PÊNÛS
 
حكوومەتە خۆجێیییەكانی هەرێم Ùˆ داڕشتنی سیاسەتی گشتی 
     2017-01-29
هۆگر ئیبراهیم حەکیم

حكوومەتە خۆجێیییەكانی هەرێم و داڕشتنی سیاسەتی گشتی

 

هۆگر ئیبراهیم حەکیم، ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە حکوومەتە خۆجێیییەکان

پێشەكی

دوای ئەوەی هەرێمی كوردستان Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە دوچاری بارێكی نەخوازراو بوو، حكوومەتی هەرێم ناچار بوو بۆ تێپەراندنی ئەو دۆخە ناڵەبارە، پەنا بۆ هەندێ ڕێگەچارەی بەپەلە ببات. یەكێ Ù„Û• ڕێگەچارەكانیش پەیڕەوكردنی سیستەمی پاشەكەوتی مووچەی بەشێكی زۆری فەرمانبەرانی حكوومەتی هەرێم بوو، ÙƒÛ• دواتر ئەم هەنگاوە جۆرێك Ù„Û• نارەزاییی لای فەرمانبەران دروست كرد. ئەم سیستەمە، كاریگەریی لەسەر ÙƒÛ†ÛŒ ئەو سەكتەرانەی پەیوەستن بە بواری ئابوورییەوە، هەبوو. بۆ دەربازبوون لەمەیش چەندین ناوەند Ùˆ دامەزراوەی فەرمی Ùˆ نافەرمی بە مەبەستی باشتركردنی دۆخەكە، پێشنیارەكانی خۆیان خستۆتە ڕوو. یەكێ لەوانە ئەنجومەنی هەر چوار پارێزگاكەی هەرێمی كوردستان (هەولێر، سلێمانی، دهۆك Ùˆ هەڵەبجە) پێشنیارێكیان هێناوەتە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ• بۆ چۆنیەتیی مامەڵەكردن بە سیستەمی پاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەران. ئەم پێشنیارە دەچێتە بواری داڕشتنی سیاسەتی گشتییەوە. كەواتە لێرەوە چەند پرسیارێك دیتە بەردەممان: ئایا داڕشتنی سیاسەتی گشتی، پێویستیی بە چەند قۆناغ Ùˆ چەند دەزگه‌یە؟ ئایا حكوومەتە خۆجێیییەكان دەتوانن Ù„Û• داڕشتنی سیاسەتی گشتیدا بەشدار بن؟ ئەو حكوومەتە خۆجێیییانە جۆرە سیاسەتێك دروست دەكەن؟ ئایا حكوومەتە خۆجێیییەكان Ù„Û• Ú† ئاستێكدا كار دەكەن؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە، پێویستە بزانین سیاسەتی گشتی چییە Ùˆ Ú†Û†Ù† دادەڕێژرێت. ئاستە خۆجێیییەكان Ú†Û†Ù† Ù„Û•Ù… داڕشتنەدا بەشدار دەبن. Ù„Û• هەرێمی كوردستان پەیوەندیی هەر دوو ئاستەكەی حكوومەت Ù„Û• چوارچێوەی سیاسەتی گشتیدا Ú†Û†Ù†Û•.

سیاسەتی گشتی Public Policy

سیاسەتی گشتی ÙˆÛ•Ùƒ هەموو لقەكانی دیكەی زانستی سیاسەت، چەندین پێناسەی هەیە Ùˆ Ù„Û• چەند گۆشەنیگایەكەوە Ù„ÛŽÙƒ دەدرێتەوە. زانای سیاسی "دیڤید ئیستۆن" بەم شێوەیە پێناسەی سیاسەتی گشتی دەكات: "بریتییە Ù„Û• دابینكردن Ùˆ دابەشكردنی بەها Ùˆ سوودەكان Ù„Û• نێوان تاكەكان Ùˆ چینەكانی كۆمەڵگەدا." ئەم پێناسەیە  جەخت دەكاتە سەر Ú•Û†ÚµÛŒ سیستەمی سیاسی Ù„Û• دابەشكردنی كاڵا Ùˆ خزمەتگوزاری Ùˆ بەها Ùˆ دەرفەتەكانی بەردەستی. بە شێوەیەك ÙƒÛ• وا Ù„Û• سیاسەت دەكات ببێتە ئامرازی دابەشكردنی داهاتەكان Ù„Û• نێوان ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• جیاوازەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ø› ئەمەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەو سیاسەتە گشتییەی ÙƒÛ• گرتویەتییە بەر. بەڵام "تۆماس دای" بەم شێوەیە پێناسەی گشتی دەكات: "ئەو كار Ùˆ كردارەیە ÙƒÛ• حكوومەت Ù‡Û•ÚµÛŒ دەبژێرێت بۆ ئەوەی ئەنجامی بدات یان نا." ئەم پێناسەیە ڕەهەندێكی فەرمی بە سیاسەتی گشتی دەبه‌خشێت، بەوەی بە كاروباری حكوومییەوە دەیبەستێتەوە. هەروەها "كارل دویدج" سیاسەتی گشتی ئاوا پێناسە دەكات: "ئەو چوارچێوەیەی ÙƒÛ• پێشنیار دەكرێت بۆ دەزگه‌ÛŒ حكوومی Ù„Û• چوارچێوەی ژینگەیەكی دیاریكراو بۆ گەیشتن بە ئامانجێكی دیاریكراو." ئەم پێناسەیە جەخت لەسەر خاڵێكی گرنگ دەكاتەوە، ئەویش Ú•Û†ÚµÛŒ حكوومەتە Ù„Û• ڕێكخستنی ژیانی تاكەكان Ùˆ پارێزگاریكردن Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ بەپێی فەلسەفەی حوكمڕانی.

كەواتە سیاسەتی گشتی بریتییە Ù„Û•Ùˆ بازنانەی ÙƒÛ• حكوومەت بە ژینگەی دەوروبەری دەبەستێتەوە. بە شێوەیەك ÙƒÛ• ئەو پەیوەندییەی Ù„Û• نێوان ئاستە باڵاكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ ئاستە نزمەكانی كۆمەڵگەدا هه‌یه‌ØŒ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سیاسەتی گشتییەوە دروست ده‌بێت. ئەو پرۆژانەی ÙƒÛ• حكوومەت Ù„Û• بەرنامەیدایە بۆ ئەوەی Ù„Û• داهاتوو ئەنجامی بدات، Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت سیاسەتی گشتی. هەروەك Ú†Û†Ù† دەگوترێت بریتییە Ù„Û• هونەری ئه‌نجامدانی كارێك بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی Ù„Û• نێوان بەرژەوەندییەكان Ùˆ چارەسەركردنی ناكۆكییەكان Ùˆ ڕێككەوتن لەسەر ئەوەی هەموو ئاستەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù¾ÛŽÛŒ ڕازی بن. چونكە هەر خۆی ÙƒÛ†ÚµÛ•ÙƒÛ•ÛŒ سەرەكیی سیاسەتی گشتی بریتییە Ù„Û• كارلێكی نێوان هەموو دەسەڵاتەكان Ù„Û• پێناو ڕووبەڕووبونەوەی پرسەكان Ùˆ چارەسەركردنی كێشەكان. دەكرێ سیاسەتی گشتی له‌ دووتوێی چەند خاڵێكەوە Ø´ÛŒ بكەینەوە:

1/ سیاسەتی گشتی بەو چالاكییە حكوومییە دادەنرێت كە دەسەڵاتەكانی یاسادانان و جێبەجێكردن بەیەكەوە دیزاینیان بۆی كردووە و، ئامادە كراوە بۆ جێبەجێكردن بە ئامانجی دابینكردنی پێداویستییە گشتییەكانی كۆمەڵگە.

2/ ئەو چالاكییە كارگێڕییانە دەگرێتەوە كە ئامادە كراوە و پلانی بۆ دانراوە بەپێی ئەو بڕیارە سیاسییانەی كە سیفەتی پابەندبوونیان تێدایە؛ ئەمەیش پێی دەگوترێت سیاسەتی گشتیی حكوومی.

3/ سیاسەتی گشتی، ئەو ئامانجانەن ÙƒÛ• دەسەڵاتی سیاسی بڕیاری لەسەر داوە بۆ ئەوەی جێبەجێیان بكات Ù„Û• گشت ئەو بوارانەی بە دەزگه‌كانی دەوڵەته‌وه پەیوەستن‌Ø› جا فۆرمی حكوومەتەكە هەر جۆرێك بێت.

سیاسەتی گشتی لەسەر ئاستی لۆكاڵی

وا دەردەكەوێت سیاسەتی گشتی تەنیا Ù„Û• یەك ئاستدا بەدی بكرێت، ئەویش ئاستی دەسەڵاتی ناوەندییە؛ بەم جۆرە دەگوترێت "سیاسەتی گشتیی دەوڵەت لەسەر ئاستی نیشتمانی". هەمیشە ئەو جۆرە سیاسەتە Ù„Û• دەوڵەتە سادەكاندا هەیە. بەڵام دەشێ سیاسەتی گشتی Ù„Û• دوو ئاستیشدا هەبێت. سیاسەتەكانی تایبەت بە بوارەكانی بەرگری Ùˆ دەرەوە Ùˆ پلانی ستراتیژیی دەوڵەت، Ù„Û• پسپۆریی دەسەڵاتی ناوەندی دەبێت، بە هەر سێ بەشەكەیەوە (یاسادانان، جێبەجێكردن، دادوەری). ئەو سیاسەتانەی تایبەتمەندن بە كاروباری ناوخۆییی شارەكان Ùˆ هەرێمەكان، ÙˆÛ•Ùƒ تەندروستی Ùˆ خوێندن Ùˆ دانیشتووان Ùˆ ئاسایشی ناوخۆ Ùˆ خزمەتگوزارییە كۆمەڵایەتییەكان، Ù„Û• پسپۆریی دەسەڵاتە خۆجێیییەكان دەبێت. بەم جۆرە سیاسەتەیش دەگوترێت "سیاسەتی گشتیی خۆجێیی". كەواتە سیاسەتی گشتیی خۆجێیی دەرەنجامی ئەو كارلێكە دینامیكییەیە، ÙƒÛ• Ù„Û• نێوان دەزگه‌ پەیوەندارەكان بە كاروباری حوكمڕانی ڕوو دەدات. ئەو كارلێكە چەندین ڕەگەزی تێدایە، ÙˆÛ•Ùƒ: دامەزراوە دەستوورییەكان، حزبه‌ سیاسییەكان، گرووپەكانی گوشار Ùˆ بەرژەوەندی، میدیا Ùˆ ڕای گشتی. بە شێوەیەكی گشتی، ئەم لایەنانە Ù„Û• داڕشتنی سیاسەتی گشتیی خۆجێییدا بەشدار دەبن:

یەكەم: لایەنە فەرمییەكان Ù„Û• حكوومەتە خۆجێیییەكان: دەزگه‌ÛŒ فەرمی بەرپرسە Ù„Û• دروستكردنی سیاسەتی گشتی Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەی كار بە شێوازی لامەركەزی دەكەن. لایەنە فەرمییەكان لەسەر ئاستی خۆجێیی بریتین Ù„Û•:

1/ دەسەڵاتی تەشریعیی خۆجێیی، Ù„Û• لامەركەزییەتی سیاسی بریتییە Ù„Û• پەرلەمانی هەرێمە فیدراڵییەكان، هەروەها Ù„Û• لامەركەزییەتی ئیداریش بریتییە Ù„Û• ئەنجومەنە خۆجێیییەكان، وەكوو: ئەنجومەنی پارێزگا Ùˆ ئەنجومەنی قەزا Ùˆ ناحیەكان. لێرەدا كاری ئەم ئەنجومەنانە كورت دەبێتەوە بۆ گرنگیدان بەو كاروبارانەی دەكەونە سنووری جوگرافیی ئەنجومەنە خۆجێیییەكەوه‌. سەرەڕای دەسەڵاتە هاوبەشەكان، هەندێ پسپۆری Ù‡Û•Ù† بە تەنیا Ù„Û• تایبەتمەندیی دەسەڵاتە خۆجێیییەكانن. بۆیە Ù„Û•Ù… بوارەوە دەبێت لەناو ئەنجومەنە خۆجێیییەكانەوە پلان بۆ ئەوە دابنرێت ÙƒÛ• Ú†Û†Ù† پێداویستییە خۆجێیییەكان Ù¾Ú• بكرێنەوە. ئەو سیاسەتەی ئەو ئەنجومەنانە دای دەڕێژن، خۆی Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ بڕیار Ùˆ فەرمان لەسەر بنەمای ڕاوێژكاری دەبینێتەوە. دوای ئەوەی ئەنجومەن ڕەزامەندیی لەسەر دا، دەبێ دەزگه‌ بیرۆكراتەكانی ناو پارێزگا، بە هەماهەنگی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وەزارەتەكانی دەوڵەت Ùˆ لقە كارگێڕییەكانیان Ù„Û•Ùˆ پارێزگایە جێبەجێی بكەن. ئەنجومەنەكانیش بۆ ئامادەكردنی ئەو پرۆژەبڕیارانە چەند قۆناغێك تێ  دەپەڕێنن: 1- گەڕان بە دوای كێشەكان 2- دەستنیشانكردنی چارەسەرییەكان 3- نووسینەوەی ڕەشنووسی پرۆژەبڕیارەكان 4- دەنگدان لەسەر ڕەشنووسەكان 5- ناردنی پرۆژەبڕیارەكە بۆ لایەنی جێبەجێكار لەسەر ئاستی خۆجێیی. بەڵام ئەو پرۆژەبڕیارانەیش مەرجدارن. بە شێوەیەك، نابێ سنووری پارێزگاكە تێ پەڕێنێت، هەروەها نابێ بە هیچ شێوەیەك پێچەوانەی ئەو یاسا Ùˆ بڕیارانە بێت ÙƒÛ• Ù„Û• دەسەڵاتی ناوەندییەوە دەرچوونه‌.

2/ دەسەڵاتی جێبەجێكاری خۆجێیی، Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ دەزگه‌ كارگێڕی Ùˆ جێبەجێكارییەكانی سنووری یەكە خۆجێیییەكە Ù¾ÛŽÙƒ دێت. كەسێك سەرۆكایەتیی ئەم دەزگه‌یە دەكات و، بەپێی سروشتی سیستەمە ناوەكەی دەگۆڕێت. ئەگەر یەكەیەكی سیاسی بێت، ئەوا Ù¾ÛŽÛŒ دەگۆترێت سەرۆكی هەرێم (ویلایەت). ئەگەر یەكەكە كارگێری بێت، Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت پارێزگار (قایمقام Ùˆ بەڕێوەبەری ناحیە، هەمان سیفەتیان هەیە). لێرەدا پارێزگار بەرزترین فەرمانبەری ئەو حكوومەتە خۆجێیییەیه‌ ÙƒÛ• بەرپرسە Ù„Û• جێبەجێكردنی ئەو سیاسەتە گشتییە، Ù„Û•Ùˆ سنوورە جوگرافییەی بۆی داڕێژراوە.

دووەم: لایەنە نافەرمییەكان: ئەو لایەنانە نافەرمییانەی Ù„Û• داڕشتنی سیاسەتی گشتیی خۆجێییدا بەشدارن، Ù¾ÛŽÙƒ دێن Ù„Û• دامەزراوەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی. ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی لێرەدا خۆی سروشتی ده‌سه‌ڵاتێكی لامەركەزیی هەیە، Ù„Û• وڵاتە دیموكراتە پێشكەوتووەكاندا یەكێك Ù„Û• ÙƒÛ†ÚµÛ•ÙƒÛ• سەرەكییەكانی ڕێكخستنی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمەڵایەتی، ڕێكخراوه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌نین. Ú•Û†ÚµÛŒ لایەنە نافەرمییەكان Ù„Û• دروستكردنی سیاسەتی گشتی لەسەر ئاستی خۆجێیی، خۆی Ù„Û• چەند خاڵێكدا دەبینێتەوە:

1/ لێپرسینەوە: Ú•Û†ÚµÛŒ ئەو ڕێكخراوانە Ù„Û• تاووتوێكردنی پرۆژەبڕیارەكان Ùˆ لێكدانەوەی دەرەنجامەكانه‌وه‌ دەردەكەوێت. لێپرسینەوە، یەكێ Ù„Û• نوێترین پێوەرەكانی تەندروستبوونی سیاسەتی گشتییە.

2/ شەفافییەت: بە واتای بەردەستكردنی زانیارییەكانه‌ بە شێوەیەكی ڕوون، بۆ دیراسەتكردنی جێكەوتەكانی ئەم سیاسەتە گشتییە.

3/ بەشداربوون Ù„Û• بڕیار: یەكێ Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یانەی هاووڵاتی بە هۆیەوە بەشداری Ù„Û• داڕشتنی بڕیار Ùˆ سیاسەتی گشتیدا دەكات، بریتییە Ù„Û• بەشداربوون Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕێكخراوەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی؛ بۆیە بەشداریپێكردنی ئەم ڕێكخراوانە Ù„Û• داڕشتنی سیاسەتەكان، یەكێ Ù„Û• ئامانجە هەرە لەپێشینەكانی سیستەمی دیموكراسییە.

قۆناغەكانی دروستكردنی سیاسەتی گشتی

داڕشتنی سیاسەتی گشتیی خۆجێیی پرۆسەیەكی تەواوكارییە، بۆیە پێویستیی بە چوارچێوەیەكی ڕێكخراو هەیە؛ بۆ ئەمەیش بە چەند قۆناغێكدا تێ دەپەڕێت:

قۆناغی یەكەم: دەستنیشانكردنی كێشە گشتییەكە: مەبەست لەمە ئەوەیە دان بە بوونی كێشەیەك، یان قەیرانێك بنرێت كە ڕووبەڕووی كۆمەڵگە بۆتەوە و، پێویستە چارەسەر بكرێت بەر لەوەی كۆمەڵگە بەرەو هەڵدێری زیاتر ببات. ئەم كێشەیەیش پێویستیی بە دەستتێوەردانی حكوومی هەبێت.

قۆناغی دووەم: گرنگیدانی حكوومەت بە ÙƒÛŽØ´Û•ÙƒÛ•: لێرەدا حكوومەت ÙƒÛŽØ´Û•ÙƒÛ• دەخاتە ناو خشتەی كارەكانییه‌وه‌ØŒ ئەوەی Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت "ئەجێندای سیاسیی حكوومەت"Ø› ئەمەیان لیستێكە هەموو ئەو بابەت Ùˆ كێشانە لەخۆ دەگرێت ÙƒÛ• دەخرێنە بەردەم كارمەندانی حكوومەت بۆ ئەوەی كاریان لەسەر بكەن Ùˆ بە ئەنجامیان بگەیه‌نن. كەواتە ئەو قۆناغە چەند ڕێوشوێنێك لەخۆ دەگرێت ÙƒÛ• سیفەتێكی فەرمی بە ÙƒÛŽØ´Û•ÙƒÛ• دەبەخشێت؛ بەمەیش حكوومەت پابەند دەكات بەوەی كار بۆ چارەسەركردنی بكات.

قۆناغی سێیەم: پێشنیاركردنی چەندین بژاردەی سیاسەتی گشتی بۆ ڕووبەڕووبونەوەی كێشەكە: ئەمە بە گرنگترین قۆناغ دادەنرێت، چونكە لە ڕێگەی ئەم پێشنیارانەوە كاربەدەستان ناچار دەكرێن بە ئاراستەی چارەسەری كێشە و قەیرانەكان بجووڵێنەوە.

قۆناغی چوارەم: بڕیاردان لەسەر سیاسەتە گشتییەكە: بە شێوەیەكی یاسایی دەردەچێت و سیفەتێكی شەرعیی هەیە، بە هۆی ئەو قۆناغانەی پێیدا تێ پەڕێوە؛ بۆیە هێزی پابەندكردنی تێدایە.

قۆناغی پێنجەم: تەمویلكردنی سیاسەتی گشتی: ئەمە شێوازێكە حكوومەتەكان دەیگرنە بەر لە ڕووی دابینكردنی پێدوایستیی تەواو بۆ جێبەجێكردنی بڕیار و ڕاسپاردەكانی تایبەت بە چارەسەری كێشە و قەیرانەكان. ئەم دابینكردنە، دەشێ لە ڕووی كارگێڕی، یان لە ڕووی دارایییەوە بێت، یاخود گرتنەبەری ڕێوشوێنێكی تایبەتی بێت.

حكوومەتە خۆجێیییەكانی هەرێم و سیاسەتی گشتی

ئەزموونی پەیڕەوكردنی حوكمی خۆجێیی Ù„Û• هەرێمی كوردستان مێژوویەكی درێژی نییە؛ بۆیە پاڵپشت نییە بە پێشینەیەكی پتەو Ù„Û• ڕووی كاری دامەزراوەیییەوه‌. هەنگاونان بۆ پەیڕەوكردنی ئەو شێوازە Ù„Û• هەرێمی كوردستان، سەرەتاكانی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 2005. پاشان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەركردنی چەندین یاسا Ùˆ ڕێنماییی تایبەت بەو بوارە، درك بە بوونی حكوومەتە خۆجێیییەكان كرا. بەڵام Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا هێشتا هەندێ پرسی تایبەت بەو حوكمڕانییه‌ خۆجێیییه‌ÛŒ Ù„Û• هەرێمی كوردستان بۆ پارێزگاكان هه‌یه‌ØŒ شوێنی پرسیاری جددییە. بە شێوەیەك تا ئێستا ڕوون نییە لامەركەزییەتی ئیداری Ù„Û• Ú† ئاستێكدایە Ùˆ قەبارەی ئەو دەسەڵاتانەی بۆ حكوومەتە خۆجێیییەكان Ø´Û†Ú•  كراونەتەوە خوارێ، چەندە. تەنانەت تا ئێستا جگە Ù„Û• ستراكچەرێكی سەرەتایی، ÙƒÛ• پارێزگاكان بۆ كاروباری ناوخۆی پارێزگا دایان ڕشتووە، نازانرێت جەستەی ئەم حكوومەتە خۆجێیییانه‌ Ù„Û• Ú† بۆشایییەكدا دركی Ù¾ÛŽ دەكرێت. قەبارە Ùˆ ستراكچەری حكوومەتی هەرێم بە شێوەیەكە ÙƒÛ• سنووری یەكلاكەرەوە Ù„Û• نێوان ئەو دوو ئاستەی حكوومەت، جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ نابینرێت، بەڵكوو زۆر جار فۆرمە خۆجێیییەكەی سڕیوەتەوە. كەواتە Ù„Û• ناڕوونیی ستراكچەری ئەو یەكە كارگێڕییە خۆجێیییانەوە بەرەو جۆرێكی دیكە Ù„Û• ناڕوونی دەچین؛ ئەویش ناروونییه‌ Ù„Û• كار Ùˆ ئامانجی ئەو حكوومەتە خۆجێیییانە.

یەكێك Ù„Û•Ùˆ پێوەرانەی ÙƒÛ• سنووری ئاستەكانی حكوومەت (حكوومەتی ناوەندی Ùˆ حكوومەتی خۆجێیی) لەیەك جیا دەكاتەوە، بریتییە Ù„Û• چۆنیەتیی دەستنیشانكردنی هاوپێچەكان. دەبێت هاوپێچی نیشتمانی Ù„Û• هاوپێچە خۆجێیییەكان جیا بكرێتەوە، بۆ ئەوەی سنووری كاركردنی هەردووكیان دیار بێت. بە شێوەیەكی گشتی سێ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بۆ ئەم جیاكارییە Ù‡Û•Ù†. Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ یەكەم ئەوەیە سنووری هەر یەكەیان بەجیا باس كرابێت. Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دووەم تەنیا ئەو هاوپێچانە دیار دەكرێن ÙƒÛ• تایبەتن بە كاری حكوومەتە خۆجێیییەكان؛ ئەوەی دەمێنێتەوە دەبێتە پرسێك، تایبەت دەكرێت بە حكوومەتی ناوەندی. Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سێیەمیشدا سنووری كاركردنی حكوومەتی ناوەندی دیار دەكرێت و، ئەوەی دەمێنێتەوە دەبەخشرێتە حكوومەتە خۆجێیییەكان. ئەوەی Ù„Û• ئەزموونی كاركردنی هەرێمی كوردستان بەدی دەكرێت، شێوەیەكە ÙƒÛ• نزیكە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سێیەم. Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دیاریكردنی ستراكچەری حكوومەتی هەرێمی كوردستان Ùˆ دەستنیشانكردنی چوارچێوەیەك بۆ كاری وەزارەتەكانی ئەو حكوومەتە، هاوپێچە نیشتمانییەكان دەشێ دەستنیشان بكرێن.

ئەوەی ماوەتەوە بۆ حكوومەتە خۆجێیییەكان سنوورێكی تەسكە، بۆیە Ù„Û• داڕشتنی سیاسەتی گشتیی خۆجێییشدا ڕەنگدانەوەی ئەوە بەدی دەكرێت. هەموو ئەو كارانەی حكوومەتە خۆجێیییەكان دەستی بۆ دەبەن، بە شێوەیەك Ù„Û• شێوەكان دەكەونه‌ دەرەوەی سنووری كاركردنی خۆیانەوە؛ بۆیە Ù„Û• دەرەنجامی ئەو دەرچوونە، جۆرێك Ù„Û• تێهەڵچوون Ù„Û• نێوان یاساكانی پەیوەست بە كاری حكوومەتی هەرێم Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یاساكانی تایبەت بە كاری حكوومەتە خۆجێیییەكان، دروست دەبێت. Ù„Û• ماوەی ڕابردوو چەندین حاڵەتمان بینیوە ÙƒÛ• بڕیارەكانی حكوومەتە خۆجێیییەكان Ù„Û• لایەن حكوومەتی هەرێمەوە ڕەت كراونەتەوە، بە بیانووی ئەوەی Ù„Û• سنووری كاركردنی ئەواندا نین؛ ئەگەرچی ئەو بڕیارانە ڕەنگدانەوەی ویست Ùˆ خواستی ژینگە خۆجێیییەكەیش بووبێت.

پێشنیاری ئەنجومەنە خۆجێیییەكان: پاڵنەڕ و ڕێگرییەكان

ئەنجومەنی خۆجێییی هەر چوار پارێزگاكەی هەرێم، پێشنیارێكیان كرد بۆ ئەوەی پاشەكەوتی مووچە ÙˆÛ•Ùƒ Ú†Û•ÙƒÛŽÙƒÛŒ بانكی Ù„Û• دەستی مووچەخۆران بێت Ùˆ بتوانن Ù„Û• كه‌رتی گشتی بەكاری بهێنن، بەتایبەت Ù„Û•Ùˆ بوارانەی پەیوەستە بە باج Ùˆ پێبژاردنی گشتییەوە. كەواتە لێرەوە ئەنجومەنەكان چەند قۆناغێكی دروستكردنی سیاسەتی گشتییان تێ پەڕاندووە و، تا قۆناغی پێشنیار، ڕۆیشتوون. بەڵام لێرەدا پێویستە هەڵوەستەیەك بكەین بۆ ئەوەی بزانین ئەو پێشنیارەی ئەنجومەنەكان، بۆ كامە ئاستی حكوومەتە. ئایا دەشێ ئەنجومەنە خۆجێییەكان ÙƒÛ• دەزگه‌ÛŒ تەشریعین بۆ حكوومەتە خۆجێیییەكان، بۆ حكوومەتی ناوەندی پێشنیاری سیاسەتی گشتی بكەن؟ بەر Ù„Û•ÙˆÛ•ØŒ دەبێ بزانین پاڵنەرەكانی گرتنەبەری ئەو ڕێوشوێنە Ù„Û• لایەن ئەنجومەنەكانەوە چین. دوو هۆكاری سەرەكی Ù„Û• پشت ئەم داوایەی ئەنجومەنەكانه‌وه‌ Ù‡Û•Ù†. یەكەمیان پەیوەستە بەو بۆشایییەی، نەبوونی پەرلەمان دروستی كردووە. Ù„Û• بنەڕەتەوە، ئەوە كار Ùˆ ئەركی پەرلەمانە Ù„Û• كاتی ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ قەیرانەكاندا پێشنیارەكان بۆ چۆنیەتیی چارەسەركردنی كێشەكان بخاتە ڕوو. بۆیە دەبینین ئاستی دووەمی نوێنەرانی خەڵك، ئەم ئەركە دەگرنە دەست. دووەمیان پەیوەستە بەو پاڵەپەستۆ زۆرەی كه‌ جەماوەر لەسەر حزب Ùˆ لایەنە سیاسییەكان دروستی كردووە. ÙˆÛ•Ùƒ دەرچەیەكی بچووك، پێویستە كار لەسەر ئەوە بكرێت ÙƒÛ• دەنگ Ùˆ داخوازیی خەڵك، بكرێتە بنەمایەك بۆ داڕشتنی سیاسەتی گشتی.

Ù„Û• بەرامبەردا Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ یاسایییەوە چەند ڕێگرییەك هەن، ÙƒÛ• دێنە بەردەم تەواوكردنی ئەو قۆناغانەی داڕشتنی سیاسەتی گشتی. بەر Ù„Û• هەموو شتێك، ئەو پێشنیارانە Ù„Û• دوو گۆشەوە دەكەونە بواری دارایییەوە: یەكەمیان پەیوەندیی بە مووچەی فەرمانبەرانه‌وه‌ هەیە بەگشتی، دووەمیشیان پەیوەندیی بە سیستەمی باج Ùˆ كۆكردنەوەی داهاته‌وه‌ هەیە. هەر دوو بوارەكەیش بە پلەی یەكەم، دەكەونە سنووری ئەو هاوپێچانەی ÙƒÛ• Ù„Û• پسپۆریی حكوومەتی هەرێمە. ئەم حكوومەتەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ متمانەوەرگرتنەوە Ù„Û• پەرلەمان Ù¾ÛŽÙƒ هاتووە، بۆیە دەبێ Ù„Û• لایەن پەرلەمانەوە پێشنیاری ئەجێندا Ùˆ بەرنامەی نوێی بۆ بكرێت. ڕاستە حكوومەتە خۆجێیییەكان Ù„Û• ڕووی سەپاندنی باج بەسەر ناوچە خۆجێیییەكان Ù„Û• هەندێ بواری تەسكدا هەندێ دەسەڵاتی تەسكیان Ù¾ÛŽ دراوە، بەڵام له‌ دواجاردا تەواوكردنی مامەڵە دارایییەكانی پارێزگاكان هەر بە وەزارەتی داراییدا تێ دەپەڕێت. Ù„Û• لایەكی دیكەوە هیچ ڕێكارێكی یاسایی، پاڵپشتی Ù„Û•ÙˆÛ• ناكات ئەنجومەنە خۆجێیییەكان ئەجێندای نیشتمانی دابڕێژن؛ بۆیە Ù„Û•Ù… حاڵەتەدا حكوومەت ناكەوێتە دۆخی پابەندبوون بە بڕیار Ùˆ ڕاسپاردەكانی ئەنجومەنە خۆجێیییەكان. تەنیا Ù„Û• یەك دۆخدا ئەم پێشنیارە دەخرێتە ئەجێندای حكوومەتی هەرێمەوە، ئەویش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ حزبە سیاسییە بەشدارەكانی حكوومەتەوە ئەو پێشنیارە بگەیه‌نرێتە ئەنجومەنی وەزیران و، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەم ئەنجومەنەوە قۆناغەكانی دیكەی تەواو بكرێت.

 
 
« سلێمانى Ù„Û• دووڕێیانی هەولێر Ùˆ بەغدادا
« سەنتەرەکانى بیرکردنەوە Ùˆ قەیرانی دروستکردنی بڕیار
« تانوپۆی حوکمڕانیی خۆجێیی Ù„Û• عێراقی فیدراڵدا
« دەسەڵات Ùˆ فیدراڵیزم؛ ئەگەرەکانى جیابوونەوە
« حكوومەتە خۆجێیییەكانی هەرێم Ùˆ داڕشتنی سیاسەتی گشتی
« هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكان Ùˆ پاشەكشەی پرۆسەی دیموكراسی Ù„Û• عێراق
« لامەرکەزییەت Ù„Û• نێوان دیموکراسی Ùˆ دابەشکاریی کارگێڕیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون