PÊNÛS
 
تەنگژەی زمانی کوردی Ù„Û• بەرەگەی مۆدێرنخوازیدا 
     2017-02-04
ساماڵ ئەحمەدی

تەنگژەی زمانی کوردی لە بەرەگەی مۆدێرنخوازیدا

 

ساماڵ ئەحمەدی/ شاعیر و وەرگێڕ

بەرایی

زۆر جار دەبیستین، زمانی کوردی دوچاری تەنگژەیە؛ دیارە ئەو تەنگژەیە Ù„Û• تەنگژەی سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ مێژووییی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد جودا نییە، بگرە پێوەندییەکی نەپساوەی Ù¾ÛŽÙˆÛ•ÛŒ هەیە. زمانی کوردی، بە Ù‡Û†ÛŒ مێژووی سیاسی Ùˆ دۆخی جیۆپۆلیتیکیی سەرزەمینی ئاخێوەرانییەوە، Ú©Û• هەتا ئێستایش بەشی هەرە زۆری داگیر کراوە، هێشتا هەر زمانێکی سروشتییە؛ واتە زمانی کۆمەڵگەیەکی پایەداری نیشتەجێی ژینگەیەکی جوگرافیاییی تایبەتە، Ú©Û• خاوەنی مێژوو، بیرەوەریی مێژوویی، دنیای فەرهەنگی Ùˆ ژیانی ماددی Ùˆ واتاییی خۆیەتی. زمانی سروشتی، Ú©Û• Ù„Û• ناخی ژیانێکی نەتەوەیییەوە سەر هەڵدەدات، خاوەنی پێکهاتەیەکی بڕگەیی، وشەیی Ùˆ ڕێزمانیی تایبەت بە خۆیەتی و، ئەم تایبەتمەندییەیش Ù„Û• زمانانی دیکەی جودا دەکاتەوە. بەڵام ئەوەی Ú©Û• بووەتە Ù‡Û†ÛŒ سەرهەڵدانی تەنگژە، یان دروستبوونی تەنگژە Ù„Û• زمانی کوردیی ئەمڕۆدا، ئەوەیە Ú©Û• دەبێ ئەم زمانە سروشتییە وه‌ڵامده‌ری Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پێداویستیی مرۆڤی ئەمڕۆی کورد Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بواردا بێت، Ú©Û• Ù„Û• ناخی نەریت Ùˆ مێژووی ڕابردووی خۆی Ùˆ گەلەکەیەوە هەڵنەقووڵیون، بگرە دەرهاوێشتەی پێوەندییە نوێیه‌کانییەتی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دنیای پێشکەوتووی ڕۆژاوا Ùˆ شارستانییه‌ته‌ مۆدێرنەکەی. ئێمە دەزانین دنیای ڕۆژاوا گرینگە و، گرینگییەكه‌یشی لەبەر ئەوەیە Ú©Û• Ù„Û• بواری زانستی (سروشتی Ùˆ مرۆڤی)ØŒ تەکنەلۆژی، سیاسەت، ئابووری Ùˆ دامەزراوە کۆمەڵایەتییه‌كان Ùˆ ڕەوتاری مرۆڤیدا دەستی بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پێشکەوتنی مەزن ڕاگەیشتووە و، سەرلەبەری ئەو شتانەیش پێویستییان بە زمان هەیە، بۆ ئەوەی واتا Ùˆ زاراوە Ùˆ Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ دەربڕینی تایبەتیان بۆ دابین بکات. 

ڕیشەناسیی زمانی کوردی، وەکوو یەکێک لە کۆنترین زمانە زیندووەکانی دنیا

زمانناسان Ù„Û•Ù…Û•Ú• ڕیشەی زمانی کوردییەوە، لەسەر ئەوە ساغ بوونەتەوە Ú©Û• Ú•ÛŽØ´Û•ÛŒ زمانی کوردی دەچێتەوە سەر بنجی زمانە هیند Ùˆ ئەوروپایییەکان؛ Ù„Û• یەکێک Ù„Û• دوایین توێژینەوە زمانناسانەکاندا، Ú©Û• Ù„Û• گۆڤاری زانستیی ''ساینس''دا(Ù¡) بڵاو بووەتەوە، توێژەرانی نیۆزله‌ندی بە سەرپەرشتیی دکتۆر ئەتیکنسۆن(Ù¢) ڕایان گەیاندووە، تەمەنی زمانە هیند Ùˆ ئەوروپایییەکان نزیک دەبێتەوە Ù„Û• هەشت تا Ù†Û† هەزار Ùˆ پێنج سەد ساڵ و، خێزگەی سەرهەڵدانیشیان ئەو ناوچەیەیە Ú©Û• ئێستا Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت تورکیا ـــ واتە باکووری کوردستان. Ù„Û• توێژینەوەکەدا زمانی تورکی وەکوو زمانێکی کۆچەر، Ú©Û• ئاخێوەرەکانی نزیکەی ٤٠٠ ساڵ لەمەوپێش Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە گیرساونەتەوە، باسی Ù„ÛŽÙˆÛ• کراوە و، گوتراوە تورکی، سەر بە خێزانی زمانە هیند Ùˆ ئەوروپایییەکان نییە Ùˆ خێزگەکەیشی ناوچەکانی ئاسیای ناوەڕاستە. بەپێی ئەم توێژینەوەیە، خێزگەی زمانەکانی سەر بە خێزانی زمانە هیند Ùˆ ئەوروپایییەکان کوردستانە و، دیارە زمانی کوردییش وەکوو زمانێکی سەر بە خێزانی زمانە هیند Ùˆ ئەوروپایییەکان، یەکێک Ù„Û• کۆنترین زمانە زیندووەکانی مرۆڤە. بەڵام ئەم زمانە Ú©Û†Ù† Ùˆ بەتەمەنە، Ù„Û• هەمبەر Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ واتا نوێیه‌کانی ژیانی ئاخێوەرانیدا دوچاری تەنگژەیە. "میشڵ ماڵهێرب" Ù„Û• کتێبی ''زمانەیلی خەڵکی دنیا''دا(Ù£) نووسیویەتی: هیچ کام Ù„Û• زمانە زیندووەکانی ئێستای دنیا، Ù„Û• زمانانی دیکە بەرزتر Ùˆ کاکڵدارتر نییە. واتە جوداوازیی نێوان زمانە زیندووەکانی دنیا، پێوەندیی بە توانای زمانەکان Ù„Û• باری چۆنیه‌تیی زمانەوە نییە، بگرە پێوەندیی بە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ دەسەڵاتی سیاسی، فەرهەنگی Ùˆ ئابووریی ئاخێوەرانی زمانەکەوە هەیە.

زمانی کوردی، وەکوو زمانێکی دەرەوەی جوگرافیای پەیدابوونی مۆدێرنیتێ

 Ù…ۆدێرنیتێ (modernity) ناوی شێوەیەکی نوێی ژیان Ùˆ ڕەوتاری مرۆڤانەیە، Ú©Û• Ù„Û• فۆڕمی لۆژیکێکی زانستی، ڕێکخستنێکی تەکنیکی Ùˆ پیشەسازیدا وێڕای شێوەیەکی تازەی دامەزراوە سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ ئابوورییەکان بە فەرهەنگێکی شیاوی ئەو دامەزراوانەوە، پەیدا بووە. ئەم Ø´ÛŽÙˆÛ• نوێیە، وێڕای سەرلەبەری ئەو گۆڕانە قووڵانەی وەسەر دنیای ژیان Ùˆ ڕەوتاری مرۆڤانە هاتووە، شێوەیەکی نوێیشی Ù„Û• تێگەیشتنی زمان Ùˆ هەڵسوکەوت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ زمان وەدی هێناوە، Ú©Û• بۆ پێشکەوتنی زانست Ùˆ تەکنەلۆژی Ùˆ لێکەوتەکانیان و، کاراییی سه‌رجه‌Ù… دامەزراوە ئابووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی Ùˆ فەرهەنگییە مۆدێرنەکان، ÙˆÛ•Ú© گیان بۆ جەستەی زیندوو، پێویستە. بەم هۆیەوە، تێگەیشتنی ڕاست Ùˆ قووڵ Ù„Û• مۆدێرنیتێ Ùˆ دەستڕاگەیشتن بە قووڵاییی دەستکەوتەکانی، بەبێ تێگەیشتن Ù„Û•Ùˆ کارەی لەسەر زمانەکەی کراوە، مومکین نییە.

دنیای مۆدێرن، دنیایەکی کراوەیە. دنیایەکە سەرلەبەری چوارچێوەکان هەڵدەوەشێنێتەوە Ùˆ هەموو شتێک سەرلەنوێ هەڵدەسەنگێنێتەوە. دنیایەکی نوێیە، Ú©Û• بایەخێکی بێبڕانەوە بە نوێیەتی دەبەخشێت. دنیای پێشکەوتنە و، بۆ پێشڤەچوونیش سنوور ناناسێت. بەڵام بۆ پێشڤەچوون، پێویستیی بە لۆژیکی زانستی هەیە و، بۆ لۆژیکە زانستییەکەیش پێویستیی بە زمانێکی کارای شیاوی ئەو لۆژیکە هەیە. Ù‡Û•Ù… پێویستیی بە ناسین Ùˆ لۆژیکی زمان هەیە، وەکوو کۆنتێکستێک (context) Ù„Û• ئۆبژەکانی (Objects) ناسین و، هەمیش بەپێی ناسینی زمان، پێویستیی بە کارایییە ئامڕازییەکەی زمان، وەکوو ئامڕازێکی پەرەستێن تا نەبڕانەوە هەیە. واتە دنیای مۆدێرن پێویستیی بە زمانێکی کراوە هەیە. 

مۆدێرنیتێ، وەکوو Ù†Û†Ú•Ù…ÛŽÚ©ÛŒ نوێی هزر Ùˆ ژیان، مۆدێرنخوازی (modernization)ÛŒ بە دوای خۆیدا هێناوە، Ú©Û• پێکهاتە Ùˆ دامەزراوە Ùˆ Ù†Û†Ú•Ù… Ùˆ بایەخە مۆدێرنەکانی Ù„Û• بری Ø´ÛŽÙˆÛ• نەریتییەکەیان باو کردووە. مۆدێرنیتێ Ù„Û• دیدگه‌ÛŒ مێژوویییەوە دەرهاوێشتەی مێژووی Ú©Û†Ù† Ùˆ Ù¾ÛŽÚ†Û•ÚµÙ¾ÛŽÚ†ÛŒ ئەوروپای ڕۆژاوایە؛ Ù„Û• مێژووی کەونارای یۆنانی ـــ ڕۆمییەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاستی مەسیحییەتی و، لەوێڕا بۆ سەردەمانی ڕێنیسانس، Ú©Û• گۆڕانی زۆر قووڵی Ù„Û• دنیابینیی مرۆڤدا وەدی هێناوە و، لەوێیشڕا بۆ دەورانی تژی Ù„Û• Ø´Û•Ù¾Û†Ù„ÛŒ مەزنی ئایینی Ùˆ فەلسەفی Ùˆ زانستی، Ú©Û• Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ پیشەسازیی Ù„ÛŽ کەوتووەتەوە، وێڕای کارتێکەرییە قووڵەکەی لەسەر Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ژیانی مرۆڤ.

 Ú¯ÙˆØ§Ø³ØªÙ†Û•ÙˆÛ•ÛŒ هزر Ùˆ ڕەوتاری پێچەڵپێچ، شەپۆلاوی Ùˆ تژی Ù„Û• لێکدژیی مۆدێنیتێی ئەوروپا بۆ جیهانە نەریتییه‌كان، کارێکی خۆبەدەستەوەنەدەرە، چونکە گشت بنەما هزری Ùˆ ماددییەکانیان تێک دەشێوێنێت Ùˆ دەیانخاتە ژێر پرسیارەوە. بەڵام مۆدێرنخوازی (modernization)ØŒ Ú©Û• بەرهەمی مۆدێرنیتێیە، دیاردەیەکی دنیاداگر یان جیهانگیرە، Ú©Û• Ù„Û• ناخی هەمەگیرۆیی (universality) مۆدێرنیتێیەوە هەڵدەقووڵێت. واتە گۆڕینی Ø´ÛŽÙˆÛ• Ùˆ ڕوخساری زەوی بە تەکنەلۆژی Ùˆ دامەزراندنی دامەزراوەگەلی ئابووری، سیاسی Ùˆ فەرهەنگیی شیاوی Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ مۆدێرنی ژیان، بەپێی تەکنەلۆژی Ùˆ ئابووریی مۆدێرن. Ù„Û• ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سەرلەبەری مرۆڤایەتی، تەنانەت ئەوانەی Ú©Û• زۆریش Ù„Û• بەربه‌رییه‌ت Ùˆ سەرەتاییبوون دوور نەکەوتوونەتەوە، Ù„Û• سۆنگەی ئەو ئیمکاناتی پێوەندییەوەی Ú©Û• مۆدێرنخوازی بۆ سەرلەبەری Ú¯Û†ÛŒ زەوی دابینی کردووە، خوازیاری بەهرەمەندبوون Ù„Û•Ùˆ ئاسایش Ùˆ نیعمەتانەن Ú©Û• ئەو Ø´ÛŽÙˆÛ• ژیانە دروستی کردووە.

یەکێک Ù„Û• لایەنە هەرە بنچینه‌یییەکانی مۆدێرنیتێ، زمانەکەیەتی. زمانە پێشەنگەکانی مۆدێرنیتێ، وێڕای ڕەوتەکەی گەشەیان کردووە و، ئاسۆی سەرلەبەری لایەنەکانی ژیانی مرۆڤانەیان Ù„Û• بەردەمی ئیمکانیاتی نوێ Ùˆ نوێتردا کردووەتەوە و، خۆیشیان کردووە بە زمانەیلێکی کراوە. بەم شێوەیە، سەرلەبەری دانیشتووانی Ú¯Û†ÛŒ زەوی، بە Ù¾Ú•Û†Ú˜Û• مۆدێرنخوازییەکانی خۆیانەوە، Ú† Ù„Û• دیدگه‌ÛŒ پێکهاتەی تەکنیکی Ùˆ ئابووری و، Ú† Ù„Û• دیدی کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ùˆ فەرهەنگییەوە، دوای وڵاتانی Ù¾ÛŽØ´Û•Ù†Ú¯ÛŒ زانست Ùˆ تەکنەلۆژیی مۆدێرن Ùˆ بەدیهێنەری Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ڕەوتار Ùˆ پێوەندییەکانی مرۆڤی مۆدێرن دەکەون و، لاساییی ئەوان دەکەنەوە. Ù„Û• بەستێنی زمانیشدا، بیانەوێ Ùˆ نەیانەوەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وەرگرتنی مۆدێرنخوازی، خۆیان ده‌ده‌نه‌ ده‌ست Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© گۆڕانی قووڵی وشەیی Ùˆ واتایی و، تەنانەت بڕگەییشەوە Ù„Û• زمانەکانیاندا.

پێویستیی گواستنەوەی زانستە تەکنه‌لۆژییەکان، شارنشینیی مۆدێرن، پێویستیی پەروەردە Ùˆ ڕاهێنانی گشتی بۆ ڕاهێنانی هێزی مرۆییی شارەزا بۆ کارە تەکنیکی Ùˆ ئیدارییه‌كان، دامەزراندنی دامەرزاوەگەلی ئیداری، خزمەتگوزاری، دادوەری، سەربازی، هونەری، وەرزشی Ùˆ سەرلەبەری ئەو شتانە، زمانی شیاوی کارایییەکەی خۆیان دەخوازن. ئەم خوازیارییە بەشێکی زۆری زمانەکانی دنیای ناچار کردووە بە خۆیان بچارێن، دەنا بەرەو لەنێوچوونی بردوون. ئەو بەخۆچارانە، تاکوو خوو بە ژیانی مۆدێرنەوە دەگرێت، زۆری Ù¾ÛŽ دەچێت و، دەورانێکی دوورودرێژی Ù¾Ú• Ù„Û• هەڵڵا Ùˆ Ù‡Û•Ù†Ú¯Û•Ù…Û• Ùˆ تەنگژەی بەدوادا دێت.(Ù¤)

کۆماری کوردستان؛ یەکەم دەرفەتی زمانی کوردی لە بەرەگەی مۆدێرنخوازیدا

Ù„Û• کۆتاییی نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ وڵاتانی ناسراو بە جیهانی سێیەم و، بەتایبەت Ù„Û• ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© ڕاپەڕێن Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ Ùˆ Ù‡Û•Ù†Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ùˆ فەرهەنگی Ú†ÛŽ بوون. واتە تەنگژەی پەڕینەوە Ù„Û• دنیا داخراوه‌كانه‌وه‌ بەرەو دنیای کراوەی مۆدێرن، Ú©Û• دواتر Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ گلۆبالیزەیشن (globalization)دا Ú†Ú• بووەوە. هەر Ù„Û•Ùˆ سەروبەندەدا Ù„Û• بەشێکی Ú©Û•Ù…ÛŒ خاکی کوردستاندا دەرفەت بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ڕووناکبیر Ùˆ سیاسەتمەداری کورد Ú•Ù‡‌خسا و، توانییان دەسەڵاتێکی سیاسیی خۆماڵی بە ناونیشانێکی مۆدێرنەوە، Ú©Û• کۆماری بوو و، هەتا ئەو کاتەیش Ù„Û• ناوچەکەدا کەموێنە بوو، دروست بکەن. کۆماری کوردستان، زمانی کوردیی وەکوو زمانی فه‌رمیی حکوومەت Ùˆ پەروەردە Ùˆ ڕاهێنان ناساند. ئەو زمانە کوردییەی Ú©Û• کۆماری کوردستان لەکاری هێنا، یەکێک Ù„Û• شێوەزارەکانی زمانی کوردی بوو، Ú©Û• Ù„Û• سەردەمی میرانی بابانەوە ببوو بە زمانی نووسین، بەتایبەت نووسینی شیعر.

نەتەوەی کورد، یەکێکه‌ Ù„Û•Ùˆ نەتەوانەی Ú©Û• پاش پەژراندنی ئایینی ئیسلام، بەبێ ئەوەی خاوەنی دەوڵەتی بەهێزی خۆی بێت، زمانەکەی خۆی پاراستووە و، نەبووە بە عەرەب. بەڵام ئەو شێوەزارە کوردییەی Ú©Û• Ù„Û• سەردەمی میرانی بابانەوە، ببوو بە زمانی نووسینی کوردی و، Ù„Û• ڕاستیدا جێی شێوەزارەکانی کەلهوڕی Ùˆ هەورامی Ùˆ کرمانجیی ژوورووی گرتبووەوە، Ú©Û• پێشتر شاعیرانی وەکوو "مەلای جزیری" Ùˆ "ئەحمەدی خانی" Ùˆ "مەولەویی تاوەگۆزی" Ùˆ "خانای قوبادی" شیعریان Ù¾ÛŽ نووسیبوون، خۆی Ù„Û• بەکارهێنانی وشە Ùˆ Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ زاراوەگەلی عەرەبی، تەنانەت Ù„Û• فۆڕمی شیعری عەرەبییش، Ú©Û• فۆڕمی عەرووزییە، نەپاراستبوو بەتایبەت Ú©Û• نێوەرۆک Ùˆ بنەباسی زۆربەی شیعرەکانیش بابەتی سۆفیگەریی ئیسلامی Ùˆ ئەڤین Ùˆ دڵداری بوون. بەڵام Ù„Û• سەردەمی کۆماری کوردستاندا هەمان شێوەزار مشتوماڵ درا و، بە لەکارهێنانی زمان بۆ دەربڕینی Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ بابەتە نەتەوەیی Ùˆ نیشتمانی Ùˆ سەربازی Ùˆ کارگێڕییه‌کان، گۆڕانێکی بەرچاو بەسەر ئەو شێوەزارەی زمانی کوردیدا هات.

هەرچەنده‌ Ù†Û• تەمەنی کورتی کۆماری کوردستان پێڕاگەیشت و، Ù†Û• هێشتا بەرهەمەکانی مۆدێرنیتێ، بەتایبەت Ù„Û• بواری زانست Ùˆ تەکنەلۆژییەوە، بە شێوەیەکی ئەوتۆ هاتبوونە Ù†ÛŽÙˆ ژیانی مرۆڤ Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ کوردەوە، بەڵام زمانی کوردی، توانیی بەپێی داخوازیی ئەو سەردەمە دەرگه‌ÛŒ خۆی لەسەر Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ واتا سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتییە باوەکانی ئەو سەردەمە بکاتەوە Ùˆ مەودای دیدی جیهانبینیی مرۆڤی کورد بەرفراوانتر بکات. ڕاستییه‌كه‌ی، کۆماری کوردستان ڕێیەکی وەهای خستە بەردەمی مرۆڤی کوردەوە، Ú©Û• دوای ڕووخانی کۆماریش دەستبەرداری مافەکانی خۆی، بەتایبەتی مافە زمانییەکانی نەبێت. بۆیە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گەشەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ کورد Ù„Û• باشووری کوردستان Ùˆ وەدەستهێنانی ئۆتۆنۆمی Ù„Û• ساڵی ١٩٧٠دا Ùˆ چەسپاندنی مافی خوێندن بە زمانی دایکی Ù„Û•Ùˆ بەشەی کوردستاندا و، دواتر پێکهاتنی ''Ú©Û†Ú•ÛŒ زانیاریی کورد'' Ù„Û• بەغدا، زمانی کوردی زیاتر کەوتە بەر ئەزموونی خوێندنەوەی مۆدێرن و، Ù„Û• لایەن بەشی پەروەردەی کوردی Ùˆ ''Ú©Û†Ú•ÛŒ زانیاری''یەوە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ڕیشەیی Ùˆ پێویست خرانە Ú¯Û•Ú• بۆ گونجاندنی زمانی کوردی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بواری وەکوو کارگێڕی Ùˆ ئیداری و، Ú†Û•Ù…Ú©Û• مۆدێرنە سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ ژیربێژی Ùˆ تاکوو ڕاددەیەک فەلسەفی Ùˆ هزرییەکانیش. هەر Ù„Û• سەردەمی ئەو هەوڵانەی ڕووناکبیران Ùˆ نووسەران و، بەتایبەت وەرگێڕانی زمانی کوردییەوە، باسی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© تەنگژە هاتە Ú¯Û†Ú•ÛŽØŒ Ú©Û• لەسەر Ú•ÛŽÛŒ ئەزموونە نوێخوازییەکانی زمانی کوردیدا قوت بوونەوە. 

حکوومەتی هەرێمی باشووری کوردستان؛ بەرەنگاربوونەوەی ڕژدی زمانی کوردی لە هەمبەر مۆدێرنخوازیدا

نزیکەی Ú†Ù„ Ùˆ پێنج ساڵ دوای جوانەمەرگبوونی کۆمار، Ù„Û• باشووری کوردستان جارێکی دیکە دەرفەتی سەربەخۆیی Ùˆ دروستبوونی حکوومەتی کوردستان Ø¨Û† Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد ڕەخسایەوە. Ù„Û• ماوەی ئەو Ú†Ù„ Ùˆ پێنج ساڵەدا سەرباری Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© ئازار Ùˆ مەینەتی Ùˆ قەڵاچۆکران Ùˆ ئەنفال Ùˆ کیمیاباران Ùˆ کۆمەڵکوژکرانی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© گۆڕانی قووڵ Ùˆ بەرچاویش بەسەر پێکهاتە ماددی Ùˆ واتایییەکانی ژیانی مرۆڤ Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ کورددا هاتبوون، Ú©Û• ئەو گۆڕانانە زمانی کوردیشی نەبواردبوو. Ú•ÛŽÛŒ گواستنەوە فەرهەنگییەکانی کورد Ù„Û• سەرتاپای دنیابینی Ùˆ بایەخ Ùˆ نۆڕمەکانی دنیای نەریتییەوە بەرەو دنیای نوێ، Ù¾Ú• بووە Ù„Û• کەندولەندی سینەکێش Ùˆ پڕئازار.

دووەمین کیانی سیاسیی کورد، یان بە واتایەکی ڕوونتر، دووەمین ئەزموونی سەربەخۆییی کورد لە ساڵی ١٩٩١ەوە هەتا ئێستایش، واتە نزیکەی چارەگە سەدەیەکە بەردەوامە و، بەپێی توانای خۆی هەوڵی باشیشی داوە بۆ دامەزراندنی دامەزراوەگەلی مۆدێرنی حکوومەت و ئاوەدانکردنەوەی وڵات بە بەکارهێنانی سەرچاوەكانی سەرمایە و تەکنەلۆژیی مۆدێرن.

یەکێک Ù„Û• گەورەترین دەستکەوتەکانی ئەو کیانە سیاسییەی Ù„Û• باشووری کوردستان پەیدا بوو، چەسپاندنی دەستوورێکی فیدراڵی، وەکوو سیسته‌Ù…ÛŒ دەوڵەتداری Ù„Û• عێراقدا بوو؛ لەوەیش گرینگتر بەفه‌رمیناساندنی زمانی کوردی، وەکوو دووەمین زمانی فه‌رمیی عێراق و، یەکەمین زمانی فه‌رمیی هەرێمی باشووری کوردستان.

بەفه‌رمیناسینی زمانی کوردی Ù„Û• لایەن دەستووری عێراقەوە، ئەو ئەرکەی خستووەتە سەرشانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەری سیاسیی هەرێمی باشووری کوردستان، Ú©Û• سیاسەتێکی زمانی Ù„Û• پەرلەمانی هەرێمدا پەسند بکات. Ú©Û•Ú†ÛŒ هەتا ئێستا Ùˆ لانی Ú©Û•Ù… نزیکەی دە ساڵ دوای پەسندکرانی دەستووری فیدراڵیی عێراق، سیستەمە سەربەخۆکەی کورد ئەو کارە گرینگەی نەکردووە، Ú©Û• Ù„Û• "نانی Ø´Û•ÙˆÛŽ پێویستترە" و، ئەمەیش گرینگترین هۆکاری سەرهەڵدانی تەنگژەیە لەسەر Ú•ÛŽÛŒ زمانی کوردیدا.

حکوومەتی هەرێمی باشووری کوردستان، Ù„Û• سەردەمی لێشاوی گلۆبالیزەیشن Ùˆ دنیاداگریی مۆدێرنخوازیدا دامەزرا. بەتایبەت بەشێکی بەرچاوی مرۆڤی کورد، Ú©Û• Ù„Û• سەردەمی ستەمەکانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ داگیرکەری بەعسدا ئاوارەی وڵاتانی ڕۆژاوا ببوون، Ù„Û• وڵاتانی خێزگەی مۆدێرنیتێوە بە هۆشێکی مۆدێرنخوازەوە گەڕابوونەوە. سەرباری ئەوانە، کیانە سیاسییە تازە دامەزراوەکەی کورد، Ú©Û• زمانی کارگێڕی Ùˆ ئیداری Ùˆ سەربازیی Ù„Û• هەر دوو ئەزموونە ناکامەکەی کۆماری کوردستان Ùˆ ئۆتۆنۆمییەکەی ساڵی ١٩٧٠وە بۆ مابووەوە، پێویستیی بە زمان Ù„Û• بوارە جیاجیاکانی پەروەردە Ùˆ ڕاهێنان Ùˆ خوێندنی باڵا، ڕاگەیاندن و، بەتایبەت زانست Ùˆ تەکنەلۆژیی مۆدێرندا هەبوو؛ Ú©Û• دەبوو Ù„Û•Ùˆ بوارەدا پلانی زمانیی هەبێت Ùˆ Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ ڕێکخراو بخاتە Ú¯Û•Ú•. Ú©Û•Ú†ÛŒ تاکە Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ ڕیکخراوی حکوومەت Ù„Û•Ùˆ بوارەدا بووژاندنەوەی Ú©Û†Ú•ÛŒ زانیاریی کورد بە ناوی ''ئا‌کادیمیای زمانی کوردی'' بووە، Ú©Û• ئەویش هەتا ئێستا، Ù„Û• Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ دەزگه‌یەکی چاپ Ùˆ بڵاوکردنەوەی کتێبدا کاری کردووە و، بێجگە Ù„Û• پێشنیارکردنی نامیلکەیەک Ù„Û•Ù…Û•Ú• ڕێنووسی کوردییەوە بە پیتی ئارامی، کارێکی ئەوتۆ، یان پلان Ùˆ پڕۆژەیەکی ئەوتۆی Ù„Û•Ù…Û•Ú• زمانی کوردییەوە نەبووە، یان گوشاری نەخستووەتە سەر حکوومەت Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµ بۆ داڕشتنی سیاسەتێکی زمانی بدات.

وەزارەتی پەروەردە Ùˆ خوێندنی باڵای حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ù„Û•Ù…Û•Ú• بەشی زانستیی خوێندنەوە بەبێ پشتبەستن بە سیاسەتێکی زمانیی پەسندکراو، بڕیاریان داوە زانستەکان بە زمانی غەیرەکوردی، بەتایبەت بە زمانی ئینگلیزی بخوێندرێت و، باشترین قوتابخانە زانستییەکانی هەرێم Ù„Û• باری چۆنیه‌تی (جۆری)یەوە، ئەو قوتابخانانەن Ú©Û• کتێبە زانستییەکانیان بە زمانی ئینگلیزییە. بەشێک Ù„Û• وڵاتان، بۆ نموونە وڵاتی پێشکەوتووی ژاپۆن، پەژراندوویانە Ú©Û• بە Ù‡Û†ÛŒ لێشاو Ùˆ خێراییی هاتنەئارای Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ زاراوە زانستی Ùˆ تەکنەلۆژییەكانه‌ÙˆÛ•ØŒ بەبێ ئەوەی زاراوەسازی بۆ ئەو چەمکانە بکرێت، وەکوو خۆیان Ù„Û• زمانە داهێنەرەکەیانەوە وەربگیرێن و، Ù„Û• زمانی ژاپۆنیدا جێگیر Ùˆ پێناسە بکرێن؛ بەڵام کورد هەتا ئێستا Ù„Û•Ùˆ بوارەیشدا پلانێکی دیاری نییە.

Ù„Û• دوای کۆماری کوردستانەوە، نووسەر Ùˆ توێژەر Ùˆ وەرگێڕی کورد Ù„Û• بوارگەلی جیاجیادا، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ داوە بەشێک Ù„Û• میراتی مۆدێرنخوازیی جیهانی، وه‌رگێڕدراونه‌ته  Ø³Û•Ø± زمانی کوردی. زۆربەی هەرە زۆری ئەو هەوڵانەی Ù„Û• پێناو وشەسازی Ùˆ زاراوەسازی Ùˆ دۆزینەوەی Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ دەربڕینی Ú†Û•Ù…Ú©Û• نوێیەکانی لێشاوی مۆدێرنخوازیدا دراون، بێجگە Ù„Û•Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• زاراوەیەی Ú©Û• بەپێی داخوازیی سەردەم، Ú©Û†Ú•ÛŒ زانیاریی کورد Ù„Û• بەغدا دای ڕشتوون، باقیی هەوڵەکان، تاکەکەسی بوونە و، وەرگێڕ یان پسپۆڕی بوارە جۆربەجۆرەکان بەپێی توانای کەسیی خۆیان، پێویستییە زمانییەکەی خۆیان Ù„Û• باری وشەسازی Ùˆ زاراوەسازییەوە دابین کردووە. Ú©Û• ئەم Ù‡Û•ÙˆÚµÛ• تاکەکەسییانە Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© وشە Ùˆ زاراوەی لێکجودای Ù„Û•Ù…Û•Ú• چەمکەکانەوە Ù„ÛŽ کەتووەتەوە و، خوێنەر تووشی سەرلێشێوای دەکەن و، لەوەیش خراپتر، بەشێک Ù„Û•Ùˆ وشەسازی Ùˆ زاراوەسازییانە هەڵەن؛ Ù†Û• لەسەر پێوانەی زمانی کوردی کراون و، Ù†Û• ئەو کەسەی زاراوەسازییەکەیشی کردووە، پسپۆڕی بوارەکە بووە. ئەمە سەرباری ئەوەی Ú©Û• Ù„Û• ماوەی تەمەنی حکوومەتی هەرێمی کوردستاندا، پێویستیی وەرگێڕانی Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ دەقە مۆدێرنەکان، بووەتە Ù‡Û†ÛŒ دامەزرانی Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© دەزگه‌ÛŒ چاپ Ùˆ پەخشی کتێب، Ú©Û• بەبێ لەبەرچاوگرتنی هیچ چەشنە مەترسییەکی وه‌رگێڕانی Ù‡Û•ÚµÛ•ØŒ بەلێشاو کتێبی وه‌رگێڕدراو دەخەنە بازاڕەوە Ùˆ هیچ دەزگه‌یەکی چاودێریش نییە، Ú©Û• بەر بەو مەترسییە بگرێت.

ئەنجام

ڕاستییەکەی، زمانی کوردی Ù„Û• هەمبەر لێشاوی مۆدێرنخوازیدا دوچاری تەنگژەیە و، ئەو تەنگژەیەیش بە لای کەسێکەوە زۆر ڕوون Ùˆ دیارە Ùˆ دەزانێت ئەم زمانە Ù„Û• بەرەگەی Ú† مەترسی Ùˆ تەنگژەیەکدایە، Ú©Û• بەڕژدی Ùˆ Ú©Û•Ù„Ú©Û•Ù„Û•ÛŒ پێویستی زمانزانی Ùˆ زمانناسییەوە سەروکاری Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەم زمانە Ùˆ وشەمایە Ùˆ وشەدانەکەیدا هەبێت و، Ù‡Û•ÙˆÚµ بدات دەقێکی ڕژد Ù„Û• هەر بوارێکی پێوەندیدار بە کار Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ هزری Ùˆ کردەکیی مۆدێرنەوە بنووسێت، یان Ù„Û• زمانێک Ù„Û• زمانەکانی مۆدێرنیتێوە وه‌ری بگێڕێت. بەڵام ئاخۆ Ù„Û• ئاستێکی نەتەوەییدا هەستمان بەو مەترسی Ùˆ تەنگژەیە کردووە؟ یان دەسەڵاتی کوردی Ù„Û• خۆی پرسیوە Ú†Û†Ù†ÛŒ درک بکات؟ یان قەت بیری Ù„Û• چاره‌کردنی ئەو تەنگژەیە کردووەتەوە؟

 

پەڕاوێز و سەرچاوەکان:

 1. http://science.sciencemag.org/content/suppl/2012/08/22/337.6097.957.DC1/Bouckaert.SM.pdf

2 . D. Atkinson

3 . میشل مالرب، زبان‌های مردم جهان، ترجمەی عفت ملانظر، شرکت انتشارات علمی فرهنگی، تهران، ایران، ١٣٨٦.

٤. داریوش آشوری، زبان باز، پژوهشی دربارەی زبان و مدرنیت، نشر مرکز، تهران، ایران ١٣٨٧، چاپ دوم. ص ٨٩.

 
 
« تەنگژەی زمانی کوردی Ù„Û• بەرەگەی مۆدێرنخوازیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون