PÊNÛS
 
مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا 
     2017-02-07
کنێر عه‌بدوڵڵا

مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا

کنێر عه‌بدوڵڵا، نووسەر

له‌ هه‌ر وڵاتێکدا ئازادیی ڕا Ùˆ قسه‌کردن Ùˆ مافی ڕاگه‌یاندن له‌ گوزارشتکردندا، به ‌یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌کانی پیاده‌کردنی دیموکراسی داده‌نرێت؛ به‌ده‌ر له‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… سێیانه‌یه‌ به‌ پێوانه‌ داده‌نرێت بۆ ڕادده‌ÛŒ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتن Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی هه‌ر وڵاتێک، یان ئاماژه‌یه‌Ú©Ù‡‌ بۆ دیاریکردنی قه‌باره‌ÛŒ دواکه‌وتوویی له‌ Ú•Ù‡‌ÙˆÚ•Ù‡‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی سه‌رده‌Ù… و،  Ø¬Ú¯Ù‡‌ له‌وه‌ÛŒ به‌ داخوازییه‌Ú©ÛŒ شه‌رعی Ùˆ به‌هایه‌Ú©ÛŒ مرۆیی داده‌نرێ Ú©Ù‡‌ به‌رجه‌سته‌ÛŒ ئازادیی مرۆڤ ده‌کات. بۆیه‌ هه‌ر خه‌فه‌کردنێک له‌Ùˆ ئازادییه،‌ به‌ مانای Ú©Ù‡‌مکردنه‌وه‌ÛŒ به‌های مرۆڤه‌کان دێت؛ ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ پیاده‌کردنی ئه‌Ùˆ ئازادییه‌یش به‌ بێ هه‌ڵگرتنی به‌رپرسیارێتی، بێمانا ده‌بێت.  

له‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکه‌وه‌ØŒ‌ سنووری ئازادیی ڕاده‌ربڕین به‌ یه‌ÙƒÛŽÚ© له‌ مه‌سه‌له‌‌ ئاڵۆز Ùˆ شێواو Ùˆ هه‌ستیاره‌کان داده‌نرێت؛ به ‌شێوه‌یه‌Ú© ئه‌Ùˆ سنوورانه‌ÛŒ له‌ لایه‌Ù† وڵاتانه‌وه‌ بۆ ئه‌Ùˆ ئازادییه‌ داده‌نرێن، ده‌شێت به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاسایش بگۆڕێن، واته‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ دانیشتووان، نه‌ژاد، خێڵ Ùˆ ئایینه‌ جیاوازه‌کان Ú©Ù‡‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێکدا ژیان ده‌گوزه‌رێنن و،‌ هه‌ندێ جاریش ده‌شێت بارودۆخه‌کان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ڕۆڵیان له‌ گۆڕانکاریی سنووری ئازادییه‌کاندا هه‌بێت. کۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان، ئازادیی ڕاده‌ربڕینی به‌وه‌ وه‌سف کردووه‌ Ú©Ù‡:‌ "سه‌Ù†Ú¯ÛŒ مه‌حه‌Ú©Ù‡‌ بۆ هه‌موو ئه‌Ùˆ ئازادییانه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان خۆی بۆ ته‌رخان کردووه.‌"

مه‌به‌ست له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕین چییه‌ØŸ

ئازادیی ڕاده‌ربڕین، یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ مافه‌کانی مرۆڤ Ùˆ Ú©Û†ÚµÙ‡‌Ú©Ù‡‌یه‌Ú©ÛŒ سه‌ره‌کیی دیموکراسییه Ùˆ له‌ هه‌مان کاتدا توانای گوزارشتکردنی تاکه‌ØŒ سه‌باره‌ت ده‌رخستنی دید، تێڕوانین Ùˆ بۆچوونه‌کانی‌ØŒ به‌ به‌کارهێنانی یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌Ùˆ ئامرازانه‌ÛŒ له‌به‌رده‌ستیدایه‌ له‌ Ú•ÛŽÛŒ قسه‌کردن، یان نووسین یاخود کارێکی ته‌کنیکی Ùˆ هه‌ر Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌Ú©ÛŒ گونجاوی تر، به‌بێ بوونی چاودێری، یان کۆت Ùˆ به‌ندێک Ú©Ù‡‌ ببێته‌ ڕێگر له ‌به‌رده‌Ù… مرۆڤه‌کاندا به ‌مه‌به‌ستی گوزارشتکردن؛ به‌ مه‌رجێ نه‌چێته‌ چوارچێوه‌ÛŒ سه‌رپێچیکردنی یاسا، عورفی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، ئه‌Ùˆ کۆمه‌ÚµÙ‡‌یه‌ÛŒ ‌Ú•ÛŽÛŒ به‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕین داوه‌ØŒ یان ببێته‌ مایه‌ÛŒ زه‌ره‌ری هیچ Ú©Ù‡‌سێک. به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێوانه‌کانی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان، له‌Ù†ÛŽÙˆ هه‌ر کۆمه‌ڵێکدا Ú¯Ù‡‌ر تاکه‌کان نه‌توانن گوزارشت له‌ ڕا Ùˆ بۆچوونه‌کانیان بکه‌ن، به‌ ئازاد ناودێر ناکرێن.

مه‌رجه‌کانی ئازادیی ڕاده‌ربڕین:

کۆمه‌ÚµÙ‡‌ مه‌رجێک هه‌Ù† Ú©Ù‡‌ ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ دیاریکردنی ئازادیی ڕاده‌ربڕین، له‌وانه‌: ئازادی له‌ هه‌ڵبژاردندا، Ú©Ù‡‌ به‌Ø´ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ ئازادیی گوزارشتکردن، بۆ نموونه ‌"مافی هه‌موو مرۆڤێکه‌ پیشه‌ÛŒ خۆی، Ú©Ù‡‌ ده‌یه‌وێت کاری تێدا بکات، هه‌ڵبژێرێت." هه‌روه‌ها قایلبوونی Ú©Ù‡‌سێتی: واته‌ مرۆڤ باوه‌Ú•ÛŒ به‌Ùˆ شته‌ هه‌بێت Ú©Ù‡‌ ده‌یكات Ùˆ ده‌یه‌وێت ئه‌نجامی بدات، بێ هیچ گوشارێک له ‌لایه‌Ù† Ú©Ù‡‌سانی تره‌وه‌ و،‌ تێگه‌یشتن له‌ ڕێزگرتنی مافه‌کانی ئه‌وانی دی؛ واته‌ ده‌بێت هه‌ر Ú©Ù‡‌سێک له‌ کۆمه‌ڵدا ڕێز له‌ مافه‌کانی ئه‌وانی دی بگرێت هاوشێوه‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ ده‌یه‌وێت ڕێز له‌ مافه‌کانی خۆی بگیرێت. هه‌روه‌ها دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ به‌کارهێنانی ئازادیی ڕاده‌ربڕین به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ هه‌ڵه،‌ وه‌Ú© ناوزڕاندنی ئه‌وانی دی Ùˆ تاوانبارکردنیان به‌ تاوانی نادروست Ùˆ ناڕاست.

گرنگیی ئازادیی ڕاده‌ربڕین:

ئازادیی ڕاده‌ربڕین له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا گرنگییه‌Ú©ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ هه‌یه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ خۆی له‌وه‌دا کورت ده‌کاته‌وه:‌ "به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ جیاکه‌ره‌وه‌ نییه‌ له‌ Ú©Ù‡‌رامه‌تی مرۆڤ، هه‌روه‌ها یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ ئامرازه‌کانی یا‌رمه‌تیده‌ر له‌سه‌ر ئاڵوگۆڕی بیر Ùˆ بۆچوون Ùˆ ڕاکان Ùˆ ڕێزگرتنی دید Ùˆ تێڕوانینه‌ جیاوازه‌کانی كه‌ تا‌یبه‌تن به‌ هه‌ر تاکێک و، هه‌روه‌ها یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ بناغه‌ گرنگه‌کانی وتووێژ Ùˆ گفتوگۆی نێوان Ú©Ù‡‌سه‌کان Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ به‌ده‌ستهێنانی زانیارییه‌کان." ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ گرنگیی ئازادیی ڕاده‌ربڕین، ته‌نیا له‌وه‌دا خۆی نابینێته‌وه‌ Ú©Ù‡‌ مافێکه‌ØŒ به‌ڵکوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ‌ بۆ به‌دیهێنانی مافه‌کانی تری مرۆڤ له ‌Ú†Ù‡‌ند ئاستێکدا پێویسته، له‌وانه‌:

 - له‌سه‌ر ئاستی تاک: ئازادیی ڕاده‌ربڕین به‌ مه‌سه‌له‌یه‌Ú©ÛŒ سه‌ره‌Ú©ÛŒ داده‌نرێت، به‌ مه‌به‌ستی Ú¯Ù‡‌شه‌کردن Ùˆ پار‌استنی Ú©Ù‡‌رامه‌ت Ùˆ ژیانی هه‌موو Ú©Ù‡‌سێک؛ به ‌شێوه‌یه‌Ú©ØŒ ده‌کرێت خه‌ÚµÚ© له‌وه‌ÛŒ له ‌ده‌روربه‌ریاندا ڕوو ده‌دات، له‌ Ú•ÛŽÛŒ ئاڵوگۆڕی بیرۆکه ‌Ùˆ زانیارییه‌کان به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ ئازاد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وانی تردا، تێ بگه‌ن، ئه‌وه‌یش وایان Ù„ÛŽ ده‌کات زیاتر بتوانن پلانی ژیان Ùˆ کاره‌کانیان دابڕێژن. هه‌روه‌ها خه‌ÚµÚ© هه‌ست به‌ ئاسایشی زیاتر ده‌كه‌Ù† و، وڵاتانیش ڕێزیان Ù„ÛŽ ده‌گرن ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هاتوو بتوانن گوزارشت له‌ بیرکردنه‌وه‌کانیان بکه‌Ù†. بۆیه‌ له‌Ù… مه‌ودایه‌وه‌ گرنگیی ئازادیی ڕاده‌ربڕین، خۆی له‌ سێ هۆکاری سه‌ره‌کیدا ده‌بینێته‌وه‌:

Ù¡- مافی ده‌ربڕین زه‌رووره‌ته‌ و، خه‌سڵه‌تێکی سه‌ره‌کییه‌ بۆ پاراستنی Ú©Ù‡‌رامه‌تی مرۆیی.

Ù¢- باشترین Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌‌ بۆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ڕاستی و، خۆی له‌ "بازاڕی بیرۆکه‌کاندا" ده‌بینێته‌وه؛‌ به ‌شێوه‌یه‌Ú© به‌ئازادانه ‌ئاڵوگۆڕی بیر Ùˆ ڕا Ùˆ تێڕوانینه‌کان ده‌کات.

Ù£- هیچ وتووێژ Ùˆ گفتوگۆیه‌Ú©ÛŒ کراوه‌ Ùˆ ئاشکرا، به‌بێ بوونی ئازادییه‌Ú© Ú©Ù‡‌ پشتئه‌ستوور بێت به‌ زانیاریی ڕاست Ùˆ دروست، نایه‌ته ‌دی.

- له‌سه‌ر ئاستی وڵاتان: واته‌ له‌سه‌ر ئاستی نیشتمانی‌ØŒ به‌ مه‌به‌ستی حوکمڕانیی دروست، هه‌روه‌ها بۆ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتنی ئابووری Ùˆ کۆمه‌ڵایه‌تی، ئازادیی ڕاده‌ربڕین پێویسته؛ به ‌شێوه‌یه‌Ú© ئازادیی ڕاده‌ربڕین Ùˆ زانیارییه‌کان، به‌ زۆر ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡ له‌ چاککردنی باشێتیی حکوومه‌تدا یارمه‌تیده‌ر ده‌بێت،‌ له‌وانه‌:

- یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ زامنکردنی خستنه‌ئه‌ستۆی ئه‌رکی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ Ú©Ù‡‌سانی خاوه‌Ù† ‌توانا Ùˆ پاک، چونکه‌ له‌ سێبه‌ری دیموکراسیدا گفتوگۆی ئازاد له‌ نێوان حزبه‌ سیاسییه‌کاندا ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دۆزینه‌وه‌ÛŒ خاڵی به‌هێز Ùˆ لاوازی هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌یان؛ ئه‌مه‌یش وا له‌ پاڵێوراوان ده‌کات ده‌رباره‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ شیاوترین Ú©Ù‡‌س کێیه‌ Ú©Ù‡‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵاتدا گونجاو Ùˆ ئاماده‌ بێت، به‌هۆشمه‌ندییه‌وه‌ بڕیاره‌کانیان وه‌ربگرن.

- حوکمڕانیی دروست، له‌ Ú•ÛŽÛŒ تواناسازیی هاووڵاتیانه‌وه‌ له‌ ده‌ربڕینی مه‌ترسییه‌کانیان لای ده‌سه‌ڵاتداران.

- گره‌نتیکردنی ئه‌وه‌ÛŒ به‌وردی ته‌ماشای هه‌ر سیاسه‌ت Ùˆ یاسادانانێكی نوێ ده‌کات و، له‌ Ú•ÛŽÛŒ گفتوگۆکانه‌وه،‌ خه‌ÚµÙƒ ده‌توانن هه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌کیان هه‌بێ بۆ حکوومه‌ت باسی بکه‌ن؛ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ گفتوگۆی ئازاد یارمه‌تیده‌ره‌ سه‌باره‌ت ئه‌وه‌ÛŒ هه‌ر یاسادانانێك بکات Ú©Ù‡‌ یاساکه‌ÛŒ به‌ پشتگیریی Ú¯Ù‡‌Ù„ ده‌ربچێت و، وا ده‌کات زیاتر ڕێز له‌Ùˆ یاسایه‌ بگیرێت.

- هانده‌ره‌ بۆ جێبه‌جێکردنی مافی مرۆڤه‌کانی تر؛ به ‌شێوه‌یه‌Ú© یارمه‌تیده‌ره‌ له‌ چاککردنی سیاسه‌تی حکوومی له‌ گشت بواره‌کاندا، له‌وانه‌ مافه‌کانی مرۆڤ.

جیاوازیی نێوان ئازادیی ڕاو بۆچوون Ùˆ ئازادیی ده‌ربڕین

ئازادیی ڕا Ùˆ بۆچوون: بریتییه‌ له‌ کارێکی فکری Ú©Ù‡‌ ده‌رهاویشته‌ÛŒ عه‌Ù‚ÚµÛŒ مرۆڤه‌کانه‌. پشت به‌ ژماره‌یه‌Ú© پێشه‌Ú©ÛŒ Ùˆ گریمانه‌کان ده‌به‌ستێت، به‌ مه‌به‌ستی کورتکردنه‌وه‌ÛŒ ده‌ره‌نجامه‌کان، یان گرێدانی نێوان ڕووداوه‌ بابه‌تی، یان ساخته‌کان،  ÛŒØ§Ø®ÙˆØ¯ ده‌رخستنی "گشت به‌ به‌Ø´"ØŒ یان "به‌Ø´ به‌ گشت". Ú¯Ù‡‌ر هه‌ÙˆÚµÙ‡‌که،‌ یان ڕا Ùˆ بۆچوونه‌Ú©Ù‡ ڕاست یان هه‌ÚµÙ‡‌ بێت،‌ به ‌مه‌به‌ستی ڕوونکردنه‌وه‌ÛŒ هه‌ر شیکارکردنێکی ڕای ئه‌ÙˆÛŒ دی دێت.

ده‌ربڕینی ڕا، دوو لایه‌Ù† رۆڵی تیادا ده‌بینن Ú©Ù‡‌ بریتین له‌:‌ Ú¯Ù‡‌یه‌نه‌ر Ùˆ وه‌رگر؛ Ú©Ù‡‌ بێ گومان به‌ مه‌رجی بوونی ئامانجێک، یان مه‌به‌ستێک له‌ ده‌ربڕینه‌Ú©Ù‡ دێت‌ و، له‌Ùˆ کاته‌دا نه‌رمینواندن به‌ واتای Ú•Ù‡‌تکردنه‌وه‌ÛŒ نایه‌ت.

ئازادیی ده‌ربڕین: مه‌به‌ست لێی، ده‌رخستنی بیروڕای مرۆڤه‌کانه‌ بۆ خه‌ÚµÚ© له‌ Ú•ÛŽÛŒ ئامرازه‌کانی گوزارشتکردنه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ جیاوازترن له ‌ڕووی ئامرازه‌کانی تری وه‌Ú© نووسین، هونه‌ر، زمانی جه‌سته ‌Ùˆ....هتد Ú©Ù‡‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ مافه‌ سیاسییه‌کانی مرۆڤدا هاتووه‌ØŒ به ‌شێوه‌یه‌Ú© مافه‌کانی مرۆڤ به‌Ù… به‌شانه‌وه‌ Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ† ده‌کرێن، Ú©Ù‡‌ بریتین‌ له‌:

- مافه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی مرۆڤ، Ú©Ù‡‌ مافی ژیان Ùˆ یه‌کسانی Ùˆ ئازادی‌ ده‌گرێته‌وه‌.

- مافه‌ مه‌ده‌نییه‌کانی مرۆڤ، Ú©Ù‡‌ بریتین له‌: مافی ئازادیی بیروباوه‌ر، Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زنامه‌ØŒ دادگه‌یی Ùˆ دادوه‌ریی دادپه‌روه‌رانه‌ Ùˆ خێرا.

- مافه‌ سیاسییه‌کانی مرۆڤ، Ú©Ù‡‌ مافی به‌شداریی سیاسی، پێکهێنانی کۆمه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ ئه‌ندامێتی تیایدا Ùˆ مافی ئازادیی ده‌ربڕین ده‌گرێته‌وه‌.

- مافه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ڕۆشنبیرییه‌کان؛ مه‌به‌ست Ù„ÛŽÛŒ مافی ئاسایش، فێربوون، ئاسایشی ته‌ندروستی، کار Ùˆ مافی ژیانێکی خۆش Ùˆ ژینگه‌یه‌Ú©ÛŒ دروسته‌.

مێژووی ئازادیی ڕاده‌ربڕین:

مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ ئازادیی ڕاده‌ربڕین له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کاندا ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست، له‌ پاش ئه‌Ùˆ شۆڕشه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ له‌ ساڵی (1688)Ù‡‌وه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ له‌کارخستنی پاشای دووه‌Ù… (جیمس) له‌ ئینگلته‌را و،‌ پاش ئه‌وه‌Ø´ پاشای سێیه‌Ù… (ولیام ) له‌ ئینگلته‌را Ùˆ  شاژنی دووه‌Ù… (ماری)  هاتنه‌ سه‌ر ته‌ختی پاشایه‌تی.

دوای ساڵێک له‌ په‌رله‌مانی به‌ریتانیا یاسای "ئازادیی قسه‌کردن" ده‌رچوو و، پاش Ú†Ù‡‌ندین سه‌ده‌ÛŒ ململانێ له‌ وڵاتی فه‌Ú•Ù‡‌نسا یاسای "مافه‌کانی مرۆڤ Ùˆ هاووڵاتیبوون" ده‌رچوون Ú©Ù‡‌ تیایدا هاتووه‌: "ئازادیی ڕا Ùˆ بۆچوون Ùˆ ده‌ربڕین به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ سه‌ره‌کییه‌ له‌ مافه‌کانی هاووڵاتی" و، هه‌روه‌ها له ‌هه‌مان کاتدا ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌دا بوون تا ئازادیی ڕا Ùˆ بۆچوون Ùˆ ده‌ربڕین بکه‌نه‌ مافێکی سه‌ره‌کی، به‌ڵام له‌ جێبه‌جێکردنی ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Û• Ù„Û• ڕووی مافی ڕا Ùˆ بۆچوون Ùˆ ده‌ربڕین له‌ ده‌ستووره‌Ú©Ù‡‌یاندا هاتبوو، بۆ دوو ساڵی 1776 Ùˆ 1778  سه‌رکه‌وتوو نه‌بوون. به ‌شێوه‌یه‌Ú© له‌ ساڵی 1798 ئه‌Ùˆ به‌نده‌یان لابرد، هه‌روه‌ها له‌Ùˆ قۆناغه‌دا به‌رهه‌ڵستیکردنی حکوومه‌تی فیدراڵی  وه‌Ú© تاوان داده‌نرا Ú©Ù‡‌ Ú¯Ù‡‌ر هه‌ر Ú©Ù‡‌سێک ئه‌نجامی بدایه‌ØŒ ئه‌وا سزای یاسایی ده‌درا، جگه‌ له‌وه‌ÛŒ ‌یه‌کسانی له‌ مافه‌کانی ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا له‌ نێوان سپی Ùˆ Ú•Ù‡‌شپێسته‌کانیشدا  Ø¨ÙˆÙˆÙ†ÛŒ نه‌بوو. له‌ ساڵی 1946Ù…ØŒ نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان بڕیارێکی سه‌باره‌ت ڕێزگرتن له‌ مافی ئازادیی ڕاده‌ربڕین داڕشت، تا ببێته‌ ده‌Ù‚ÛŽÚ©ÛŒ ده‌ستووری بۆ ژماره‌یه‌Ú©ÛŒ زۆری وڵاتانی دنیا.

"جۆن ستیوارت"ÛŒ فه‌یله‌سووف، به‌Ùˆ Ú©Ù‡‌سه‌ په‌نجه‌ژمێرانه‌ داده‌نرا كه‌ بانگه‌شه‌یان بۆ ئازادیی ده‌ربڕین کرد Ùˆ گوتی: " ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌موو Ú©Ù‡‌سه‌کان یه‌Ú© ڕایان هه‌بێت Ùˆ ته‌نیا یه‌Ú© Ú©Ù‡‌س ڕایه‌Ú©ÛŒ جیاوازی هه‌بێت، ئه‌وا بێده‌نگکردنی ئه‌Ùˆ تاکه‌ Ú©Ù‡‌سه‌ÛŒ Ú©Ù‡ ‌ڕای جیاوازی هه‌یه‌ له‌وانی تر‌ØŒ جیاوازیی نییه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بێده‌نگکردنی هه‌موو Ú©Ù‡‌سه‌کان له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ تاکه‌Ú©Ù‡‌سه‌یشه‌‌وه،‌ Ú¯Ù‡‌ر هێزی هه‌بێت." ته‌نیا سنوور، Ú©Ù‡‌ سه‌باره‌ت ئه‌Ùˆ بابه‌ته دای نابێت،‌ په‌یوه‌ست بوو به‌وه‌ÛŒ نابێت هیچ Ú©Ù‡‌س زه‌ره‌ره‌ری ئه‌ÙˆÛŒ تر بدات.

بڕیاری کۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان له‌ خولی یه‌Ú©Ù‡‌میدا به‌ ژماره‌ 59 (د-1) ‌ له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ 14ÛŒ دیسه‌مبه‌ری 1946 ده‌رچوو، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌Ù… کۆده‌نگیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بێت ده‌رباره‌ÛŒ  ئه‌Ùˆ ئازادییه‌. له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌وه‌ØŒ ئازادیی ڕاده‌ربڕین له‌ هه‌ر کۆمه‌ÚµÙ‡ ‌Ùˆ وڵاتێکدا گرنگی Ùˆ ئامانجی خۆی هه‌یه‌. بۆیه‌ پیاده‌کردنی ئازادیی ڕاده‌ربڕین، پێویست به‌ کاردانه‌وه‌ÛŒ دوو جۆر هۆشمه‌ندی هه‌یه‌: له‌ لایه‌Ú© هۆشیاریی تاک Ú©Ù‡‌ گوزارشت له‌ ڕا Ùˆ بۆچوون Ùˆ هه‌ڵوێسته‌‌کانی خۆی ده‌کات له‌سه‌ر بنه‌مایه‌Ú©ÛŒ هۆشیاری، له‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکه‌ØŒ هۆشیاریی کۆمه‌Úµ به‌ گشت پێکهاته‌ جیاوازه‌کانییه‌وه‌ و، بوون Ùˆ ئاوێته‌بوون Ùˆ په‌یوه‌ندی Ùˆ به‌یه‌Ú©Ú¯Ù‡‌یشتنی هۆشیاریی هه‌ر دوو لایه‌نه‌Ú©Ù‡‌ گرنگی Ùˆ کاریگه‌ریی خۆی هه‌یه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌بوونی زیاتری ئازادیی ڕاده‌ربڕین له ‌هه‌ر کۆمه‌ڵێکدا؛ Ú©Ù‡‌ دواتر هێما Ùˆ ئاماژه‌ Ùˆ بنه‌مایه‌Ú©ÛŒ بنه‌Ú•Ù‡‌تی Ùˆ سه‌ره‌کییه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌بوونی دیموکراسی Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌دان Ùˆ په‌ره‌پێدان به‌ تاکه‌کانی کۆمه‌Úµ Ùˆ نیشتمان.

 

سه‌رچاوه‌کان:

-  دراسة بعنوان المحاكم العليا في حماية حرية التعبير والصحافة، صادق التميمي

- تعریف حریه التعبیر، مجد خضر

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون