PÊNÛS
سیسته‌می پاشایه‌تی له‌ ئه‌ورووپا  

2016-07-03

له‌ ئێستادا، 12 سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تیی سنووردار* له‌ ئه‌ورووپادا هه‌ن، كه‌ دە سیسته‌میان، پاشایه‌تیی میراتین‌.

بۆ نموونە، پاپا له‌ شاری ڤاتیكان Ùˆ پاشای ئه‌ندۆرا‌ لەلایەن سه‌ركۆماری فه‌رەنساوە ‌هه‌ڵده‌بژێردرێن. له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ÛŒ زایینیدا، ته‌نیا له‌ دوای فه‌ره‌نسا، سویسرا Ùˆ سان مارینۆ، سه‌رهه‌ڵدانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ كۆمارییه‌كان هه‌ر له‌Ùˆ سه‌ردەمدا ده‌ستی Ù¾ÛŽ كرد. له‌Ùˆ کاتدا زۆربه‌ÛŒ سیسته‌مه‌ پاشایه‌تییه‌كانی ئه‌ورووپا به‌ Ù‡Û†ÛŒ شه‌Ú• یان شۆڕشه‌وه‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ÛŒ 21ÛŒ زایینییەوە زۆربه‌ÛŒ وڵاته‌ ئه‌ورووپییه‌كان، سیسته‌Ù…ÛŒ كۆمارییان هه‌یە، كه‌ خه‌ÚµÙƒ سه‌رۆكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ هه‌ڵده‌بژێرن.

Ù„Û• ئێستادا، سیسته‌Ù…Û• پاشایه‌تییه‌كان Ù„Û• ئه‌ورووپا بریتین‌ له:‌ ئه‌ندۆرا (پاشا نیوه‌ Ú•Ù‡‌سمییه‌)ØŒ به‌لژیكا، دانمارك، لیختنشتاین، لۆگزامبۆرگ، مۆناكۆ، Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا، نۆروێژ، ئیسپانیا، سوید، بریتانیا Ùˆ شاری ڤاتیكان (هه‌ڵبژاردنی پاپا به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ مه‌زهه‌بی بەڕێوە دەچێت).

زۆربه‌ÛŒ سیسته‌Ù…Û• پاشایه‌تییه‌كان Ù„Û• ئه‌ورووپا، پاشایه‌تیی سنووردارن Ùˆ پاشا ناتوانێت له‌ باره‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تەوە بڕیار بدات، كه‌ واته‌ پاشا یان له‌ ڕووی یاسایییه‌وه‌ له‌ بڕیاردانی سیاسی‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌ØŒ یان Ú©Û•ÚµÚ© له‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆی وه‌رناگرێت. هه‌روه‌ها له‌Ù… باره‌‌شه‌وه‌ ڕیزپه‌Ú•ÛŽÙƒ هه‌یه‌ØŒ وه‌Ùƒ لیختنشتاین كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تیی نیوه‌ سنوورداره‌ Ùˆ شاهزاده‌كه‌ÛŒ هێشتا ده‌سه‌ڵاتی بڕیاردانی سیاسیی فراوانی هه‌یه‌ØŒ هه‌روه‌ها شاری ڤاتیكانیش كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تیی دینی هه‌یه‌.

Ù„Û•Ù… سەردەمەدا، هیچ هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ پاشایه‌تییانه‌ نه‌دراوه‌ Ùˆ جه‌ماوه‌ره‌ كۆمارییه‌كان له‌Ù… وڵاتانه‌دا كه‌مینەی سیاسین. هه‌روه‌ها حه‌وت سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تیی ئه‌ورووپا له‌ یه‌كێتی ئه‌ورووپادا ئه‌ندامن كه‌ بریتین له‌: (به‌لژیكا، دانمارك، لۆگزامبۆرگ، Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا، سوید، ئیسپانیا Ùˆ بریتانیا*.)

گشت بنه‌ماڵه‌ÛŒ پاشایه‌کانی ئه‌ورووپا، په‌یوه‌ندییان له‌ Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتردا هه‌یە Ùˆ خاڵی هاوبه‌شیان (جۆن ولیام فریسو)یه‌. ز‌نجیره‌ÛŒ پاشایه‌تیی به‌لژیكا، له‌ ساڵی 1831ÛŒ زایینی Ùˆ به‌ به‌رده‌وامیی پاشایه‌تی كردووه‌. له‌Ùˆ سه‌رده‌مدا Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا به‌ پاشایه‌تی (لێئوپۆلدی یه‌كه‌Ù…) له‌ ژێر داگیركه‌ریی بریتانیدا ڕزگاری بوو. به‌لژیكا ته‌نیا سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تیی "خۆشه‌ویستی جیهان"Ù‡‌ Ùˆ زۆرجار پاشاکەی به‌ (پاشای به‌لژیكا) ناوی ده‌بەن، نه‌Ú© پاشا‌ÛŒ وڵاتی به‌لژیكا. له‌ ڕێفراندۆمێک Ú©Û• Ù„Û• ئاداری ساڵی 1950دا ئه‌نجام درا، 68/57%ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ ئه‌Ù… وڵاته‌ دەنگیان به‌ پاشایه‌تیی (لێئوپولدی سێیه‌Ù…) دا. به‌ڵام هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ شه‌Ú•ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ جیهانی زۆر جێی گۆمان بوون Ùˆ به‌وه‌ تاوانبار بوو، كه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ تاج، پیلانی گێڕاوه‌. به‌هه‌ر حاڵ ئه‌Ùˆ له‌ ساڵی 1951دا له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ÙƒÛ†Ú•Ù‡‌كه‌ÛŒ وازی له‌ پاشایه‌تی هێنا Ùˆ پاشای ئێستای به‌لژیكا (ئه‌لبێرتی دووه‌مه‌).

زنجیره‌ÛŒ پاشایه‌تی له‌ دانمارك بۆ سه‌ده‌ÛŒ 10ÛŒ زایینی ده‌Ú¯Ù‡‌رێته‌وه‌ و، ئێستاش ٨٠%ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ ئه‌Ù… وڵاته‌ پشتیوانی له‌ پاشایه‌تی ده‌كه‌Ù† Ùˆ پاشای ئێستا‌ (مارگرێتی دووه‌مه‌). پاشایه‌تیی دانمارك دوڕگه‌كانی فارو Ùˆ گرینله‌ندیش ده‌گرێته‌وه‌ØŒ كه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تیی خۆجێیین‌. لۆگزامبۆرگ له‌ ساڵی 1815Û•ÙˆÛ• وڵاتێكی سه‌ربه‌خۆیە Ùˆ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ نه‌ریتی لۆگزامبۆرگ بەشێک له‌ پاشایه‌تیی Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا بوو.

Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا به‌Ø´ÛŒ سه‌ربه‌خۆی كۆماری حه‌وت به‌Ø´ÛŒ هوڵه‌ندا بوو، كه‌ بۆ ساڵی 1581 ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌. له‌ ساڵی 1795 فەرەنسا هۆڵەندای داگیر كرد، ئه‌Ù… داگیركردنه‌Ø´ تا ساڵی 1806ÛŒ خایاند Ùˆ دوای ئه‌Ùˆ پاشایه‌تیی Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا دامه‌زرا. Ù„Û• کاتی سه‌ربه‌خۆیی به‌لژیكا له‌ ساڵی 1831ØŒ وڵاتی Ù‡Û†ÚµÙ‡‌نداش شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ تری به‌خۆیه‌وه‌ بینی. ئه‌مڕۆكه‌ 70 تا 80%ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پاشایه‌تیدان Ùˆ پاشای ئێستای Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا (ویلیەم ئەلكساندر)Ù‡‌.

نۆروێژ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ یه‌كێتی ئه‌لمار بووه‌ ‌(1524 زانینی) Ùˆ Ù„Û• دواییدا كه‌وته‌ ژێر دەسەڵاتی دانمارك Ùˆ سویدەوە، له‌ كۆتاییدا له‌ ساڵی 1905 سه‌ربه‌خۆیی وه‌رگرت. به‌ڵام لایه‌نگرانی سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تی له‌Ù… وڵاته‌دا زۆر كه‌من Ùˆ نزیكه‌ÛŒ 20%Ù‡‌ Ùˆ پاشای ئێستای ئه‌Ù… وڵاته‌ (هرالدی چواره‌Ù…)Ù‡‌.

پاشایه‌تی له‌ ئیسپانیا له‌ ساڵی 1516 دامه‌زرا. له‌ ساڵی 1873 به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ كاتی كۆماری ئیسپانیا دروست بوو Ùˆ له‌ ساڵی 1874دا هه‌ڵوه‌شایەوە. Ù„Û• دواییدا له‌ ساڵی 1931 (فرانسیسكۆ فرانكۆ) سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تی له‌ناو برد Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ دیكتاتۆریی ره‌های دامه‌زراند، به‌ڵام دوای مردنی ئه‌Ùˆ له‌ ساڵی 1975 حكوومه‌ت كه‌وته‌ ده‌ستی (خوان كارلۆسی یه‌كه‌Ù…)ØŒ كه‌ ئێستاش هه‌ر به‌سه‌ر ئیسپانیادا حكوومه‌ت ده‌كات. 75%ÛŒ خه‌ÚµÙƒ لایه‌نگری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی پاشایه‌تین.

ته‌مه‌Ù†ÛŒ پاشایه‌تی له‌ سویدش‌ بۆ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئیپراتۆرییه‌تی دانماركی ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌ÙˆÛ•. پاشای ئێستای ئه‌Ù… وڵاته‌ (كارل گوستاوی شانزده‌هه‌Ù…)Ù‡‌. كۆنترین سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تی له‌ ئه‌ورووپادا، بریتانیایه‌ØŒ كه‌ له‌ ساڵی 871ÛŒ زایینییەوە دامه‌زراوه‌. له‌ ساڵی 1707دا (كرامۆل) به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ كاتی سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تی وه‌لانا، به‌ڵام له‌ دواییدا سیسته‌Ù…ÛŒ بریتانی له‌ ساڵی 1649 دروست بوو. له‌Ù… وڵاته‌دا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ كه‌ 82%ÛŒ خه‌ÚµÙƒ لایه‌نگری سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تین ‌(به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماری ساڵی 2006). زۆربه‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒ له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ باوه‌Ú•Ù‡‌ن، كه‌ پاشایه‌تی ئه‌Ù… وڵاته‌ ته‌نیا تا ده‌ ساڵی تر به‌ شێوه‌ÛŒ نه‌ریتی ده‌مێننه‌وه‌. به‌Ù… جۆره‌ 30%ÛŒ خه‌ڵكیش له‌Ùˆ باوه‌Ú•Ù‡‌دان كه‌ تا 30 ساڵی تر سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تی ئه‌Ù… وڵاته‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ده‌بێت.

ئه‌ندۆرا له‌ ساڵی 1278 سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تی هه‌بووه‌. له‌ ساڵه‌كانی ١٨١٢ تا ١٨١٣ بە ئیمپراتۆری فه‌ره‌نساوە لکێندرا. دوای نەمانی سیسته‌Ù…ÛŒ پاشایه‌تیی فه‌ره‌نسا، جارێکی تر ئەندۆرا سه‌ربه‌خۆیی وه‌رگرته‌وه‌.

له‌ ساڵی 1297 په‌رله‌مانی (گریمالدی)ÛŒ مۆناكۆی حكوومه‌تی ده‌كرد. له‌ ساڵی 1793 تا 1814 ئه‌Ù… وڵاته‌ Ù„Û• ژێر ده‌سه‌ڵاتی فه‌ره‌نسادا بوو. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ په‌یماننامه‌یه‌ÛŒ كه‌ Ù„Û• نێوان مۆناكۆ Ùˆ په‌رله‌مانی گریمالدی له‌ ساڵی 2002دا واژوو كرا، مۆناكۆ سه‌ربه‌خۆیی وه‌رگرت Ùˆ پاشای ئێستای (ئه‌لبێرتی دووه‌Ù…)Ù‡‌.

له‌ زۆربه‌ÛŒ سیسته‌مه‌ پاشایه‌تییه‌كانی ئه‌ورووپادا، پاشایه‌تیی میراتی Ùˆ به‌بێ Ú•Ù‡‌چاوكردنی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز، منداڵی یه‌كه‌Ù… دەبێتە پاشا‌. به‌ڵام له‌ مۆناكۆ، ئیسپانیا Ùˆ بریتانیا هێشتاش پاشایه‌تی به‌ منداڵانی یه‌كه‌Ù…ÛŒ ÙƒÛ†Ú• ده‌گات. یاساكانی پاشایه‌تیی میراتیی لیختنشتاین Ùˆ لۆگزامبۆرگ، كۆنترن له‌ پاشایه‌تییه‌كانی تری ئه‌ورووپایی، به‌Ùˆ واتایه‌ كه‌ ژنان بێبه‌شن له‌ پاشایه‌تی Ùˆ كاروباری په‌یوه‌ست به‌ پاشایه‌تی، بۆیه‌ له‌ لایه‌Ù† لیژنه‌ÛŒ به‌رگریی مافی ژنانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانەوە ڕەخنەی Ù„ÛŽ ده‌گیرێت.

چەمکی پاشا و پاشایەتی بۆ سەردەمی دەرەبەگایەتی دەگەڕێتەوە، بەڵام ئەورووپای سەردەم لە بواری سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەوە لە چاخی سەرمایەداریی گەشەندوودا دەژیت. ئاوێتەکردنی بەشێک لە تایبەتمەندیی سیستەمی فیۆدالی (دەرەبەگایەتی) دەگەڵ سیستەمی گەشەسەندووی سەرمایەداری ئەویش لە چاخی بەجیهانیبوونی هزر و تەنانەت کەرەسەکانی بەرهەمهێنانیشدا، لە پێناسەکانی جیهانی مۆدیڕن و ئەورووپای چاخی نوێیە.

لە دەرەوەی ئەورووپایشدا، ژاپۆن دەگمەنێکی دیکەیە. دڵی پێشکەوتنی پێشەسازی و تێکنۆلۆژیای زەمان لەو وڵاتە سەرمایەدارییە پێشکەوتووەدا لێ دەدات، بەڵام سەرۆکی دەوڵەتەکەی ئیمپراتۆرە، کە ئەمەیان بۆ سەردەمی کۆیلەداری، نەریتی ژاپۆن، ژینگەی سیاسی، کۆمەڵایەتی و دابونەریتی ئەو ناوچەیە دەگەڕێتەوە. بەشێک لە جیهانی مۆدێڕن کە هەڵگری پاشخانی کۆنە، ئاوا دەژیت و گەشە دەستێنێت.

* تێبینی: ئامارەکان هیی ساڵی ٢٠١٣ن.

سەرچاوەکان:

http://persian.euronews.com

http://www.ui.se/butik/landguiden

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون