PÊNÛS
 
دۆناڵد ترامپ؛ بونیادنانەوە یان تێکدان 
     2017-02-06
حیسام دەست پیش

دۆناڵد ترامپ؛ بونیادنانەوە یان تێکدان

 

حیسام دەست پیش، Ù…امۆستای زانستە سیاسییەکان – زانکۆی سەلاحەددین

پوختەی باسەکە:

هاتنەسەرکاری ترامپ، باسوخواسی جیاوازی لە ئاستی نێونەتەوەیدا لێ کەوتووتەوە؛ باسگەلێک کە سیمایەکی تر لە سیاسەتی نێودەوڵەتی وێنا دەکات. قسە و گوتارەکانی ترامپ، زۆر ئەمریکایین؛ واتە زۆرتر بەها بە ئەمریکا دەدات وەک وڵات. لە هەمان کاتدا دیارە ئەمریکا وڵاتێک نییە، بەڵکوو زلهێزێکە کە توانا و بوونی لە هەموو جیهاندا هەست پێ دەکرێ. بۆیە دەتوانرێ وەک ترامپێک سەیری بکرێت کە ئەمریکا دەکاتەوە ئەوەی کە خۆی ناوی دەنێ "ئەمریکای مەزن". ئەم ئەمریکا مەزنە، پێویستیی بە دووبارە بونیادنانەوەی سیستەمی جیهانییە. بەتایبەت کە ترامپ، زۆر حەز دەکات "ڕەیگانێکی تر" بێت لە ئەمریکا و جیهاندا. بە هەر حاڵ ئەم دوو بوارە سەرەکییە، دەتوانێ نوێنەرایەتیی خوێندنەوەی ئەمریکا و ترامپ لەمڕۆدا بکات. بەو مانایە کە ئەوەی ترامپ دەیکات، ئاخۆ جیهانێکی لەیەکدابڕاو دەبێ کە "بەرژەوەندیی تەنیا نەتەوەیەک" دەبێتە سەرچاوەی هەموو سیاسەتەکان، یان ئەمریکا و ترامپێک دەبێ کە ئاراستەیەکی تر دەداتە سیاسەتی نێودەوڵەتی؛ بەو مانایەی کە ئەمریکا و هێندێ لە هێزەکانی تر، سیستەمێکی تر بونیاد بنێنەوە.

خوێندنەوە Ùˆ ئاوڕدانەوە Ù„Û•Ù… بابەتە، Ù„Û•Ùˆ بوارەوە گرینگه‌ Ú©Û• Ù„Û• هەر دوو سیما گشتییەکەدا کورد ÙˆÛ•Ú© نەتەوەیەک، Ú©Û• گۆڕان Ù„Û• سیاسەتی نێودەوڵەتی، دەتوانێ Ù‡Û•ÙˆÛŽÙ†ÛŒ گۆڕان Ù„Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کوردی تێدا بێ، بتوانێ وێنایەکی بۆ داهاتووی خۆی هەبێ. Ù„Û•Ù… ڕەهەندەوەیە Ú©Û• ئاوڕ Ù„Û•Ù… دوو سیمایە دەدەینەوە تاکوو وه‌ڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە Ú©Û• ئاخۆ ترامپ بونیادی سیاسەتی نێودەوڵەتی دەنێتەوە، یان تێکی دەدا؟

پێشەکی:

سیاسەتی نێودەوڵەتی، کۆکراوەی دەرهاوێشتەی ئەکتەرە گەورە Ùˆ بچووکەکانە. Ù„Û•Ù… نێوەدا کاریگەری Ùˆ توانای زلهێز، یان هێزە گەورەکان، جیاوازە Ù„Û• ئەکتەرەکانی تر. بۆیە ÙˆÛ•Ú© Ú†Û†Ù† کەنێت واڵتز دەڵێ: "گۆڕان Ù„Û• توانای زلهێزەکان، یان هێزە گەورەکان، فۆرمی سیاسەتی نێودەوڵەتیش دەگۆرێ." Ù„Û• مێژووی پەیوەندیی نێودەوڵەتیدا گۆڕانی جۆراوجۆر بینراوە. ئەوەی Ù„Û• هەموویاندا بەرچاوە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی Ú©Û• گۆڕان Ù„Û• جەوهەری سیاسەتی نێودەوڵەتیدا سیستەمێکی تر Ù„Û• سیاسەتی جیهانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆیدا دێنێ. کاتێک Ú©Û• سیاسەتی نێودەوڵەتی Ù„Û• قاڵبی وێستفالیی خۆی دەرباز دەبێ، واتا ئەوە دەگەیەنێ Ú©Û• ئیتر مەودایەک بۆ دەوڵەت-نەتەوە هاوسەنگەکان نامێنێ. کاتێک جیهان Ù„Û• هاوسەنگیی نێوان هێزە گەورەکان دەرباز دەبێ، جێگه‌ بۆ "دووجەمسەری" خۆش دەکات. Ù„Û• کاتێکیشدا Ú©Û• دووجەمسەری هەرەس دێنێ، باسوخواسی "تاکجەمسەری" سەر هەڵدەدات. Ù„Û• هەموو ئەم نموونانە، بونیادنانەوەی بابەتێک گرینگە، ئەویش نەزمی نێودەوڵەتییە. نەزمێک Ú©Û• سیاسەتی نێودەوڵەتی ئارام دەکات Ùˆ دەیخاتە بوارێکەوە Ú©Û• ئارامی بە خۆیەوە ببینێ. بەڵام پرسیارەکە لێرەدایە Ú©Û• Ù¾ÛŽ دەچێ بۆ ترامپیش پرسیار بێ، Ú©Û• ئاخۆ Ù„Û• سەردەمێکدا Ú©Û• جیهان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بابەتێک بە ناوی بەجیهانیبووندا ڕووبەڕوو بووه‌ته‌وه‌ØŒ ئەم نەزمە Ú†Û†Ù† دەتوانێ مانای هەبێ؟

ئاوڕدانەوە Ù„Û•Ù… پرسە، Ù„Û•Ùˆ بوارەوە گرینگە Ú©Û• دەسپێکی پێشەکییەکەمان دەباتە ژێر پرسیارەوە. بەو مانایە Ú©Û• ئایا ڕاستە بڵێین سیاسەتی نێودەوڵەتی، تەنیا مەودای زلهێز، یان هێزە گەورەکانە؟ Ù¾ÛŽ دەچێ نموونەی گرووپە تیرۆریستییەکان، یان نموونەی ئەکتەره‌ ناحکوومییەکان، پیشان بدات Ú©Û• سیاسەتی نێودەوڵەتی، پانتایەک تەنیا بۆ هێزە گەورەکان نییە. کاتێک پانتایەکه‌ بۆ ئەوان، Ú©Û• دەوڵەت Ú•Û†ÚµÛŒ سەرەکیی هەبێت. بەڵام ئەوەی ڕوونە، دەوڵەت تاكه‌ ئەکتەر نییە. چونکە تا ئەو ڕاددەیه‌ØŒ Ú©Û• "داعش" توانیویەتی سیاسەتی جیهانی بە خۆیەوە خەریک بکات، کەمتر دەوڵەتێک هەیە هەموو دەوڵەتان Ù„Û• دەوری خۆی Ú©Û† بکاتەوە تاکوو لەناوی ببەن. Ù„Û• هەمان کاتدا، حکوومەتی بەعس بە ٢٠ Ú•Û†Ú˜ لەناو دەچێ، Ú©Û•Ú†ÛŒ چەند ساڵە بە داعشەوە خەریکن.

Ù„Û• خستنه‌ڕووی ئه‌Ù… باسه‌دا، دەمه‌ÙˆÛŽ ئەو بابەتە بەرجەستە بکەمەوە Ú©Û• جەوهەری سیاسەتی جیهانی گۆڕاوە؛ بەو مانایەی Ú©Û• پێویست بە تێکدان Ùˆ بونیادنانەوە هەیە. سەددام، هیتله‌ر، خومەینی Ùˆ ... هەوڵیان دا Ú©Û• سیاسەتی نێودەوڵەتی تێک بدەن، بەڵام نەیانتوانی؛ چونکە ئەوان Ù„Û• کاتێک Ù„Û• سیاسەتی نێونەتەوەییدا دەژیان، Ú©Û• سیستەمی جیهانی، خاوەن Ùˆ هەڵگری نەزمێک بوو Ú©Û• چارەسەری Ù¾ÛŽ بوو. Ù„Û• لایەکی تریشه‌وه‌ یەکێتیی سۆڤیه‌ت، ویستی Ú©Û• سیستەمێکی نوێ Ù„Û• سیاسەتی جیهانیدا بونیاد بنێت و، Ù„Û•Ù… بوارەدا سەرکەوتوو بوو؛ بەڵام دواجار ئەویش هەرەسی هێنا.

Ù„Û• تێگەیشتنی سەرەتایی بۆ ئەم بابەتە، دەتوانین Ù„Û•Ùˆ سۆنگەوە سەیری سەردەمی ترامپ بکەین Ú©Û• ململانێیەکە Ù„Û• نێوان دوو بواردا: بواری ناوخۆیی Ùˆ بواری دەرەکی. بواری ناخۆیی، Ú©Û• ترامپ دەیەوێ تێکی بدات. ÙˆÛ•Ú© ترامپ Ù„Û• وتەی Ú•Û†Ú˜ÛŒ دەسبەکاربوونیدا پەلاماری سیستەم Ùˆ نوخبەی سیاسیی ئەمریکای دا و، زیاتر ئاوڕی Ù„Û•Ùˆ بابەتە دایه‌ÙˆÛ• Ú©Û• Ù„Û• سەردەمی ئەودا Ú©Û†ÛŒ ئەم پەیوەندییانە هەڵدەوەشینێتەوە. بۆیە کاتێک دەڵێین "تێکدان"ØŒ Ú©Û• دەقاودەق ناکاتە مانا ئینگلیزییەکەی، مەبەست ئەوەیە Ú©Û• دەیەوێ Ú©Û†ÛŒ Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سیاسی Ù„Û• ئەمریکا بگۆرێت و، تاکوو ئەمڕۆیش بەردەوامە. بواری دووەم، بونیادنانەوەیە. مەبەست Ù„Û• بونیادنانەوە، بەرهەمهێنانی نەزمێکی نوێیە Ú©Û• بتوانێ ئەمریکا، بکاتەوە ئەو ئەمریکا مەزنەی Ú©Û• ئەو مەبەستیەتی. بۆیە دەتوانین Ù„Û•Ùˆ خانەوە چاوی Ù„ÛŽ بکەین. Ù„Û•Ù… بوارەدا ترامپ بە دوای نەزمێکی تردا دەگەڕێ، Ú©Û• بتوانێ نەزمێکی ویستراو بۆ ئەمریکا بێ و، سەقامگیریش تێیدا واتای هەبێ. Ù¾ÛŽ دەچێ Ù„Û•Ù… بوارەدا بێ، Ú©Û• گومانی ئەوە دەکرێ Ù„Û• ڕووسیا نزیک ببێتەوە.

ترامپ و تێکدان

ئەوەی دەتوانین Ù„Û• جۆری تێگەیشتنی ترامپ بەرانبەر بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەمریکی تێ بگەین، ئەو ڕاستییەیە Ú©Û• ترامپ ئەمریکای ئەمڕۆ Ù„Û• خانەی Ú©Ù‡‌لتووری Ùˆ ئابوورییەوە دەبینێ. Ú©Ù‡‌لتووری، بەو مانایە Ú©Û• ناسنامەی ئەمریکی Ù„Û• بەردەم دوو Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ سەرەکیدایه‌. هەڕەشەیەک Ú©Û• بەجیهانیبوون سازی کردووە و، کراوەبوونی ئەمریکا Ù„Û•Ù… بوارەدا ناسنامەی ئەمریکیی خستووه‌تە ژێر پرسیارەوە. بۆیە Ù„Û• یەکەم هەنگاوەکانی، داخستنی ئەمریکا بوو بە ڕووی پەنابەران، تاکوو Ù„Û•Ù… Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ• بتوانێ بەرە بەرە ئاسایش بۆ ناسنامەی ئەمریکی بگەڕێنێتەوە. لایه‌Ù†ÛŒ دووەمی باسەکە، دەگەڕێتەوە بۆ بواری ئابووری؛ ترامپ Ù„Û•Ùˆ باوەڕەدایە Ú©Û• ئەمریکا ÙˆÛ•Ú© ناوەندی سەرمایەداریی جیهانی، نەبووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• ئابووریی ئەم وڵاتە Ù„Û• خزمەتی ئەمریکادا بێ، بەڵکوو ئەمریکا ژینگەیەکە بۆ پێگەیاندن Ùˆ خێری وڵاتانی دیكه‌. لێرەوە ترامپ دەیەوێ سیاسەتی ئابووریی ئەمریکا Ù„Û• سیاسەتی ئابووریی کراوەوە، بکاتە ئابووری تەنیا بۆ ئەمریکا. بۆیە داوای هەبوونی بەش Ù„Û• هەموو جووڵەیەکی ئابووری دەکات (ÙˆÛ•Ú© ئەوەی کۆمپانیای سامسۆنگ ناچار بوو Ú©Û• بەشێک Ù„Û• هێڵەکانی بەرهەمهێنانی خۆی بگوازێتەوە بۆ ئەمریکا.) واتە ئەمریکا نابێ تەنیا لۆجستیکی سەرمایەداری بێ.

لێرەوەیە Ú©Û• ترامپ ئه‌Ùˆ ڕێگەچارەیەی Ú©Û• بۆ چارەسەرکردنی ئەم بوارانە دەیخاتە ڕوو، ئاوڕدانەوەیە Ù„Û•Ùˆ بەستێنە سیاسییەی Ú©Û• نوخبەی ئەمریکی، تێیدا Ú•Û†Úµ Ùˆ Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سیاسیی خۆی Ú•ÛŽÚ© دەخات؛ ئەو بەستێنەی Ú©Û• نوخبەی ئەمریکا ئاوێتەی کەلتوور Ùˆ ئابووریی جیهانی بووە، واتە بەرژەوەندییەکانی تێکەڵ بە بواری جیهانی بووە. بەڵام ترامپ دەیەوێ ئەم بەستێنە بگۆڕێ؛ بەو مانایە Ú©Û• Ú©Û†ÛŒ Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سیاسی، بگەڕێنێتەوە بۆ ناوخۆی ئەمریکا. بۆیە دەتوانین ناوی Ù„ÛŽ بنێین تێکدان. تێکدانێک Ú©Û• ڕووی Ù„Û• ناوخۆی ئەمریکایە، Ù†Û•Ú© دەرەوە.

ترامپ و بونیادنانەوە

ترامپ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هەنووکەی ئەمریکا، بە پێگەیەکی شیاو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریکا نازانێ، بۆیە دروشمی ئەمریکای مەزن دەڵێتەوە. ئەم ئەمریکا مەزنە، ئەمریکایەکی مەزن دەبێ Ú•Û†ÚµÛŒ جیهانیشی هەبێ. ئەم Ú•Û†ÚµÛ•ØŒ Ù„Û• لایەکەوە ئاسایشییە و، Ù„Û• لایەکەوە گەڕانەوەی سەقامگیرییە. Ù„Û• ڕەهەندی ئاسایشییه‌وه‌ØŒ ئەمریکا پێویستیی بە هاوکاری هەیە و، Ù„Û• بواری سەقامگیریدا قبووڵکردنی Ú•Û†ÚµÛŒ هه‌ندێ Ù„Û• گەورە هێزەکانی جیهان.

کاتێک باس Ù„Û• بونیادنانەوە دەکەین، Ù„Û• بەرانبەر ڕووخانێکدا دێ؛ ڕووخان Ù„Û• سیمای ئەمریکا ÙˆÛ•Ú© زلهێزێک. زلهێزێک Ú©Û• وێنای ئەوەی Ù„ÛŽ دەکرێ، زلهێزیی خۆی بپارێزێ. بۆیە دروشمی ئەمریکای مەزن کاتێک واتای دەبێ Ú©Û• گرووپێکی تیرۆریستیی ÙˆÛ•Ú© داعش، مەزنایەتییەکەی نەباتە ژێر پرسیار. Ù„Û• هەمان کاتدا ئەم بونیادنانەوەیه‌ØŒ Ù„Û• هەلومەرجێکی ئارامدا دەتوانێ مانای هەبێ؛ بەو واتایە Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© Ú†Û†Ù† فرەجەمسەری Ùˆ دووجەمسەری، توانییان جیهانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان ئارام بکەنەوە، بە هەمان شێوەیش ئەمریکا لەمڕۆدا، بتوانێ هەمان Ú•Û†Úµ بگێڕێ. بۆیە کاتێک ترامپ، ڕوو دەکاته‌ کۆماری ئیسلامی Ùˆ ÙˆÛ•Ú© هێزێک پێناسەی دەکات Ú©Û• Ú•Û†ÚµÛŒ Ù„Û• تێکدانی پانتای جیهاندا هەیە، بەو واتایەیه‌ Ú©Û• سەرچاوەی سەرەکیی تیرۆرە Ù„Û• جیهاندا. بونیادنانەوەی ترامپ، پێویستیی بە هاوکار Ùˆ قبووڵکردنی هاوکارە. Ù„Û•Ù… بوارەدا ترامپ Ù„Û• بواری ئاسایشیدا، بەرانبەر بە داعش Ùˆ ئێران ڕووی Ù„Û• وڵاتانی سوننە کردووە و، Ù„Û• هەمان کاتیشدا Ù„Û• پرسە جیهانییەکان Ù„Û• نێوان یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ ڕووسیادا، دەبێ یه‌كێكیان هەڵبژێرێ. بەگشتی، ترامپ وا سەیری جیهانی پەیوەندیی نێودەوڵەتی دەکات Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بونیادنانەوەیدا یەکانگیر بێ.

دەرەنجام

ئەوەی Ù„Û• دەرەنجامدا دەتوانین باسی لەسەر بکەین، بەرجەستەکردنەوەی ئەو ڕاستییانەیە Ú©Û• ترامپ وێنای جیهانێکی تر دەکات. ئەم جیهانە، پێشتر ئەزموون کراوە. واتا جیهانێک Ú©Û• تێیدا دەوڵەت-نەتەوە بە هەموو ماناکانییه‌وه‌ خاوەن توانا Ùˆ کاریگەری بوو. Ù„Û• هەمان کاتدا، جیهانێک Ú©Û• دەوڵەتەکان تەنیا ئەکتەر Ùˆ بکەری پانتایەکە بوون. بەڵام ئەوەی Ù„Û• بەرەنگاریی سیاسەتەکانی ترامپ Ù„Û• ئەمریکا بەگشتی Ùˆ Ù„Û• شوێنەکانی تری جیهان دەیبینین، Ù„Û• ڕاستیدا "جیهانێکی بەجیهانیکراو"Û•ØŒ Ú©Û• کۆسپەکانی ترامپ Ù„Û• دەرفەتەکانی زیاترن.

Ù„Û•Ù… نێوەدا کورد ÙˆÛ•Ú© ناسنامە Ùˆ ئەکتەرێک، بەرەوڕووی تێکدان Ùˆ بونیادنانەوەی ئەمریکای ترامپ ده‌بێته‌وه‌. دیارە کورد Ù„Û• ئاستی ناوخۆی ئەمریکا، خاوەن ئەو توانایییە ئابووری Ùˆ "دیاسپۆرا"یە نییە Ú©Û• بتوانێ Ú•Û†ÚµÛŒ کاریگەر بگێڕێ. تەنیا Ù„Û• ئاستی بونیادنانەوەی ترامپدایە Ú©Û• دەتوانێ Ú•Û†ÚµÛŒ هەبێ، ئەویش Ù„Û• باشوور Ùˆ ڕۆژاوای کوردستان. Ù„Û• ئاستی باشووری کوردستان، خاڵی سەرەکی ئەوەیە Ú©Û• ترامپ حکوومەتی عێراق ÙˆÛ•Ú© ئەکتەرێک نازانێ Ú©Û• Ú•Û†Úµ Ùˆ توانای Ù„Û• بونیادنانەوەی ئاسایش Ùˆ سەقامیگریی ناوچەکە Ùˆ خودی عێراقدا هه‌بێ. بۆیە ئەمە Ù„Û• ناخی خۆیدا هەڵگری ئەوەیە Ú©Û• باشووری کوردستان، دەتوانێ هەڵگری ئەو لۆجستیک Ùˆ ئەکتەرییە بێ Ú©Û• خۆی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەم سیاسەتەدا یەکانگیر بکات. Ù„Û• هەمان کاتدا ڕۆژاوای کوردستان هەیە، Ú©Û• چارەنووسی ÙˆÛ•Ú© باشوور نییە Ú©Û• پەیوەست بێ بە کورد Ùˆ بەغداوه‌ØŒ بەڵکوو پەیوەستە بە ئەمریکا-رووسیا، ئەمریکا-ئێران، ئەمریکا-تورکیا Ùˆ ئەمریکا-وڵاتانی عەرەبی. بۆیە Ú•Û†ÚµÛŽÚ© Ú©Û• کورد Ù„Û• بونیادنانەوەی ترامپ Ù„Û• ڕۆژاوای کوردستاندا دەتوانێ بیگێڕێ، Ù„Û• خانەی بە ئەنجامگەیشتنی ئەو هاوکێشانەدایه‌.

هەرچەنده‌ ئه‌Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌ هه‌یه‌ Ú©Û• لەبەیەکگەیشتنی نێوان باشوور Ùˆ ڕۆژاوادا، دەکرێ تواناکانی ڕۆژاوا بەرجەستە بکرێتەوە؛ بەو مانایە Ú©Û• باشوور، دەتوانێ ببێ بە لۆجستیکی ئەجێندای ئەمریکا Ù„Û• ڕۆژئاوا و، Ù„Û•Ùˆ پێگەیه‌ÙˆÛ• ئەمریکا هەست بە ئارامی Ùˆ سەرخستنی سیاسەتەکانی بکات، بەڵام Ù¾ÛŽ ناچێ ئەمە Ù„Û• ئەجێندای باشوور Ùˆ ڕۆژاوادا بێ. بەگشتی، کورد Ù„Û• جیهانی ترامپدا خاوەنی دوو تایبەتمەندییه‌: یەکەمیان ئەوەی Ú©Û• دەتوانێ Ú•Û†ÚµÛŒ Ù„Û• بنبڕکردنی بابەتە ئاسایشییەکاندا هه‌بێ و، ئەوی تریان Ú•Û†ÚµÛŽÚ© Ú©Û• دەتوانێ Ù„Û• سەقامگیریدا هەبێ. سەقامگیرییەک Ú©Û• ئەمریکای ترامپ Ù„Û• ناوچەدا بەدوایدا دەگەڕێ.

 

 
 
« سەردەمێک بۆ ڕووخانی سوپاکان
« ئۆجەلان؛ بارمتەی سیاسەت Ùˆ ئاسایش
« ژینگەی ئاسایشیی بارزانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران
« پارتی Ùˆ هاوپەیمانەکانی، Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• Ùˆ لقەکانی
« کورد؛ پاش سەد ساڵ دەرکردن Ù„Û• مووسڵ
« تورکیا؛ هەرەسهێنانی گوتارەکان
« قەیرانی وردەناسنامەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون