PÊNÛS
 
Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە 
     2017-02-12
ڕێبوار بابکەیی

ڕۆڵی تورکیا لە دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە

 

ڕێبوار بابکەیی، مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دراساتی ستراتیژی- زانکۆی سەلاحەددین

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ù„Û• چەند ساڵی ڕابردودا، تا ئێستا، دوو بگۆڕی گەورەی بە خۆیەوە بینیوە: بەهاری عەرەبی Ùˆ داعش. هەردووکیان کاریگەرییەکی بێئەندازه‌یان لەسەر سەرلەنوێ داڕشتنەوەی هێز Ùˆ گرتنەبەری سیاسەتگەلێکی جیاواز Ùˆ خۆێندنەوەی ستراتیژیی  هەنووکەیی Ùˆ ئاییندەیی  بۆ هەڵومەرجەکان Ùˆ ئەگەرەکان هەبووە Ùˆ هەیانە، سەرباری ئەوەی Ú©Û• بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو دوو بگۆڕەوە یەکە نێودەوڵەتییەکان لەسەر ئاستی هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی، ناوچەکەیان کردۆتە Ú¯Û†Ù…ÛŽÚ©ÛŒ گەورە، بەتایبەتی Ù„Û• سووریادا؛ هەر یەکەیان دەیەوێ Ù„Û• ڕوانگەی بەرژەوەندییەکانی خۆیەوە ئەو Ú¯Û†Ù…Û• بشله‌Ù‚ÛŽÙ†ÛŽ و، خەریکی دروستکردنی هێز Ùˆ ناوچەی نفووز بن.

دۆخی سووریا، ئەو هەلومەرجە کۆتاییپێنەهاتووەیە Ú©Û• Ù„Û• پاڕادایمی بەهاری عەرەبیدا تایبەتمەندیی سیاسی Ùˆ ئاسایشی Ùˆ جیۆپۆلیتیکیی هەیە. بە گوزارشتێکی دیکە، سووریا ئەو هەلومەرجەیە Ú©Û• تەواوی هێزەکان (هێزی لۆکاڵی، هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی)ØŒ خەریکی دروستکردنی ناوچەی نفووز Ùˆ سەپاندنی هێژموونین، بە شێویەیه‌Ú© Ú©Û• هەر یەک Ù„Û•Ù… هێزانە بە پێوەری خۆی هەڵسەنگاندن بۆ چۆنیەتیی ئیدارەدانی ئەو دۆخە دەکات.

تورکیا یەکێکە Ù„Û•Ùˆ ئەکتەر Ùˆ هێزە هەرێمییانەی Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ کارلێکە سیاسییانەی Ú©Û• ئاماژەمان Ù¾ÛŽ کرد، Ù„Û• گرتنەبەری هەموو چەشنە سیاسەتێک (سیاسەتی دەستێوەردانی ناڕاستەوخۆ بۆ ڕاستەوخۆ، سیاسەتی هاوپەیمانێتی Coalition Politics Ùˆ سیاسەتی جەنگی بەوەکالەت  Proxy War) Ùˆ تاقیکردنەوەی هەموو جۆرە هێزێک (هێزی نەرم Soft PowerØŒ هێزی Ú•Û•Ù‚ Hard PowerØŒ هێزی زیرەک (Smart PowerØŒ Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ مەزن دەبینێت.

Ù„Û• دەسپێکی سەرهەڵدانی دۆخی سووریا Ùˆ گرژبوونی ئەو دۆخە Ùˆ دروستبوونی ململانێکان Ùˆ پێکدادانی هێزەکان Ù„Û•Ùˆ وڵاتە، تورکیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پیادەکردنی سیاسەتی جەنگی بەوەکالەت Ùˆ لەخۆگرتنی گرووپی ئۆپۆزیسیۆنی سووریا Ùˆ سیاسەتی جەمسەربەندیی هەرێمی Ùˆ پەنابردن بۆ هێزی نەرم Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئامرازە سیاسی Ùˆ دیپلۆماسییەکانه‌وه‌ØŒ  Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ ناڕاستەوخۆی Ù„Û• ئیدارەدانی ئەو دۆخەدا بینی. ئامانجی سەرەکیی تورکیا Ù„Û•Ùˆ چەشنە تێڕوانینە Ùˆ دەستێوەردانە ناڕاستەوخۆیەی Ù„Û• ئیدارەکردنی قەیرانی سووریا Ùˆ چارەسەرکردنی، بریتی بوو Ù„Û• لابردنی بەشار ئەسەد لەسەر جلەوی دەسەڵات Ùˆ دروستکردنی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŽÚ© Ùˆ حکوومەتێک تازە Ù„Û• لایەن ئەو گرووپە ئۆپۆزیسیۆنانەی Ú©Û• تورکیا یارمەتیی دەدان Ùˆ ڕێنوێنیی دەکردن. ئەو تێروانینەی تورکیا Ù„Û• وەدا کورت دەکرایەوە Ùˆ خوێندنەوەی بۆ دەکرا، Ú©Û• ئەو وڵاتە دەیویست سووریای "پۆست-بەشار ئەسەد" بەشێک بێت Ù„Û• ناوچەی نفووز Ùˆ هێژموونیی سیاسەتی تورکیا Ùˆ هاوپەیمانی ئەو وڵاتە. هەروەها تورکیا Ù„Û•Ùˆ دەستێوەردانە ناڕاستەوخۆیەی Ù„Û• سووریا، بە نیاز بوو بە کەمترین زیانی ئابووری Ùˆ سیاسی، بە ئامانجە سەرەکییەکەی بگات، هاوکات دەیویست هەنگاو بە هەنگاو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێشڤەچوونە سیاسی Ùˆ سەربازییەکانی "په‌یه‌ده‌" Ù„Û• ڕۆژاوای کوردستان مامەڵه‌ بکات، بەڵام ئەو سیاسەتەی تورکیا شکستی هێنا و، Ù†Û•Ú© هەر نەیتوانی ئامانجەکانی بپێکێت، بەڵکوو تورکیا بوو بە هێزێکی پەراوێز و، چووە دەرەوەی هاوکێشەکانی هێزه‌وه‌.

ئەو Ú•Û†ÚµÛ• پەراوێزەی تورکیا زیانێکی گەورەی بە ئامانجە ستراتیژییەکانی گەیاند؛ Ù„Û• لایەک هێزەکانی سووریای دیموکرات Ùˆ په‌یه‌ده‌ Ù„Û• ڕووی سەربازییەوە پێشڤەچوونی زێتریان بە خۆیەوە بینی Ùˆ گەیشتنە Ù†ÛŽÙˆ شارۆچکەی منبج، Ù„Û• لایەکی دیکەیشەوە Ù„Û• ڕووی سیاسییەوە کانتۆنەکانی ڕۆژاوا ÙˆÛ•Ú© فۆرمێک Ù„Û• سیستەمی سیاسی، گۆڕا بۆ سیستەمی فیدراڵی و، جۆرێک Ù„Û• پاڵپشتیی نێودەوڵه‌تی Ù„Û• لایەن ئەمریکا Ùˆ ڕووسیاوە بۆ هێزە کوردییەکان هەستی Ù¾ÛŽ دەکرا. هەروەها Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەشار ئەسەد بەهێزتر بوو  Ùˆ شانسی مانەوەی Ù„Û• دەسەڵات زێتر بوو؛ بەو شێویەیش سووریا Ù„Û• بری ئەوەی ببێت بە ناوچەی نفووزی تورکیا، بەپێچەوانەوە، بوو بە ناوچەی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• بۆ ئەو وڵاتە. ئەو گۆڕانکارییانە Ù„Û• پرسی Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا، هاوتەریب بوو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووداوی کەوتنی فڕۆکەی ڕووسیا Ù„Û• لایەن سوپای تورکیاوە، بەو شێوەیەیش پەیوەندییەکانی تورکیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکێک Ù„Û• گرنکترین ئەو هێزانەی Ú©Û• کاریگەریی لەسەر Ú©Û†ÛŒ هاوکێشەکانی هێز Ù„Û• سووریادا هەیە، تێک دەچێت؛ ئەویش ڕووسیایە. Ù„Û• پاڵ ئەو هەلومەرجانەی Ú©Û• ئاماژەمان Ù¾ÛŽ کرد Ùˆ تورکیای Ù„Û• سووریا تووشی قەیرانی Ú•Û†Úµ كرد، هاوکات لەسەر ئاستی ناوخۆی تورکیایش ڕووداوێکی گەورە Ùˆ لەناکاو ڕووی دا؛ ئەویش کۆدەتا سەربازییەکە بوو. ئەو ڕووداوە مێژوویییەی تورکیا،  هێندەی دیکە ئەو وڵاتەی تووشی قەیرانی Ú•Û†Úµ Ù„Û• سووریادا كرد؛ Ù„Û• Ú•Û†ÚµÛŒ پەراوێزه‌وه‌ بۆ نەمانی ڕۆڵ، چونکە حکوومەتی ئاکەپە Ùˆ دروستکەرانی بڕیار، ئیدی سەرقاڵی سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی سیاسەتی ناوخۆ Ùˆ سوپای تورکیا بوون. بۆیە بڕیاربەدەستان Ùˆ حکوومەتی تورکیا، هەر زوو هەستیان بە مەترسیی ئەو هەلومەرجانە کرد و، زوو کەوتنە داڕشتنی ستراتیژییەتێکی نوێ بۆ سەرلەنوێ دروستکردنەوەی Ú•Û†Úµ بۆ تورکیا و، بوونی بەشێک Ù„Û• هاوکێشە نوێیه‌کانی هێز Ù„Û• سووریا.

ئەو ستراتیژییەتە نوێیه‌ÛŒ تورکیا، Ù†Û•Ú© هەر توانیی Ú•Û†Úµ بۆ تورکیا دروست بکاتەوە، بەڵکوو ئەو وڵاتە دەبێتە ڕەگەزێکی گرنگی سەرلەنوێ داڕشتنەوەی هاوکێشەکانی  هێز Ù„Û• سووریا. Ù„Û•Ùˆ بارەیەوە، Ú†Ù‡‌ند پرسیارێك ده‌خرێنه‌ ڕوو: Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا، Ù„Û• نەمانی Ú•Û†ÚµÙ‡‌وه‌ بۆ Ú•Û†ÚµÛŒ سەرەکی Ù„Û• مه‌سه‌له‌ÛŒ ئیدارەدانی پرسی سووریا، Ú†Û†Ù† بنیات نرایەوە؟ ئایە ئەو سیاسەتە نوێیانە چین، Ú©Û• تورکیا Ù„Û•Ùˆ بارەیەوە پەیڕەوی کردوون؟ ئامانجی نوێی ئەو ڵاتە Ù„Û• سووریا چییە؟

هەنگاوی یەکەم بۆ بنیاتنانەوەی Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• سووریا، Ù„Û• ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئەو وڵاتە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووسیا دەستی Ù¾ÛŽ کرد؛ بەو مانایەی Ú©Û• ڕووسیا دەرگه‌ÛŒ سووریای سەرلەنوێ بە ڕووی تورکیادا کردەوە، واتە بەبێ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووسیا، ئه‌ستەم بوو تورکیا بتوانێت Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی بنیات بنێتەوە. دوای ئەم هەنگاوە، تورکیا سیاسەتگەلێکی نوێی گرتە بەر؛ Ù„Û• جەنگی بەوەکالەته‌وه‌ بۆ دەستێوەردانی ڕاستەوخۆ Ùˆ Ù„Û• هێزی نەرمه‌وه‌ بۆ هێزی Ú•Û•Ù‚ØŒ واتە Ù„Û• دەستێوەردانی سیاسی، بۆ دەستێوەردانی سەربازی. توركیا ده‌بیته‌ فاكته‌ریكی گرنگ بۆ سه‌رله‌نوی داڕشتنه‌وه‌ÛŒ هاوكێشه‌كانی هێز له‌ سووریادا، ئه‌ویش له‌ ڕێگای دروستكردنی به‌ره‌به‌ندییه‌Ùƒ Ùˆ جه‌مسه‌ریكی تازه‌ØŒ له‌ جه‌مسه‌ری هه‌ریمی هه‌ریمی بۆ جه‌مسه‌رێکی هه‌ریمی نێوده‌وله‌تی.

بە دیوێکی دیکە، تورکیا کاتێک کە لە هێزگەلێکی هەرێمی، جەمسەرێکی هەرێمی پێک دەهێنێ، وەک ئەو جەمسەرە هەرێمییەی کە لە هەر یەک لە وڵاتانی تورکیا و سعوودیا و قەتەر دروست ببوو بۆ ئیدارەدانی دۆخی سووریا، لە گێڕانی ڕۆڵ و گەیشتن بە ئامانجەکانی شکست دەهێنێت، ئەو کاتە سیاسەتێکی هاوپەیمانی (Coalition Politics)ی نوێ دەگرێتە بەر و دەبێتە بەشێک لە هاوکێشەی هێزى نوێ؛ ئەو هاوکێشە نوێیەیش لە هێزگەلێکی هەرێمی و نێودەوڵەتی پێک هاتووە، وەک هێزی تورکیا، ئێران و ڕووسیا.

بەو شێوەیەیش، بە چوونی تورکیا بۆ Ù†ÛŽÙˆ هاوکێشەی نوێوه‌ØŒ تورکیا لاسەنگیی هێز بۆ لای ئەو بەرەبەندییە دروست دەکات Ú©Û• پشتیوانی بەشار ئەسەد Ùˆ حکوومەتی ئێستای سووریان. کەواته‌ØŒ ئامانجی تورکیایش Ù„Û• دژایەتیکردن Ùˆ نەمانی بەشار ئەسەده‌ÙˆÛ•ØŒ گۆڕاوە بۆ سەرخستنی ئۆپۆزیسیۆن بۆ سەر دەسەڵات بۆ سازانکردن لەسەر بەشار ئەسەد Ùˆ دروستکردنی کەشوهەوای لێکتێگەیشتن Ù„Û• نێوان ئۆپۆزیسیۆن Ùˆ بەشار ئەسەد؛ دانیشتنەکانی ئاستانە Ù„Û• ئاییندەیەکی نزیکدا، گەورەترین گەواهیی ئەو ڕاستییەن.

تورکیا Ù„Û•Ùˆ Ú•Û†ÚµÛ• نوێیه‌ Ùˆ Ù„Û• پاشگەزبوونەوەی Ù„Û•Ùˆ ئامانجەی Ú©Û• ئاماژەمان Ù¾ÛŽ کرد، دەیەوێت ئەو ئامانجە، بکات بە قوربانی گەیشتن بە ئامانجێکی گەورەتر، Ú©Û• Ù„Û• بەرژەوەندیی خودی ئاسایشی نەتەوەییی خۆیدا بێت؛ ئەویش لەناوبردنی هەر قەوارەیه‌Ú©ÛŒ ئیداری- سیاسییە Ú©Û• په‌یه‌ده‌ بنیاتی ناوە. Ù„Û•Ùˆ چوارچێوەیەیشدا، تورکیا Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی Ù„Û• نێوخۆی سووریاوە Ù„Û• ڕووی سەربازییەوە، توانیی یەکێک Ù„Û• گرنکترین ئامانجە ستراتیژییەکانی هەنووکەیی بپێکێت، ئەویش گەیشتنە بە ناوچەی "الباب". بەو هەنگاوە سەربازییەی، تورکیا توانیی ڕێگری Ù„Û• فراوانبوونی ناوچەی ژێرده‌سه‌ڵاتی په‌یه‌ده بکات ‌و، نێوان هەردووک کانتۆنی عه‌فرین Ùˆ جزیرێ دابخات. ئەمە سەرباری ئەوەی Ú©Û• تورکیا توانیی هەڕەشەکانی هێزەکانی سووریای دیموکرات Ù„Û• ڕۆژاوای فورات دوور بخاتەوە. ئەم پێشڤەچوونە Ù„Û• Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیادا  Ù„Û• سووریا، ئه‌ستەم بوو بێتە دی، ئەگەر تورکیا نەبووبایە به‌ بەشێک Ù„Û•Ùˆ هاوکێشە نوێیه‌ÛŒ هێز.

لە ئاییندەیشدا، تورکیا دەتوانێت یەکێک لە گرنکترین ئامانجەکانی بهێنێتە دی، ئەویش دروستکردنی ناوچەیەکە بە ناوی ناوچەی ئارام، کە ئەمریکا یەکێک بوو لەو وڵاتانەی ڕێگریی لە دروستکردنی ئەو ناوچەیە دەکرد. بەڵام لە بەرامبەر ئەو داوایەی تورکیا، بێ گومان هەر یەک لە ئێران و ڕووسیایش داواکاریی خۆیان دەبێت، کە گرنکتریان ڕازیبوونی تورکیایە بە مانەوەی بەشار ئەسەد لەسەر دەسەڵات.

بە شێوەیەکی گشتی، دەتوانین ئاماژە بەوە بکەین Ú©Û• هەر چارەسەرییەکی نوێ بۆ دۆخی سووریا، بەبێ ڕەزامەندیی هەر یەک Ù„Û• تورکیا Ùˆ ئێران Ùˆ ڕووسیا، Ù„Û• ڕووی  ڕەوشی سیاسی Ùˆ ئەمنی Ùˆ جیۆپۆلیتیکیی سووریاوه،‌ ئه‌ستەمە بێتە دی و، هەر یەک Ù„Û• وڵاتانی ئێران Ùˆ ڕووسیا، هەستیان بەوە کردووە Ú©Û• گرنگیی هاتنی توركیا بۆ Ù†ÛŽÙˆ بەرەبەندیی ئەوان چەندە، بۆ دروستکردنی هاوکێشەی نوێی هێز و، بۆ ئیدارەدانی ململانێیەکانی هێز Ù„Û• سووریا، دوور Ù„Û• هەر کاریگەرییەکی هەرێمی Ùˆ Ù„Û• لایەن سعوودیا Ùˆ قەتەر و، دوور Ù„Û• هەر کاریگەرییەکی نێودەوڵەتی Ù„Û• لایەن ئەمریکاوە.

 
 
« داعش Ù„Û• ڕوانگەی جیۆئەمنیی  ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ قەوقازەوە
« داعش Ù„Û• دامێنی شکستی سووریا Ùˆ عێراقدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە
« ئاسۆی پەیوەندییەکانی چین Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• گۆشەنیگای "ترامپ"Û•ÙˆÛ•
« سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا
« تورکیا Ùˆ هۆڵەندا؛ جه‌نگی سیمبۆلی Ùˆ قەیرانی دیپلۆماسیی نێوان دەستەبژێرەکان
« سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون