌یه‌وه‌ØŒ تێڕوانینی جۆراوجۆر له‌خۆ ده‌گرێت. بۆ نموونه‌ØŒ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌Ùˆ بیروباوه‌ڕانه‌ÛŒ هه‌بووه‌ØŒ له‌ ماوه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ جه‌ژنه‌دا ئه‌Ùˆ کچانه‌ÛŒ ده‌Ú¯Ù‡‌یشتنه‌ ته‌مه‌Ù†ÛŒ هاوسه‌رگیری، ناویان له‌ناو کاغه‌زێکی بچووکدا ده‌نووسرا Ùˆ ده‌خرایه‌ شوێنێکی دیاریکراوه‌وه‌ØŒ پاشان ئه‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌نجانه‌ÛŒ ئاره‌زووی هاوسه‌رگیریان ده‌کرد، ده‌هاتن Ùˆ هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌یان کاغه‌زێکی ده‌رده‌هێنا، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ دواییدا له‌ خزمه‌تی خاوه‌Ù†ÛŒ ئه‌Ùˆ ناوه‌دا بوایه‌. بۆ ماوه‌ÛŒ ساڵێک هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌یان یه‌کتریان ده‌ناسی Ùˆ له‌ کۆتاییدا هاو‌سه‌رگیرییان ده‌کرد. به‌ڵام Ú©Ù‡‌نیسه‌ ئه‌Ùˆ نه‌ریته‌ÛŒ Ú•Ù‡‌ت کرده‌وه‌Ø› له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ÛŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ تێکدانی ئاکاری کچان Ùˆ کوڕان.

ئه‌Ù… بیروباوه‌Ú•Ù‡‌ له‌ وڵاتی ئیتاڵیادا ناوبانگی هه‌بوو‌ Ùˆ له‌ÙˆÛŽØ´ سه‌ری هه‌ڵدا. هه‌ندێک له‌ دید Ùˆ تێڕوانینه‌کان وا باس ده‌Ú©Ù‡‌Ù† Ú©Ù‡‌ ئینگلیزه‌کان له‌ سه‌ده‌ÛŒ پازده‌ÛŒ زایینییه‌وه‌ ئاهه‌نگیان ده‌گێڕا و،‌ له‌ سه‌ده‌ÛŒ هه‌ژده ‌Ùˆ نۆزده‌دا هه‌ندێ له‌ وڵاتانی ڕۆژاوا ده‌ستیان به‌ ئاهه‌نگگێڕان کرد. پاش ئه‌وه‌ له‌ هه‌ندێ کتێبخانه‌کاندا له‌ شێوه‌ÛŒ‌ کتێبی بچووکدا به‌ ناوی "کتێبی ڤاله‌نتین" بڵاو بووه‌وه‌‌ØŒ Ú©Ù‡‌ هۆنراوه‌ÛŒ ڕۆمانسی Ùˆ پێشنیاری ده‌رباره‌ÛŒ چۆنێتیی نووسینی نامه‌ÛŒ ڕۆمانسی Ùˆ سۆزداری Ùˆ ئه‌وینی له‌خۆ ده‌گرت، بۆ ئه‌Ùˆ Ú©Ù‡‌سانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ ده‌یانویست کارتی پیرۆزبایی Ùˆ خۆشه‌ویستی بۆ خۆشه‌ویسته‌کانیان بنێرن.

 

په‌یوه‌ندیی خۆشه‌ویستی له‌ کوردستاندا:

په‌یوه‌ندیی خۆشه‌ویستیی نێوان دوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی جیاواز له‌ باشووری کوردستاندا  ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی له‌ دۆخێکی ته‌مومژاوی Ùˆ بگره‌ له‌ قه‌یراندایه‌ØŒ به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتدا لێکدانه‌وه‌ Ùˆ تێڕوانینی جیاوازی له‌ ئاستدا ده‌کرێت. به‌ جۆرێک Ú©Ù‡‌ له‌ کۆمه‌ÚµÛŒ کوردیدا په‌یوه‌ندیی خۆشه‌ویستی، نه‌Ú© ته‌نیا نه‌بووه‌ته‌ Ú©Ù‡‌لتوورێک Ú©Ù‡‌ له‌ لایه‌Ù† خێزان Ùˆ تاکه‌کانه‌وه‌ په‌سه‌ند بکرێت Ùˆ له‌ هه‌مان کاتدا به‌دیدێکی مرۆڤدۆستانه‌وه‌ سه‌یر بکرێت Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌ڵدا بکرێت، به‌ڵکوو به‌ شێوه‌یه‌Ú©Ù‡ Ú¯Ù‡‌ر له‌ نێوان مرۆڤه‌کاندا ئه‌نجام بدرێت، ده‌بێت کۆتایییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ته‌نیا به‌ Ú¯Ù‡‌یشتن بێت به‌ یه‌کتری Ùˆ له‌ژێر سه‌قفی هاوسه‌رگیریدا کۆتایی ‌بێت. چونکه‌ ده‌ره‌نجام Ú¯Ù‡‌ر هاوسه‌رگیری نه‌Ú©Ù‡‌ن، ئه‌وا شکست Ùˆ بێئومیدی Ùˆ بێمتمانه‌یی Ùˆ کاره‌ساتی جۆربه‌جۆری Ù„ÛŽ ده‌Ú©Ù‡‌وێته‌وه‌ Ú©Ù‡‌ زۆر جار به ‌Ù‡Û†ÛŒ هۆکارگه‌Ù„ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ ته‌نیا Ú©Ú†Ù‡‌Ú©Ù‡‌ باجی Ú¯Ù‡‌وره ‌Ùˆ زیانی ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ ده‌داته‌وه‌. ئه‌وه‌یش له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ تێگه‌یشتن له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان دوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز پرۆسه‌یه‌Ú© نییه‌ بۆ نزیکبوونه‌وه‌ Ùˆ ناسین Ùˆ تێگه‌یشتنی دوو مرۆڤه‌Ú©Ù‡‌ له‌ یه‌کتری Ú©Ù‡‌ له‌ کۆتاییدا، Ú¯Ù‡‌یشتنیان به ‌یه‌کتری ئه‌Ú¯Ù‡‌رێک بێت Ùˆ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌Ú©Ù‡‌یشی ئه‌Ú¯Ù‡‌رێکی تر Ùˆ بێ ئه‌وه‌ÛŒ دواجار ببنه‌ دوژمنی یه‌کتری؛ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ به‌ دیوێکی تردا زۆر جار ئه‌وه‌نده‌ÛŒ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌قڵییه‌تێکی پیاوسالارییه‌وه‌ سه‌یری ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندییانه‌ ده‌کرێت Ú©Ù‡‌ ئامانج Ù„ÛŽÛŒ به‌یه‌Ú©Ú¯Ù‡‌یشتنه‌ بۆ تێربوون Ùˆ به‌تاڵکردنه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه سێکسییه‌کان Ùˆ سه‌یرکردنی کچان له‌ دیدێکی مێیینه‌بوونه‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌نده‌ سه‌یری ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندی Ùˆ پرۆسه‌یه‌ ناکرێت وه‌Ú© جۆرێک له‌ په‌یوه‌ندیی مرۆیی Ùˆ خۆشه‌ویستیی ڕاسته‌قینه‌ Ú©Ù‡‌ وه‌Ú© دوو مرۆڤ ده‌بنه‌ ته‌واوکه‌ری یه‌کتری.

بۆیه‌ ده‌ره‌نجامی هه‌موو ئه‌Ùˆ جۆره‌ هه‌ڵبژاردانانه،‌ کاریگه‌ری Ùˆ ئاسه‌واری جۆربه‌جۆری  Ù„ÛŽ ده‌Ú©Ù‡‌وێته‌وه‌. هه‌ندێک له‌ کوڕان Ùˆ کچان به‌شاراوه‌یی Ùˆ دزیی Ú©Ù‡‌سوکار Ùˆ ده‌وروبه‌ره‌وه‌‌ په‌یوه‌ندیی خۆشه‌ویستی ده‌به‌ستن. هه‌ندێکی تر ده‌ترسن و، Ú¯Ù‡‌ر بشیانه‌ÙˆÛŽØŒ ناتوانن په‌یوه‌ندییه‌Ú©Ù‡‌یان به‌ پرۆسه‌ÛŒ خۆشه‌ویستیدا بڕوات Ùˆ ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌مینه‌Ù† ئه‌وانه‌ÛŒ به‌ئاشکرا په‌یوه‌ندی ببه‌ستن Ùˆ ده‌وروبه‌ریش بیزانن. چونکه‌ زۆر جار زانینی ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ØŒ له‌ لایه‌Ù† Ú©Ù‡‌سوکاره‌کانه‌وه‌ Ùˆ به‌تایبه‌ت له‌لایه‌Ù† Ú©Ù‡‌سوکاری Ú©Ú†Ù‡‌Ú©Ù‡‌وه به‌ ئاقاری ناخۆش کۆتایی دێت‌. ئه‌وه‌یش هه‌ندێ جار به‌ کوشتنی Ú©Ú†Ù‡‌که،‌ یان هه‌ردووکیان کۆتایی دێت، یان ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌زۆر به‌شوودانی Ú©Ú†Ù‡‌Ú©Ù‡‌ به‌ Ú©Ù‡‌سێکی تر یاخود Ú•Ù‡‌زامه‌ندنه‌بوون به‌Ùˆ Ú©ÙˆÚ•Ù‡‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی له‌Ú¯Ù‡‌ڵیدا هه‌بووه‌ Ùˆ هتد.

وێڕای هه‌موو ئه‌Ùˆ لێکدانه‌وه‌ Ùˆ هه‌ڵوێسته‌ جیاوازانه، بوونی خۆشه‌ویستی له‌ نێوان مرۆڤه‌کاندا، Ú¯Ù‡‌ر به‌ ئاقاری هاوسه‌رگیری یان Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌Ú©Ù‡‌یه‌وه‌ بڕوات، گرنگی Ùˆ کاریگه‌ریی خۆی هه‌یه‌Ø› ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی چاندنی تۆوی خۆشه‌ویستی، یان تێگه‌یشتن Ùˆ کارکردن به‌ هه‌ست Ùˆ سۆز Ùˆ  Ú•Ù‡‌فتاری خۆشه‌ویستی، په‌یوه‌ست Ùˆ په‌یوه‌ندیداره‌‌ به‌ پرۆسه‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ درێژخایه‌Ù† Ùˆ ته‌واوکه‌ر Ùˆ به‌رده‌وامی په‌روه‌رده‌یییه‌وه،‌ Ú©Ù‡‌ هه‌ر له‌ قۆناغه‌کانی ته‌مه‌Ù†ÛŒ منداڵییه‌وه‌ فێر ده‌کرێن Ùˆ کاری Ù¾ÛŽ ده‌کرێت و، له ‌هه‌مان کاتدا له‌ ژیانیدا Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ده‌بێت و، ده‌بێته‌ Ú©Ù‡‌لتوور و، له‌ ژیان Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری مرۆڤه‌کاندا Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ده‌بێت Ùˆ کاری Ù¾ÛŽ ده‌کرێت.

بۆیه‌ گرنگی Ùˆ به‌های خۆشه‌ویستی له‌ نێوان دوو مرۆڤدا، له‌وه‌دا به‌رجه‌سته Ùˆ به‌رده‌وامیی‌ ده‌بێت Ú©Ù‡‌ هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌یان قبووڵی یه‌کتری بکه‌Ù† وه‌Ú© خۆیان Ú©Ù‡‌ هه‌ن، نه‌Ú© وه‌Ú© ئه‌وه‌ÛŒ ته‌نیا خۆی، یان ئه‌ÙˆÛŒ دی ده‌یه‌وێت، به ‌شێویه‌Ú© Ú©Ù‡‌ هیچ Ú©Ù‡‌س هه‌ÙˆÚµÛŒ قۆرخکردن Ùˆ سه‌پاندنی جیهانی خۆی به‌سه‌ر ئه‌ÙˆÛŒ تردا نه‌دات. چونکه‌ دواجار له‌ خۆشه‌ویستیدا موڵکدارێتی، یان خاوه‌ندارێتی نییه‌ØŒ ئه‌وه‌نده‌ÛŒ به‌یه‌Ú©Ú¯Ù‡‌یشتنی دوو جیهان Ùˆ ژینگه‌ÛŒ جیایه‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ جیهانێکی یه‌کگرتووی هاوبه‌Ø´ Ù¾ÛŽÚ© ده‌هێنن Ú©Ù‡‌ هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌یان هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌هێزکردنی خاڵه‌ هاوبه‌شه‌کانی یه‌کتر ده‌ده‌Ù† Ùˆ ڕێز له‌ خاڵه‌ جیاوازه‌کانی یه‌کتریش ده‌گرن.

ئه‌مه‌ به‌ده‌ر له‌وه‌ÛŒ خۆشه‌ویستی به‌ واتای لێبوورده‌یی، به‌خشین Ùˆ قوربانیدان دێت‌ و،‌ له‌ هه‌مان کاتدا مه‌رج نییه‌ خۆشه‌ویستی، گرێدراوی ئامانج بێت Ùˆ دواجار هه‌ر ئه‌Ùˆ هه‌ستکردنانه‌یه‌ وا له‌ مرۆڤه‌کان ده‌کات خوازیاری به‌خته‌وه‌ری Ùˆ ژیانێکی ئارام Ùˆ خۆشی بن بۆ یه‌کتری؛ چونکه‌ دواجار ئه‌وه‌ خۆشه‌ویستییه‌ وا له‌ مرۆڤه‌کان ده‌کات لێبوورده‌یی، یه‌کترقبووڵکردن، قوربانیدان Ùˆ ئینتمابوون له‌ مرۆڤه‌کاندا بچێندرێ و، وا له‌ مرۆڤه‌کان ده‌کات ئاره‌زوومه‌ندانه‌ به‌خشنده‌ بن Ùˆ به‌ته‌Ù†Ú¯ یه‌کتره‌وه‌ بن Ùˆ یه‌کتری بپارێزن Ùˆ خۆشی Ùˆ چیژ له‌ ژیان وه‌ربگرن. خۆشه‌ویستییه‌ وا له‌ مرۆڤه‌کان ده‌کات باوه‌ڕیان به‌ مه‌سه‌له‌کان هه‌بێت Ùˆ ئامانجیان هه‌بێت Ùˆ خه‌بات له ‌پێناوی ناوه‌Ú•Û†Ú©ÛŒ به‌دیهێنانی بابه‌ت Ùˆ ئامانجه‌کانیان بکه‌ن، نه‌Ú© ڕواڵه‌تکارانه‌ Ùˆ ڕووکه‌شانه‌ کاری بۆ بکه‌Ù†. خۆشه‌ویستییه‌ هه‌میشه‌ ده‌بێته‌ وزه‌به‌خش به‌ تۆ و، تۆیش به‌ Ú©Ù‡‌سانی تر ده‌یبه‌خشیت و، ئه‌وانیش به‌وانی دیکه‌ Ùˆ هتد.

ئیدی ئه‌وه‌ خۆشه‌ویستییه‌ Ú©Ù‡‌ وا له‌ شته‌کان Ùˆ ده‌وروبه‌ر Ùˆ مرۆڤه‌کان Ùˆ ژیان ده‌کات Ú©Ù‡‌ به‌جوانی ببینرێن Ùˆ به‌خۆشه‌ویستییه‌وه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌موواندا بکرێت؛ مرۆڤه‌کان حه‌ز به‌ به‌رده‌وامێتیی ژیان بکه‌Ù† Ùˆ هه‌بن و، هه‌ست به‌ بوونی خۆیان له‌ ژیاندا بکه‌Ù†.


سه‌رچاوه‌کان:

1. ضحایا الحب: یوسف الحاج احمد

2. قصة عيد الحب: عبد الحميد شمس الدين

 

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون