PÊNÛS
 
تێڕامانێك Ù„Û• ناسیۆنالیزمی كوردی 
     2017-02-08
سەروەر حەمە

تێڕامانێك لە ناسیۆنالیزمی كوردی

 

سەروەر حەمە، مامۆستا لە بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەلاحەددین-هەولێر

ناسیۆنالیزم Ù„Û• چوارچێوە گشتییەكەیدا پرسێكی سروشتی ‌Ùˆ ئاسایییە، چونكە مرۆڤ هەر Ù„Û• دێرزەمانەوە، ویستی وا بووە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو كەسانەدا تێكەڵاوی ‌Ùˆ پەیوەندیی هاوبەشی هەبێت، ÙƒÛ• Ù„Û• زمانیان تێ دەگات ‌و، هەست دەكات ÙƒÛ• كەلتوور ‌Ùˆ مێژوو ‌Ùˆ ئامانجی هاوبەشی لەگەڵیاندا هەیە؛ Ù„Û• پاڵ ئەمەیشدا Ù„Û• كەسانی دیكە، ÙƒÛ• سەر بەكەلتوورێكی جیاواز بوون، خۆی بەدوور گرتووە.

ناسیۆنالیزم بزووتنەوەیەكی بەهێز ‌Ùˆ بەرچاوە Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ كاریگەری Ù„Û• ئاراستەكردنی ڕووداوەكاندا هەیە، بە جۆرێك ÙƒÛ•Ù… ڕووداو ‌Ùˆ پێشهاتی سیاسی هەیە، ÙƒÛ• جێپەنجەی ناسیۆنالیزمی Ù¾ÛŽÙˆÛ• دیار نەبێت؛ هەر Ù„Û• Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ 1789ÛŒ فەڕەنساوە، Ú©Û• بێ گومان زۆر Ù¾ÛŽØ´ ئەم مێژووەیش ناسیۆنالیزم Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ سەرەكیی Ù„Û• گۆڕانكارییە سیاسی، كۆمەڵایەتی Ùˆ كەلتوورییەكانی دونیادا هەبووە.

ناسیۆنالیزم ÙˆÛ•Ùƒ پرس Ùˆ دیاردەیەكی سیاسی ‌Ùˆ مێژوویی، دەكرێت دوو مانا Ùˆ ناوەڕۆكی جیاوازی هەبێت: Ù„Û• لایەكەوە دەشێت ناسیۆنالیزم مانای شۆڤێنیزم Ùˆ ستەم ‌Ùˆ ڕەگەزپەرستی بێت، كاتێك نەتەوەیەكی سەردەست، یان داگیركەر بۆ درێژەدان بە داگیركردن، یان چەوساندنەوەی كەمایەتیی نەتەوەی دیكە، یان بۆ پەلاماردانی نەتەوەی دراوسێ‌ØŒ ئایدیۆلۆژیی ناسیۆنالیزم بەكار دێنێت. Ù„Û• لایەكی ترەوە، دەشێت ناسیۆنالیزم هاوتای ئازادی ‌Ùˆ یەكسانی ‌Ùˆ هەقخوازی بێت؛ ئەمەیش Ù„Û•Ùˆ كاتانەدا دەبێت ÙƒÛ• نەتەوەیەكی ژێردەست Ù„Û• دژی ستەم ‌Ùˆ داگیركردن ‌Ùˆ Ù„Û• پێناو ئازادیدا خەبات دەكات.

Ù„Û• دید Ùˆ ڕوانگە زانستی Ùˆ سیاسییەكەیەوە، ناسیۆنالیزم واتای خواستی لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندیی نەتەوەیییە، بەتایبەت Ù„Û•Ùˆ كاتانەدا ÙƒÛ• ململانێ‌ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەرژەوەندیی نەتەوەكانی تر Ù„Û• ئارادا بێت. واتە دەتوانین بڵێین ناسیۆنالیزم بریتییە Ù„Û• هۆشیاریی ئەندامانی نەتەوە، بەوەی ÙƒÛ• خاوەنی تایبەتمەندییەكی بابەتی ‌Ùˆ خودیی نەتەوەیین؛ ÙƒÛ• ئەمەیش هەستی بەرزڕاگرتنی كەلتوور ‌Ùˆ زمان ‌Ùˆ مێژووی نەتەوە دروست دەكات. بۆیە كاتێك ÙƒÛ• باس Ù„Û• ناسیۆنالیزم دەكەین، دەبێت باس Ù„Û•Ùˆ پەیوەندییە بكەین ÙƒÛ• Ù„Û• نێوان ناسیۆنالیزم ‌Ùˆ نەتەوەدا هەیە. بە جۆرێك ÙƒÛ• "ئارنست گیلنەر"ØŒ بیرمەندی ئینگلیزی، Ù„Û• باسی پەیوەندیی نێوان نەتەوە ‌Ùˆ ناسیۆنالیزمدا دەڵێت: "ناسیۆنالیزم، Ù‡Û•Ù… نەتەوە ‌Ùˆ Ù‡Û•Ù… دەوڵەت - نەتەوەیش دروست دەكات، واتە بێداركردنەوەی نەتەوە نییە بۆ هەستكردن بە بوونی خۆی، بەڵكوو ناسیۆنالیزم نەتەوە دادەهێنێت Ù„Û•Ùˆ شوێنەدا ÙƒÛ• نەتەوەی تێدا نییە." كەواتە، Ú† نەتەوە ‌Ùˆ Ú† دەوڵەت - نەتەوە ‌و، Ú† ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• سیاسییەكانیش، دروستبوونیان شتێكی سروشتی ‌Ùˆ ئەزەلی ‌Ùˆ خوداكرد نییه‌ØŒ بەڵكوو دروستكراو ‌Ùˆ دەرهاوێشتەی هەلومەرجێكی مێژوویی، كەلتووری، كۆمەڵایەتی ‌و، بگرە ئایینی ‌Ùˆ دواجار سیاسین.

لێرەدا، ئەگەر لەژێر ڕۆشناییی ئەو باسەی سەرەوەدا ÙƒÛ• بۆ چەمكی ناسیۆنالیزم ئاماژەمان Ù¾ÛŽ دا، بمانەوێ‌ سەرنجێ‌ Ù„Û• ناسیۆنالیزمی كوردی بدەین ‌Ùˆ بیخوێنینەوە، بەو ڕاستییە دەگەین ÙƒÛ• ناسیۆنالیزمی كوردی، بە لێكدانەوەی لایەنی سیاسی، كۆمەڵایەتی، فیكری ‌Ùˆ كەلتوورییەكانی بۆ نەتەوەیەكی بێدەوڵەتی ژێردەستە ‌Ùˆ نیشتمانداگیركراوی ÙˆÛ•Ùƒ نەتەوەی كورد، نرخ ‌Ùˆ بایەخی مێژووییی گەورەی هەیە.

ناسیۆنالیزمی كوردی، نوێنەرایەتیی كەلتوورێكی تایبەت دەكات، ÙƒÛ• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ ئامانجی هاوبەشی هەیە. Ù„Û• هەمان كاتدا Ù„Û• هەر بەشێكی كوردستاندا، باشوور، باكوور، ڕۆژهەڵات ‌Ùˆ ڕۆژاوای كوردستان، بە جۆرێ ڕەوش ‌Ùˆ تایبەتمەندیی خۆی وەرگرتووە ÙƒÛ• ناتواندرێت بە بەشێك، یان تەواوكەری بزاڤی بەشێكی دیكەی دابنرێت. بۆ نموونە ناسیۆنالیزمی كوردی Ù„Û• سەرەتای سەدەی بیستەم ‌Ùˆ Ù„Û• چوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانیدا، ÙˆÛ•Ùƒ كاردانەوە بەرامبەر دەسەڵاتی ناسیۆنالیستیی تورك دەركەوت.

ناسیۆنالیزمی كوردی بەپێچەوانەی ناسیۆنالیزمی تورك، فارس ‌Ùˆ عەرەب، دەرفەتی ئەوەی بۆ نەڕەخساوە پرۆژەی ناسیۆنالیزمی خۆی Ù„Û• بیر ‌Ùˆ ئایدیاوە، بگۆڕێت بۆ واقع ‌Ùˆ لایەنی كردەیی و، هەر Ù„Û• سەرەتاوە وڵاتە سەركەوتووەكانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù…     كوردستانیان دابەش كرد. بەمەیش ناسیۆنالیزمی كوردی، بەر پەلامارێكی گەورەی دەوڵەتی ناسیۆنالی نەتەوە سەردەستەكانی كوردستان كەوت و، ئیدی ÙˆÛ•Ùƒ ناسیۆنالیزمێكی پەلاماردراو ‌Ùˆ ژێردەستەكراو، Ù„Û• حاڵەتی داكۆكیلەخۆكردندا مایەوە؛ بۆیە دەبینین تا ئێستایش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناسیۆنالیزمی كورد Ù¾ÛŽØ´ هەر شتێك، جه‌Ù†Ú¯ÛŒ خۆپاراستنە.

پاشان ئەگەر بمانەوێت باسێك Ù„Û• مێژووی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم لەناو نەتەوەی كورددا بكەین، دەبینین جیاوازیی بیر Ùˆ ڕا لەسەر دیاریكردنی مێژووی سەرهەڵدانی ئەم بیرۆكەیە هەیە. هەندێك پێیان وایە سەرەتاكانی بیری نەتەوەییی كوردی بۆ سەدەكانی شازدە ‌Ùˆ هەڤدەی زایینی دەگەڕێتەوە؛ بۆ نموونە ئاماژە بە هەوڵەكانی نووسینەوەی مێژووی كوردی دەكەن ‌و، ڕاستەوخۆیش باس Ù„Û• كتێبی "شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1543-1604)ÛŒ زایینی" دەكەن. بەڵام Ù„Û• لایەكی دیكەوە نیمچە-كۆدەنگییەك Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ نێوەندە ڕۆشنبیرییەكاندا پەیدا بووە، ÙƒÛ• Ø´Û†Ú•Ø´Û•ÙƒÛ•ÛŒ Ø´ÛŽØ® عوبەیدوڵڵای نەهری Ù„Û• ساڵی 1881 بە سەرەتای چەكەرەكردن ‌Ùˆ سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی كوردی دادەنرێت؛ چونكە ئەدەبیاتی Ø´Û†Ú•Ø´Û•ÙƒÛ• بە شێوەیەكی سەرەتایی، چەمكە ناسیۆنالیستییەكانی نەتەوە ‌Ùˆ جیاوازبوون بەكار دەهێنێ‌ØŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا ڕێبەرایەتیی Ø´Û†Ú•Ø´ بۆ پاساودان ‌Ùˆ شەرعییەتدان بەو تێكۆشانەی دەستیان دابوویێ ‌Ùˆ ئەو ئامانجانەی هەڵیان گرتبوو، بەتایبەتیش خودی Ø´ÛŽØ® عوبەیدوڵڵای نەهری، ÙƒÛ• Ú•Û†ÚµÛŒ سەركردەیەكی ڕەمزیی دەبینی، بیرۆكەی جیاوازبوونیان هێنابووە كایەوە، هەروەها باسی سەربەخۆییی كوردستانیش یاخود كۆكردنەوەی كوردەكان لەژێر دەسەڵاتێكی كوردیدا Ù„Û• بەرنامەی شۆڕشدا بوو.

بەم شێوەیە ناسیۆنالیزمی كوردی، قۆناغ بە قۆناغ Ù„Û• چەند ڕەهەندێكی جیاواز Ùˆ بە بنەمای جۆراوجۆرەوە، بە ناو چین Ùˆ توێژەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردیدا Ú•Û† دەچێت ‌Ùˆ خۆی دەچەسپێنێت. Ù„Û• سەرەتای سەدەی بیستەمیشدا ناسیۆنالیزمی كوردی، زیاتر خۆی Ú•ÛŽÙƒ دەخات ‌و، Ù„Û•Ùˆ پێناوەیشدا چەندان حزبی سیاسی ‌Ùˆ ڕێكخراوی پیشەییی تایبەت بە قوتابیان، مامۆستایان، ئافرەتان ‌Ùˆ پیشە جۆربەجۆرەكانی تر Ù¾ÛŽÙƒ دەهێنرێن ‌و، Ù„Û• زۆربەی شارەكانی كوردستاندا بڵاو دەبنەوە ‌Ùˆ تاكی كوردی Ù„Û• خۆیان ÙƒÛ† دەكەنەوە.

ناسیۆنالیزمی كوردی، ÙˆÛ•Ùƒ ناسیۆنالیزمی هەموو نەتەوەكانی تری جیهان، خاوەنی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ خواست ‌Ùˆ ئامانجی نەتەوەییی تایبەت بە خۆی بووە و، لەگەڵیشیدا ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ هۆكار هەبووە ÙƒÛ• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌خۆشكەر بوون بۆ گەشەسەندنی، Ù„Û• دیارترینیان بریتییە Ù„Û• ڕەوشی كەلتووریی كورد؛ بەو پێیەی ناسیۆنالیزمی كورد بەرهەم ‌Ùˆ میراتگر ‌Ùˆ نوێنەری ئەم كەلتوورەیە، هه‌روه‌ها سیاسەتی ستەمكارانە ‌Ùˆ ستەمی ئەو دەوڵەتانەی ÙƒÛ• كوردیان بەسەردا دابەش كراوە. هەروها ڕۆژنامەگەریی كوردی، ÙƒÛ• بێ گومان ڕۆژنامەگەری، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ دیاری Ù„Û• بڵاوكردنەوە ‌Ùˆ برەودان بە هەستی نەتەوەیی ‌Ùˆ بەرزكردنەوەی ئاستی ڕۆشنبیریی تاك ‌Ùˆ گۆڕانكاری Ù„Û• كۆمەڵگەدا هەیە؛ ڕوژنامەگەریی كوردی، سەرەتا لەبەر ئەم مەبەستانە ‌Ùˆ بۆ تەواوكردنی خەباتی نەتەوەیی، سەری هەڵداوە.

ÙˆÛ•Ùƒ ئەنجامگیرییەك بۆ ناسیۆنالیزمی كوردی، لەژێر ڕۆشناییی ئەو باسەی سەرەوەدا ‌و، ئەو بارودۆخەی ÙƒÛ• ناسیۆنالیزمی كوردی تیایدا سەری هەڵداوە، دەكرێت بڵێین گرفتی ئەو ناسیۆنالیزمەی ÙƒÛ• لای تاكی كوردی هەیە ئەوەیە كه‌ØŒ بەشێكی باشی لەسەر سۆز ‌Ùˆ عاتیفە ئیش دەكات Ùˆ تاكوو ئێستایش دیدێكی مەعریفیی قووڵمان نییە بۆ ناسیۆنالیزم. واتە ناسیۆنالیزم، نه‌بووه‌تە كایە Ùˆ بابەتێكی فكری ‌Ùˆ تیۆریی وا، ÙƒÛ• بتوانێت پێوەر بداتە دەست هاووڵاتی ‌Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بۆ دادوەریكردن دەربارەی سیاسەت، دروشم، گوتار ‌Ùˆ نەخشەكان.

ناسیۆنالیزمی كوردی Ù„Û• ڕووی مێژوویییەوە تەمەنی Ù„Û• ناسیۆنالیزمەكانی تری ناوچەكە كەمتر نییە، بەڵام لەبەر سروشتی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردی ‌Ùˆ دابەشبوونی كوردستان ‌Ùˆ چەوساندنەوەی نەتەوەیی ‌Ùˆ بەئاكامنەگەیشتنی بزووتنەوە نەتەوەیییەكە ‌Ùˆ دروستنەكردنی دەوڵەت ‌و، لەبەر چەندین هۆكاری تر، ناسیۆنالیزمی كوردی نەیتوانیوە Ù„Û• هەندێ‌ ڕووەوە ناوەڕۆكی سروشتیی خۆی پەیدا بكات ‌Ùˆ ئەركەكانی بەجوانی ڕاپەڕێنێ‌. بۆیە ناسیۆنالیزمی كوردی، لەژێر جەبری واقعەكەدا خۆی Ù„Û• ناسیۆنالیزمێكی ڕزگاریخوازانەدا دەبینێتەوە؛ چونكە داواكاریی نەتەوەیی Ù„Û• دوورمەودا Ù„Û• لایەك ‌و، ئامانجی ئەم ناسیۆنالیزمە Ù„Û• لایەكی ترەوە، بریتییە Ù„Û• ڕزگاری ‌Ùˆ گەیشتن بە سەربەخۆیی.

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون