PÊNÛS
 
په‌روه‌رده‌ی مه‌ده‌نی له‌ هه‌رێمی کوردستان 
     2017-02-09
عەدنان مەجید محەمەد

په‌روه‌رده‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ له‌ هه‌رێمی کوردستان

 

عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

"پەروەردەى مەدەنى" وەکوو زاراوە  زۆر Ú©Û†Ù† نییە، ئەگەرچی لەوانەیە Ù„Û• زووەوە ئاماژە بە ڕەهەندەکانى پەروەردەى مەدەنى کرابێت، سەرەتاکەى دەگەڕێتەوە بۆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ پیشەسازى Ù„Û• ئەوروپا Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فەڕەنسی، Ú©Û• بێ گومان Ú†Û•Ù…Ú©Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ©Ù‰ زۆر گرنگ Ù„Û• ژیانى سیاسی Ùˆ مەدەنیدا گرنگیی یەکجار زۆریان پەیدا کرد وەکوو: هاونیشتمانیبوون Ùˆ مافی مرۆڤ Ùˆ ئازادى Ùˆ دیموکراتى، Ú©Û• ڕەهەندی سەرەکیى پەروەردەى مەدەنی Ù¾ÛŽÚ© دەهێنن.

تەوەرى یەکەم: پێناسەى پەروەردەى مەدەنى :

ئەدەبیاتە جیاوازەکان پێناسەى جیاوازیان بۆ چەمکی "پەروەردەى مەدەنى" کردووە. ناتوانین لە "پەروەردەى مەدەنى" تێ بگەین هەتاکوو نەزانرێت چۆن پێناسە کراوە. بۆیە هەوڵ دراوە لەم تەوەرەدا لایەنە جیاوازەکانى ئەو پێناسانە بخرێنە ڕوو، کە ئاماژە بە هەندێکیان دەکەین :

 Ø¦ÛŒÚ¤Ø§Ù†Ø² (Evans Beyond) پەروەردەى مەدەنى بەم شێوەیەیە پێناسە دەکات: "پەروەردەى مەدەنى، پەروەردەیەکە بۆ هاونیشتمانیبوون. ئەو پەروەردەیەیە کەوا مەعریفەى هاووڵاتى دەربارەى بنەما دامەزراوەیییەکان (القواعد المۆسسیە)ØŒ ماف Ùˆ ئەرکەکان زیاد دەکات و، Ù„Û•Ù… چوارچێوەیەدا ئەم پەروەردەیە Ú¯Û•Ø´Û• بە توانا بنەڕەتییەکان دەدات بۆ بەشداریى کاراى کۆمەڵایەتى Ùˆ سیاسی." بەم پێیە پەروەردەى مەدەنى، Ù„Û• کایە سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتییەکان، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ ناسینى دامەزراوەکان Ùˆ تیشکخستنەسەر ماف Ùˆ ئەرکەکانه‌وه‌ کار بۆ بەشداریى هاووڵاتیان دەکات. Ù„Û• لایەکى تریشەوە سەنتەرى ئەمریکى بۆ پەروەردەى مەدەنى (Center For Civic Education)  Ù¾ÛŽÙ†Ø§Ø³Û•Ù‰ پەروەردەى مەدەنى دەکات بەوەى Ú©Û•: "پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• دەوڵەتى دیموکراتیدا، ئامادەکارییە بۆ حوکمى خود Ùˆ زات، Ú©Û• بە شێوەیەکى بەردەوام Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ بەهێزی Ù„Û• چەسپاندنی بەهاکانى دیموکراسیدا هەبێت." کەواتە پەیوەندییەکى زۆر توند Ù„Û• نێوان بەرجەسته‌کردنى دیموکراتى Ùˆ پەروەردەى مەدەنیدا هەیە. هه‌روه‌ها فەرهەنگی نێودەوڵەتیى پەروەردە (International Encyclopedia of Educational) بەم شێوەیە باسی پەروەردەى مەدەنى دەکات: "گەشەسەندنی هاووڵاتییبوون Ùˆ توانا Ùˆ کەفائەتى مەدەنییە، Ù„Û• Ú•Ù‡‌وتی  لەخۆگرتنى ناوگەلێکى ناوازەدا بۆ چەمکەکان، Ú©Û• ملکەچى Ùˆ پابەندبوون Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ حیکمەتى هاووڵاتییبوونەوە دروست دەکات و، بەدەستهێنانى بەهایە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕێکخستن Ùˆ کارامەیییەوە بە شێوەیەکى گونجاو بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•.

Ù„Û• دووتوێی ئەو پێناسانەى Ú©Û• بۆ پەروەردەى مەدەنى کراون، دەردەکەوێت Ú©Û• پەروەردەى مەدەنى: پرۆسەیەکى پەروەردەییى مەبەستدارە Ùˆ بەرنامەڕێژكراوه‌ و، بە شێوەیەکى مێتۆدیك Ù„Û• لایەن سیستەمی سیاسییەوە ئاراستە دەکرێت و، بە شێوەیەکى گشتی، ئامانجی ئامادەکردنى مرۆڤ Ùˆ گەشەکردنى کەسایەتیى مرۆڤە بە هەموو لایەنەکانییەوە؛ ئامادەکردنى مرۆڤە بۆ هاووڵاتیبوونێکى دیموکراسیی کارا Ùˆ بەشدار Ù„Û• لایەنى کۆمەڵایەتى Ùˆ سیاسییه‌وه‌ لەسەر کارامەیى Ùˆ سلوکیاتەکانى  Ú©Û• لەسەر بنەمای ماف Ùˆ ئەرکەکان ڕادەوەستێت Ùˆ هەستى بەرپرسیارێتیى تاک Ùˆ کۆمەڵەکان زیاد دەکات. هه‌روه‌ها یارمەتیى تاک دەدات بۆ وەرگرتنى بەهاکانى کرانەوە بەرامبەر Ú©Ù‡‌لتوورەکان Ùˆ شارستانییەته‌ مرۆڤایەتییەکان و، گرنگى بە هاووڵاتیبوونى جیهانى دەدات له‌ Ú•Ù‡‌وتی گرنگیدان بە دیموکراسی Ùˆ جەسپاندنی بەهاکانى دیموکراسی بە شێوەیەکى گشتگیر و، Ù‡Û•ÙˆÚµÙ‰ پێگەیاندنێکى میانڕەوانەى تاک دەدات Ù„Û• ڕووى کۆمەڵایەتى Ùˆ سیاسییەوە. بۆیە دەتوانرێت بگوترێت Ú©Û• پەروەردەى مەدەنى، دوو ڕەهەندی سەرەکیى هەیە: ڕەهەندى کۆمەڵایەتى Ùˆ ڕەهەندی سیاسی. 

تەوەرى دووەم: ئامانجى پەروەردەى مەدەنى :

پەروەردەى مەدەنى Ùˆ پرۆگرامی پەروەردەى مەدەنى، چەندین ئامانج Ùˆ  مەبەستى هەیە Ú©Û• Ù„Û• لایەن چەندین پرۆفیسۆر Ùˆ تۆێژەرەوە ئاماژەیان Ù¾ÛŽ کراوە، Ú©Û• دەکرێت Ù„Û•Ù… چەند خاڵەى خوارەوەدا کۆیان بکەینەوە:

Ù¡- بەرزکردنەوەى Ú•ÛŽÚ˜Û•Ù‰  مەعریفە Ùˆ ڕۆشنبیرى لاى تاک، Ù„Û• هەر دوو بوارى  سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتیدا.

Ù¢- پەروەردەکردنى تاک لەسەر ڕێزگرتنى  یاسا Ùˆ سەروەریی یاسا Ùˆ مافەکانى تاکەکان.

Ù£- گەشەکردنى هەستى دڵسۆزى بۆ نیشتمان Ù„Û• لایەن قوتابیانەوە له‌ Ú•Ù‡‌وتی وەرگرتنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بەهاى مەدەنى Ùˆ شارستانى، ÙˆÛ•Ú©: ئازادى، دادپەروەرى Ùˆ هەستكردن بە بەرپرسیارێتی.

٤- پێناساندنى کۆمەڵێک چەمک و زاراوەى نوێ و بنەما و پرەنسیپى پەیوەستدار بە دیموکراسی بۆ قوتابیان، وەک: حوکمڕانیى باش، لێپێچینەوە و سزادان، شەفافییەت و کۆمەڵێک چەمکی دیکە.

Ù¥- ئامادەکردنی قوتابی؛ بە شێوەیەک Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سروشتى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌كه‌یدا بگونجێت. ئەم ئامادەکردنەیش Ù„Û• قوتابخانەوە دەکرێت؛ Ú©Û• تیایدا قوتابی فێرى هۆشیاریى کۆمەڵایەتى بۆ باڵە فکرى Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییەکانى بەربڵاو Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ جیهان دەکرێت، هەروەها فێرى چۆنێتیى مامەڵەکردن لەگەڵیاندا، دەکرێت.

Ù¦- دروستکردنى مرۆڤ؛ بەو پێیەى Ú©Û• هەندێک بەها Ùˆ قییەمى سیستەمى سیاسی Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بەگشتى فێری بکرێت، Ú©Û• گرەنتیى داهاتووى  Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ سیستەمى سیاسی بکات.

Ù§- کەمکردنەوەى بیرى توندوتیژى لەسەر بنەمای دەمارگیریى ناسنامەیى Ùˆ ئایینى Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورى و،  گرنگیدان بە پرەنسیپى هاووڵاتییبوون لەسەر بنەمای مافەکانى مرۆڤ Ùˆ بەرپرسیارێتى.

٨- گرنگیدان بە پاراستنى مافى منداڵان.

Ù©- چارەسەرکردنى Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کەمینەکان Ùˆ ڕێزگرتنى کەمینە ئایینى Ùˆ نەتەوەیى Ùˆ ناسنامەیییه‌كان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا.

١٠- دروستکردنى دڵسۆزی و پشتگیرى بۆ دامەزراوەکانى دەوڵەت و حکوومەت.

١١- ئاشنابوون بە ئەرک Ùˆ مافەکان و، گەشەکردنى کارامەیی Ùˆ ئەنجامدانى چالاکیی بەرپرسیارانە Ùˆ پۆزەتیڤ و، هاندانى قوتابیان لەسەر گێڕانى Ú•Û†ÚµÛŒ پۆزەتیڤ  Ù„Û• قوتابخانە Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا.

١٢- دابینکردنى ئاسایش Ùˆ کەمکردنەوەى توندوتیژى، له‌ Ú•Ù‡‌وتی دروستکردنى ناسنامەیەکى بەکۆمەڵى مەدەنیدا.

تەوەرى سێیەم: ڕەهەندەکانى پەروەردەى مەدەنى:

پەروەردەى مەدەنی، چەندین ڕەهەندی هەیە کە لە ڕێگەى ئەو ڕەهەندانەوە دەیەوێت ئامانجەکانى خۆى جێبەجێ بکات، بۆیە لێرەدا ئاماژە بەو ڕەهەندانە دەکرێت:

١- هاووڵاتییبوون:

هاووڵاتییبوون بە ڕەهەندێکى گرنگى پەروەردەى مەدەنى دادەنرێت، Ú©Û• مەبەست Ù„ÛŽÙ‰ هاووڵاتیییەکى باش Ùˆ کارایە Ù„Û• مەیدانى کۆمەڵایەتى Ùˆ سیاسی؛ Ú©Û• بنەمای سەرەکى، بریتى دەبێت له‌ دڵسۆزى Ùˆ ئینتما بۆ دەوڵەت Ùˆ سیستەمى سیاسى. بەبێ بوونى ئەم ڕەهەندە، پرۆسەى دیموکراسی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا تووشى شکست دەبێت. هاووڵاتییبوون پەیوەندییەکى بەهێزى نێوان تاک Ùˆ دەوڵەتە، Ú©Û• ئەرک Ùˆ مافەکانى تاکەکان دیاری دەکات و، وایان Ù„ÛŽ دەکات Ú©Û• بەرامبەر دامودەزگه‌کانى حکوومەت Ùˆ دەوڵەت هەست بە بەرپرسیارێتى بکەن.     

٢- بەرژەوەندیی گشتى:

مەبەست Ù„Û• بەرژەوەندیى گشتى، جێبەجێکردنى بەرژەوەندیى تاکەکان Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یە بە شێوەیەکى گشتى؛ بەرژەوەندیى گشتیش کاتێک دەستەبەر دەبێت كه‌ تاکەکان هاوکاریی یەکتر بکەن Ùˆ کارى بەکۆمەڵ Ù„Û• نێوانیاندا هەبێت. تاک بە شێوەیەکى بەرپرسیارانە مامەڵە بکات و، Ù‡Û•Ù… بەرژوەندیى خۆى، Ù‡Û•Ù… بەرژەوەندیى گشتى بپارێزێت هەروەک "مۆنتسکیو" واى دەبینێت Ú©Û• فەزیلەتى مەدەنى، دەبێت لەناو خودی تاکەکاندا هەبێت، بۆ ئەوەى بەرژەوەندیى خودى تاکەکان نەبێتە قوربانیى بەرژەوەندیی گشتى، بەرژەوەندیی گشتیش، دەبێت Ù„Û• دەستوورى وڵاتدا دیاری کرابێت، یان کۆدەنگییەکى نیشتمانیى لەسەر بێت. "ڕوبرت دال"یش Ù¾ÛŽÙ‰ وایە هاووڵاتى، دەبێت چاکەى گشتى Ùˆ بەرژەوەندیی گشتى بزانێت و، بۆ جێبەجێکردنى بەرژەوەندیى گشتى Ù‡Û•ÙˆÚµ بدات. پشتگیريكردن له‌ بەرژەوەندیی گشتی Ù„Û• پەروەردەى مەدەنیدا بایەخى زۆرى Ù¾ÛŽ دراوە، Ú©Û• وا Ù„Û• تاک دەکات بەرپرسیارێتیى کۆمەڵایەتى Ùˆ ئەخلاقیی بۆ پاراستنى بەرژەوەندیى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ هەبێت.

Ù£- فرەکه‌لتوورى:

ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ØŒ Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی گرنگی په‌روه‌رده‌ÛŒ مه‌ده‌نییه‌ØŒ ڕەهەندی فرەکه‌لتوورى پەیوەندییەکى توندى هەیە بە پرۆسەى دیموكراسی له‌  Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ به‌های هاووڵاتیبوون Ùˆ ڕێزگرتنى بەرامبەر. بۆیە پەروەردەى مەدەنى، Ù„Û• نێوان هەموو Ú©Ù‡‌لتوورە جیاوازەکان، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ú©Ù‡‌لتوورێکى مەدەنى دروست بکات Ú©Û• دڵسۆزى Ùˆ ئینتمای لاوەکى لا ببات Ùˆ ئینتمایەکى گشتى بنیات بنێت كه‌ هه‌موو تاكه‌كان پێكه‌وه‌ ببه‌ستێته‌وه‌Ø› Ú©Û• ئەمەیش دەبێتە بنەڕەتێکى گرنگ بۆ یەکگرتووییى نیشتمانى Ù„Û•Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یانەى Ú©Û• فرەکه‌لتووریى تێدایە. ئەمەیش، دەبێت هەستێک لاى تاکەکان دروست بکات Ú©Û• هەموو  تاکەکان Ù„Û• پرۆسەى دەرکردنى بڕیاردا، Ú©Û• بەرژەوەندیى نیشتمانیى تێدایه، بەشدارن‌.

Ù¤- ناسنامەى Ú©Ù‡‌لتوورى: 

ئەم ڕەهەندە، پەیوەندیی بە ڕەهەندەکەى Ù¾ÛŽØ´ خۆیه‌وه‌ هەیە، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ پەروەردەى مەدەنى جەخت لەسەر پاراستن Ùˆ ڕێزگرتنى هەموو Ú©Ù‡‌لتوورە جیاوازەکانى ناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دەکاتەوە. چونکە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ دیموکراتیدا، دەکرێت لەسەر بنەماى ئایین Ùˆ نەتەوە Ùˆ Ú•Û•Ú¯ Ùˆ مەزهەب Ùˆ چین Ùˆ . . . فرەکه‌لتوورى هەبێت، Ú©Û• بە شێوەیەکى ئاشتییانە Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• دەژین Ùˆ هەموویان Ù„Û• کەلتورێکى مەدەنیى گشتیدا بەشدارن، Ú©Û• Ù¾ÛŽÙ‰ دەگوترێت ناسنامەى مەدەنی(Civic Identity)  ÙˆØŒ زامنى پاراستن Ùˆ بەردەوامیى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ سیستەمى سیاسیى دیموکراتییه‌.

Ù¥- Ú©Ù‡‌لتوورى سیاسی:

ئەم ڕەهەندە، بە یەکێک Ù„Û• گرنگترین ڕەهەندەکانى پەروەردەى مەدەنى دادەنرێت. بێ گومان پەروەردەیەکى مەدەنیى کارا Ùˆ ئەکتیڤ، دەبێتە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى Ú©Ù‡‌لتوورێکى سیاسی Ùˆ مەدەنى، Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەهاکانى دیموکراسی Ùˆ مافی مرۆڤدا دەگونجێت و، پارێزگارى Ù„Û• یەکگرتووییى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دەکات. پرۆفیسۆر "لوشیان پای" بەم شێوەیە پێناسەى کردووە: "Ú©Ù‡‌لتووری سیاسی بریتییە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© Ù„Û• ئاراستەکان Ùˆ بیروباوەڕ Ùˆ هەست Ùˆ سۆز، Ú©Û• سیستەمێک Ùˆ مانایەک بە پرۆسەى سیاسی دەبەخشێت و، دەبێتە Ù‡Û†Ù‰ پێشخستنى یاسا جێگیرەکان و، Ù„Û• چوارچێوەى سیستەمى سیاسیدا کۆنترۆڵى هەڵسوکەوتى تاکەکان دەکات."  کەواتە Ú©Ù‡‌لتوورى سیاسی، بیروباوەر Ùˆ هەست Ùˆ سۆزە، Ú©Û• دەبێت ئەم بیروباوەر Ùˆ هەست Ùˆ سۆزە Ù„Û• قۆناغەکانى سەرەتاییى ژیانى مرۆڤ گرنگیى Ù¾ÛŽ بدرێت Ú©Û• پەروەردەى مەدەنى له‌ Ú•Ù‡‌وتی قوتابخانەکاندا، دەتوانێت Ú•Û†ÚµÛŒ گەورە Ùˆ گرنگ Ù„Û•Ù… ڕووەوە بگێڕێت.

تەوەرى چوارەم: کەناڵەکانى پەروەروەردى مەدەنى:

پەروەردەى مەدەنى چەندین دامەزراوەى هەیە Ú©Û• هەر یەکەیان گرنگیى خۆیان هەیە، Ú©Û• هەموو ئەم دامەزراوانە هۆکارى گەشەسەندن Ùˆ پێشکەوتنى تاک Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù†. لێرەیشدا تیشک ده‌خه‌ینه‌ سەر ئەو کەناڵانە:

١- خێزان (Family):

خێزان بە گرنگترین دامەزراوەکانى پەروەردە Ùˆ پێگەیاندنى کۆمەڵایەتى Ùˆ سیاسی دادەنرێت، چونکە مرۆڤ Ù„Û• سەرەتاى بوونییەوە تا کۆتاییی ژیانى، لەناو خێزاندا دەژیت Ùˆ Ù„Û• هەموو ڕوویەکەوە بە بیروباوەرى خێزانەکەى کاریگەر دەبێت. بۆ نموونە، مرۆڤ بیروباوەر Ùˆ هزر Ùˆ هەڵسوکەوت Ùˆ داب Ùˆ نەریت Ùˆ چەندین شتى تر، بە پۆزەتیڤ Ùˆ نێگەتیڤەوە، Ù„Û• خێزانەوە وەردەگرێت. بۆیە زۆر گرنگە خێزان  پەروەردەى تاکەکانى خۆى بکات Ùˆ بە شێوەیەکى مەدەنى فێرى بەهاکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ بکات، چونکە ئەمە دەبێتە Ù‡Û†Ù‰ ئەوەى کەوا تاکێکى مەدەنیى هۆشیار Ùˆ کارا دروست بکرێت. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە، خێزان دامەزراوەیەکى گرنگە Ù„Û• پارێزگاریکردن Ù„Û• مەدەنییەتى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ بەردەوامبوونى.

٢- دامەزراوەکانى فێرکردن(Educational institutions) :

قوتابخانە، بە یەکێک Ù„Û• گرنگترین دامەزراوەکانى پەروەردەى مەدەنى دادەنرێت و، هەندێک جار گرنگییەکەى دەکەوێتە Ù¾ÛŽØ´ خێزان؛ ئەمەیش Ù„Û• کاتێکدایە Ú©Û• Ú•Û•Ù†Ú¯Û• خێزان Ù„Û• پەروەردەکرنى ئەندامەکانى بە شێوەیەکى مەدەنى، کارا نەبێت. قوتابخانە، ئەو بۆشایییە Ù¾Ú• دەکاتەوە، چونکە قوتابخانە ئەو ناوەندەیە کەوا وەکوو ئەجێنداى سیستەمی سیاسی سەیر کراوە. Ù„Û• سیستەمى دیموکراتیدا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدرێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ قوتابخانەوە هاووڵاتیى چاک، بە هەموو پێوەرەکانیەوە، بەرهەم بهێنرێت. چونکە قوتابخانە، مەعریفە Ùˆ کارامەییى مەدەنى بە شێوەیەکى مەبەستدار Ùˆ به‌رنامه‌ڕێژكراو دەگەیەنێتە قوتابیان و، وەکوو سەرچاوەیەک Ùˆ کەرەستەیەکى خاو مامەڵه‌ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ منداڵاندا دەکات، کەوا بۆ ژیانى مەدەنى Ùˆ سیاسى Ù„Û• داهاتوودا، سوودیان Ù„ÛŽ وەردەگیرێت.

قوتابخانە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ پرۆگرامەکانییەوە، دەتوانێت بۆ جێگیرکردنى بەهاکانى  هاووڵاتییبوون Ùˆ دیموکراسی، وەکوو دروستکردنى Ú©Ù‡‌لتوورى ئاشتى، پێکەوەژیان، ئازادى، دیموکراسی، دادپەروەرى، لێبووردەیى Ùˆ ڕێزگرتنى یەکتر لەسەر بنەماى ماف Ùˆ ئەرکەکان، Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ گرنگ Ùˆ بنەڕەتیى هەبێت؛ ئەم بەهایانەیش دەبنە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى قوتابیی چاک، Ú©Û• Ù„Û• دواجاردا دەبنە هاووڵاتیى چاک Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا. Ù„Û• پێناسەى قوتابیی چاکدا، هەندێک Ù„Û• لێکۆڵەرانى بوارى پەروەردەیى پێیان وایە Ú©Û•: "قوتابیی چاک Ù„Û• قوتابخانە، ئەو قوتابییەیە Ú©Û• وا ملکەچە Ùˆ هاریکاریى قوتابیان Ùˆ قوتابخانەکەیە و، هەروەها یارمەتیى خەڵک دەدات Ù„Û• دەرەوەى قوتابخانە و، مەعریفەى بە سیستەمى سیاسی Ùˆ دامەزراوەکانى دەوڵەت هەیە و، بەپێى یاسا Ùˆ ڕێساکانى دەوڵەت کار دەکات؛ هۆشیار Ùˆ کارایە Ùˆ داوای مافەکانى خۆى Ùˆ ئەوانى تریش دەکات." کەواتە قوتابخانە دامەزراوەیەکى گرنگى پەروەردەى مەدەنییه‌ØŒ Ù‡Û•Ù… وەکوو دامەزراوەى قوتابخانە بە شێوەیەکى گشتى  و، Ù‡Û•Ù… وەکوو پرۆگرامەکانى خۆێندن.

هەروەها زانکۆیش، وەکوو دامەزراوەیەکى فێرکردن، Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ گرنگ بۆ تەواوکردنى Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە دەگێڕێت. جەخت لەسەر ئەو بەها Ùˆ قییەمانە دەکاتەوە Ú©Û• قوتابخانە فیرى قوتابییەکانى کردوون و، جێگیریان دەکات. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێدانى بەها Ùˆ قییەمى نوێ، Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تەمەن Ùˆ شاره‌زاییى نوێى تاکەکان یەک دەگرێتەوە و، یارمەتیى تاک دەدات بۆ ئەوەى ببێتە هاووڵاتیییەکى کارا Ùˆ هۆشیار، گۆڕانکارى Ù„Û• خود Ùˆ ئه‌Ù‚ÚµÛŒ تاکدا دروست دەکات و، تاک دەکاته‌ خاوەن Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بەهاى نوێ. بۆیە زۆرێک Ù„Û• پسپۆرانى پەروەردەیى، زانکۆ بە ئه‌Ù‚ÚµÛŒ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ ناو دەبەن و، پێیان وایە Ú©Û• خاوەن بڕیارەکان، دەبێت پلان Ùˆ ستراتیژیی گرنگ بۆ زانکۆ دابنێن Ùˆ گرنگییەکى یەکجار زۆرى Ù¾ÛŽ بدەن، بۆ ئەوەى Ú•Û†ÚµÛŒ زانکۆ بە شێوەیەکى کارا دەربکەوێت. Ú•Û†ÚµÙ‰ زانکۆ بە گەیاندنى بەهاکان بۆ قوتابیان، پەیوەستە بە چەند شتێکەوە، ئەوانیش (پرۆگرامەکان، خودى مامۆستاکان Ùˆ تۆێژینەوە زانستییەکانە Ú©Û• Ù„Û• زانکۆکانەوە دەردەچێت). بۆیە هەر دوو قوتابخانە Ùˆ زانکۆیش Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ گەورەیان Ù„Û• پێگەیاندنى تاکدا هەیە.

٣- دامەزراوە فەرمییەکان :

مەبەست لێرەدا هەر سێ دەسەڵاتەکەیە: یاسادانان، دادوەرى Ùˆ جێبەجێکردن. هەموو ئەو دامەزراوانەیش Ú©Û• لێیان جیا دەبنەوە،  Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگیان له‌ بەرجەستەکردنی ئامانجەکانى پەروەردەى مەدەنیدا هەیە. دەبێت هەر سێ دەسەڵاتەکە، باوەریان بە بنەماکانى پەروەردەى مەدەنى هەبێت و، کەشوهەوایەکى باش بۆ پەروەردەى مەدەنى بڕەخسێنن و، گرنگى بە بەها سیاسی Ùˆ دیموکراتییەکان بدەن.

٤- دامەزراوە نافەرمییەکان :

دامەزراوە ناحکوومییەکان، Ú©Û• دامەزراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى دەگرێتەوە Ùˆ بریتین له‌ (حزبه‌ سیاسییەکان Ùˆ سەندیکاکان Ùˆ ڕێکخراوە ناحکوومییه‌كان Ùˆ یەکێتییەکانى نووسەران Ùˆ ڕۆشنبیران Ùˆ گرووپ Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• ئەهلییەکان Ùˆ دامەزراوە ئایینییەکان)ØŒ بە کەناڵێکى گرنگى پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دیموکراتەکاندا دادەنرێن، Ú©Û• هەر یەکێک Ù„Û•Ùˆ دامەزراوانە Ú•Û†ÚµÙ‰ گرنگیان Ù„Û• گەشەکردنى لایەنى کەسایەتى Ùˆ مەعریفیى تاک Ù„Û• هەموو بوارە جۆراوجۆرەکاندا هەیە.

حزبه‌ سیاسییەکان، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن Ú©Û• به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گونجاو، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ فێرکردنیان بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ بەها Ùˆ سلوکیاتى دیاریکراو Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەرژەوەندیى گشتیى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا دەگونجێت، پەروەردەى مەدەنى Ùˆ سیاسیی ئەندامانى خۆیان بکەن. هەروەها دامەزراوە ئایینیەکانیش گرنگى بە پێگەیاندنى تاک دەدەن Ùˆ جۆرە هەڵسوکەوتێک Ùˆ بەهاگەلێک لاى تاکەکان دەچێنن وەکوو لێبووردەیى Ùˆ دەستپاکى Ùˆ کارى باش Ùˆ خزمەتکردنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بەگشتى، بەشدارى Ùˆ بەرپرسیارێتیى ئایینى Ùˆ ئەخلاقى؛ ئەم بەهایانە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەهاکانى پەروەردەى مەدەنیدا یەک دەگرنەوە.  هەروەها سەندیکا Ùˆ ڕێکخراوەکانیش، دەیانەوێت ماف Ùˆ ئیمتیازاتى ئەندامەکانى خۆیان بپارێزن Ùˆ ئەندامانیان لەسەر هەست بە بەرپرسیارێتیکردن Ùˆ بەشداریى سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتى Ùˆ کارى بەکۆمەڵ ڕابهێنن. ڕێکخراوەکانى مافی مرۆڤ Ùˆ مافی ئافرەتانیش Ù„Û• Ú•Ù‡‌وتی کار Ùˆ چالاکییەکانیانەوە وەکوو کەناڵێکى گرنگى پەروەردەى مەدەنى سەیر کراون؛ Ú©Û• دەیانەوێت تاک کارا Ùˆ هۆشیار بێت Ùˆ مافەکانیشى پارێزراو بن و، حکوومەت Ùˆ دەسەڵاتدارەکان ڕێز Ù„Û• مافەکانى چینەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بەگشتى بگرن Ùˆ پێشێلى مافەکانى مرۆڤ نەکرێت.

پەروەردەى مەدەنى لە هەرێمى کوردستان :

پاش تێگەیشتن Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ پێناسه‌ Ùˆ ئامانجەکان Ùˆ کەناڵەکانى پەروەردەى مەدەنى Ùˆ ڕهەندەکانى پەروەردەى مەدەنى Ùˆ گرنگیى پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• پێگەیاندنى تاک Ùˆ گەشەسەندنى دیموکراسی، ئێستا له‌سه‌ر بنەماى ئەو مەعریفەیە دەربارەى پەروەردەى مەدەنى، خۆێندنەوەیەکى ورد بۆ پرۆسەى دیموکراسى Ù„Û• هەرێمى کوردستان دەکەین.

هەروەک ئاشکرایە پرۆسەى دیموکراسى Ù„Û• هەرێمى کوردستان، پرسیارى گەورەى لەسەرە. جگە Ù„Û•ÙˆÛ•Ù‰ Ú©Û• چەندین هۆکارى جیاواز Ùˆ جۆراوجۆر بۆ ئەمە هەن، بەڵام گرنگترینان، پەیوەندیى بە پرۆسەى پەروەردە Ùˆ پەروەردەى مەدەنییەوە هەیە؛ چونکە Ù„Û• بنەڕەتدا ئێمە هاووڵاتییەکى ئامادە Ùˆ کارامان نییە، Ú©Û• شارەزای هەموو بەها مەدەنییەکان بێت. پرۆسەى پەروەردە Ùˆ پەروەردەى مەدەنیش چەندین کەناڵى جۆراوجۆرى هەیە، Ú©Û• کاریگەرییان له‌سه‌ر پێگەیاندنى سیاسى Ùˆ کۆمەڵایەتیی تاك هه‌یه‌. بەڵام Ù„Û• هەرێمى کوردستان هەموو ئەم کەناڵانە Ù„Û•Ù…Û•Ú• پێگەیاندنى مەدەنییانەى تاک Ùˆ پرۆسەى دیموکراسى، ڕووبەڕووى Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ گەورە Ùˆ پرسیارى جددى بوونەتەوە. بۆ نموونە "خێزان"ØŒ ÙˆÛ•Ú© یەکەم دامەزراوەى گرنگى تاک، Ú©Û• تێیدا یەکەمین بەها Ùˆ ئاراسته‌كانی ژیانى خۆى Ù„Û•ÙˆÛŽÙˆÛ• وەردەگرێ، لەسەر پرۆسەى پێگەیاندن Ùˆ پەروەردەى مەدەنى، Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ گەورەى تێدایە؛ چونکە تا ئێستا خێزانەکان منداڵەکانیان لەسەر بنەما مەدەنییەکان Ù¾ÛŽ ناگەیەنن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ زۆرینەیان هەر Ù„Û• بنەڕه‌تدا باوەرییان Ù¾ÛŽ نییە، یان Ù„Û• ماهییەت Ùˆ گرنگیى پەروەردەى مەدەنى تێ ناگەن و، کەمترین هۆشیارییان دەربارەى بەها مەدەنییەکان هەیە. کەواتە كێشه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ù„Û• گرنگترین Ùˆ بنەڕەتیترین کەناڵى پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا هەیە.

کەناڵێکى گرنگى ترى پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان، Ú©Û• ناوەندەکانى فێرکردنن، Ù„Û• Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ قەیرانێکى گەورەدایە. بۆ نموونە Ù„Û• ساڵی 2005 بۆ یەکەمین جار پرۆگرامێک Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن بە ناوى پەروەردەى مەدەنى، بە هاوکاریى سەنتەرى پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• مێریلاند Ùˆ بە هەماهەنگیى وەزارەتى مافى مرۆڤى حکوومەتى هەرێمى کوردستان، Ù„Û• قوتابخانەکان ÙˆÛ•Ú¯Û•Ú• خران. تا ئێرە وەکوو بیرۆکە، شتێکى ناوازەیە، بەڵام Ù„Û• پراکتیکدا نا، چونکە Ù„Û• هەرێمى کوردستان ئامراز Ùˆ هۆکارەکانى پەروەردەى مەدەنى، بۆ ڕێککەوت بەجێ هێڵراون. بۆ نموونە ئەگەر تەماشایەکى خودى پرۆگرامەکان بکەین، یەکسەر ئەوە دەزانین Ú©Û• ئەم پرۆگرامانە Ù„Û• لایەن کەسانى پسپۆر Ùˆ شارەزاى تایبەت بە پەروەردەى مەدەنى ئامادە نەکراون، چونکە Ù‡Û•ÚµÛ•Ù‰ گەورە Ùˆ ئاشکرا Ù„Û• زۆرینەى چەمکەکاندا هەیە، بەتایبەت ئەو چەمکانەى Ú©Û• پەیوەستن بە زانستى سیاسییەوە. هەروەها پرۆگرامەکان زۆر بە شێوەیەکى وشک Ùˆ ئاڵۆز داڕێژراون، Ú©Û• بە هیچ شێوەیەک Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئاستى قوتابیان ناگۆنجێت، تەنانەت بەشێکى زۆرى مامۆستایانیش شارەزایییان Ù„Û• ناوەرۆک Ùˆ چەمکەکانى پرۆگرامى پەروەردەى مەدەنیدا نییە. چونکە تا ئێستا مامۆستایەکى پسپۆرمان بۆ گوتنەوەى پرۆگرامەکانى پەروەردەى مەدەنى نییە و، هەروەها بەشێکى زۆر Ù„Û• کارگێڕى Ùˆ مامۆستایان باوەڕیان بە بەهاکانى Ù†ÛŽÙˆ پرۆگرامەکان نییە و، ئەم پرۆگرامە تەنیا یەک "بەشەوانە"Ù‰ Ù„Û• هەفتەیەکدا بۆ تەرخان کراوە، ئەویش زۆربەى جار ناخۆێندرێت.  

سەبارەت بە ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŒ مەدەنیش، دیسانەوە ئەمانیش Ù„Û•Ù… ڕووەوە بەگوێرەى پێویست نین؛ زۆربەى جار کارەکانیان پێچەوانەى بەهاکانى پەروەردەى مەدەنییە و، نەیانتوانیوە هۆشیاریى پێویست دەربارەى بەها مەدەنییەکان Ùˆ پەروەردەى مەدەنى بڵاو بکەنەوە، چونکە ئەوانیش شارەزایییەکى ئەوتۆیان دەربارەى بنەما Ùˆ بەهاکانى پەروەردەى مەدەنییه‌وه‌ نییە. هەروەها Ù„Û• هەرێمى کوردستان حکوومەتى هەرێمى کوردستان Ùˆ حزبە سیاسییەکان، زۆرینەى زۆرى کارەکانیان پێچەوانەى بەهاکان Ùˆ ڕەهەندەکانى پەروەردەى مەدەنین، وەکوو: هاووڵاتییبوون، بەشداریى سیاسى Ùˆ پرۆسەى دیموکراسى. کەواتە پرۆسەى پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان، جگە Ù„Û• پرۆسەیەکى شکستخواردوو Ù„Û• هەموو ڕویەکەوە، شتێکى تر نییە. کەواتە بۆ ئەوەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ کوردى، Ù„Û• حاڵەتی سروشتییه‌وه‌ دەربازى ببێت بۆ حاڵەتی مەدەنى، یەک Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌مان هەیە، ئەویش پەروەردە Ùˆ پەروەردەى مەدەنییە؛ چونکە Ù¾ÛŽØ´ ئەوەى باس Ù„Û• دیموکراسیبوون Ùˆ هەڵبژاردن Ùˆ گۆرانکارى بکەین، پێویستە گۆرانکارى Ù„Û• ئەقڵییەت Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورى تاک بکەین. ئەمەیش، دەبێت هەموو کەناڵەکانى پەروەردەى مەدەنى Ùˆ پێگەیاندنى سیاسى Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• Ùˆ بە یەک ئاراستە کار بکەن.  

پێویستە چى بکرێت؟

Ù¡- چاکسازیى ڕیشەیى Ù„Û• هەموو سێکتەرەکان.  

Ù¢- گەشەدان بە بەها Ùˆ بنەماکانى دیموکراسى Ùˆ سەروەریى یاسا.  

٣- گۆرانکارى لە دید و فەلسەفەى پەروەردەییدا.

Ù¤- پێداچوونەوە Ùˆ چاکترکردنى پرۆگرامەکانى پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• لایەن کەسانى پسپۆر Ùˆ شارەزاوه‌.

Ù¥- مامۆستاى تایبەت بە پرۆگرامى پەروەردەى مەدەنى دابین بکرێت.  

٦- بەشەوانەى پرۆگرامى پەروەردەى مەدەنى لە قوتابخانەکاندا بکرێتە دوو بەشەوانە، یان سێ بەشەوانە لە هەفتەیەکدا.

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون