PÊNÛS
Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کورد Ùˆ سنوورى موسڵ  

2016-07-01

ن: پیتەر سلۆگیت

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ئاسۆ کەریم

(ئەم دەقەى خوارەوە Ù„Û• کتێبى بریتانیا Ù„Û• عێراقدا: 1914- 1932  (لەندەن: ئیتاکا پرێس، 1976) Ù„ 116- 125ØŒ وەرگیراوە.)

چوار Ú•Û†Ú˜ پاش کۆتاییهاتنى Ø´Û•Ú• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکيادا [Ù„Û• 30Ù‰ 10Ù‰ 1918دا بەپێى ئاگربەستى مۆدرۆس Ø´Û•Ú•  Ú•Ø§ÙˆÛ•Ø³ØªØ§]ØŒ Ù„Û• 3Ù‰ تشرینى دووەمى 1918دا، هێزەکانى بەریتانیا چوونە ناو شارى موسڵ Ùˆ داگیریان کرد. ئەو پانتایییەى Ú©Û• Ù„Û• لایەن بەریتانیاوە هاتە داگیرکردن، تەواوى ویلایەتى موسڵى دەگرتەوە. Ú©Û†Ú• Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• ناسیۆناڵیستەکانى کورد Ù„Û• تاراوگە Ù„Û• دەرەوەى تورکیا Ùˆ سەرکردە خۆجێیییەکان Ù„Û• کوردستان، Ú˜ Ù…ÛŽÚ˜ بوو داخازى جۆرێ Ù„Û• ستاتۆ Ùˆ بارى جیایان بۆ ئەو ناوچەیە دەکرد. ئەوان، تێکشکانى تورکەکان Ùˆ داگیرکردنى موسڵیان لەلایەن بەریتانیاوە بە دەرفەتێکى زێڕین دەزانى بۆ پێداگرتن لەسەر داخوازییەکانی خۆیان. Ù„Û• عێراقێ، دوو ئەفسەرى بەریتانى Ú©Û• ئەزموونێکى لەمێژینەیان لەتەک کاروبارى کوردیدا هەبوو، ئەوانیش: ئى. ئى. سۆن Ùˆ ئى. دەبلیو. سى. نۆیل بوون، ئەو دووانە دەسبەجێ رێنوێنیان Ù¾ÛŽ درا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەرکردە خۆجێیییەکاندا بکەونە دانوستاندنەوە.

کۆمیسیۆنەرى مەدەنى Ù„Û• بەغدا Ù„Û• 30Ù‰ تشرینى یەکەمى 1918دا Ù„Û• ڕاسپاردەیەکدا بۆ لەندەن دەڵێ پێویستە ئەنجوومەنێکى ناوەندى بۆ سەرۆک خێڵەکانى کوردستانى باشوور «Ù„ەژێر سەرپەرشتیى بەریتانیا» بێتە دامەزراندن. نۆیل [ مێجەر نۆیل Ù„Û• 16/11/1918دا گەیشتووەتە سلێمانى Ùˆ Ù„Û• Ú•Û†Ú˜Ù‰ ١٧ى مانگدا Ù„Û• کۆبوونەوەیەکى جەماوەریدا، بە زمانى فارسى ئەو فەرمانەى ویلسن-Ù‰ حاکمى گشتیى عێراقى خوێندەوە Ùˆ Ø´ÛŽØ® مەحموودى بە حوکمدار دامەزراند- یادنامەى Ø´ÛŽØ® مەحموودى حەفید، بنکەى ژین، سلێمانى- 2006ØŒ Ù„45 ]ØŒ پاش مانەوەى چەند حەفتەیەک Ù„Û• ناوچەکەدا، ڕای سپارد دەوڵەتێکى کوردى Ù„Û• باکوورڕا تا وان Ù„Û• ئەناتۆڵیاى ڕۆژهەڵات درێژ بێتەوە (دەوروبەرى 90 میلێک Ù„Û• باکوورى سنوورى ئێستاى عێراق- تورکیا)ØŒ دابمەزرێ.

لە ناوەڕاستى تشرینى دووەمى 1918دا، شێخ مەحموودى بەرزنجى، سەرۆکى یەکێ لە ماڵباتە دیارەکانى سەیدان لە ناوچەکە بە قایمقامى سلێمانى داندرا [لە سەرچاوە کوردی و عەرەبییەکاندا، وشەى حوکمدار بەکارهاتووە نەک قایمقام].

ئەو یەکێتییەى نێوان کوردەکانى تورکیا و ئێراق، کە لە تێکشکانى تورکیا هاتبووە ئارا، کورتخایەن بوو؛ نۆیل لە بەهارى 1919دا لە ڕاپۆرتێکدا دەڵێ: یەکێتیى کورد لە ئەناتۆڵیاى ناوەنددا کە تا ڕادەیەکى زۆر لەسەر ترس و بیم دامەزرابوو، نەبادا هاوپەیمانان تۆڵەى ئاوارەکردن و لەناوبردنى ئەرمەنى و ئاشورییان لێ بکەنەوە و ئێستە بۆیان دەرکەوتووە کە پێناچێ ئەمە ڕاست بێ، کێشە و ئاریشە لە مابێن خێڵە ڕکابەر و ناحەزەکاندا پەیدا بووەتەوە کە هیچ کامێکیان قبووڵی براگەورەییى هیچ سەرکردە و پێشەوایەکى دیکە ناکا.

جیوگرافیاى ناوچەکە، چیا Ùˆ Ú†Û†Úµ Ùˆ شاخ Ùˆ داخ Ùˆ دۆڵ Ùˆ نهاڵى بەپیت Ùˆ بەرەکەت، لەتەک ڕکابەریى خێڵەکییانەى نەریتئاسادا سۆنگەى ئەوەن Ú©Û• نەکرێ «Ù†ÛŒØ²Ø§Ù…» لەسەر ستایلى Ú•ÛŽÚ†Ú©Û•Ù‰ هیندى بەریتانى Ù„Û• ناوچەکەدا بپارێزرێ Ùˆ بگرە وێدەچێ ئاڵۆزى Ùˆ پاڵۆزییەکانى سیاسەتەیلى کوردى بێکۆتا بن، بەڵکە سەختى Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ بێشەکان بە Ù‡Û†Ù‰ خولیاى بەریتانیا بۆ بنیاتنانى یەکەى كاربگێڕى ڕێکخراو Ùˆ ڕێکوپێک Ú©Û• سەرکردە خۆجێیییە «Ø¨Û•Ù‚اپێکراو» Ùˆ پشتیوانلێکراوەکان بەڕێوەیان ببەن، زێدەتریش بوون.

Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ بێشەى سەرەکى ئەوە بووە Ú©Û• Ú†Û•Ù…Ú©Ù‰ چارەى خۆنووسین بەگشتى، پێویستیى بە ڕێککەوتنێکى گشتیى کوردان هەبووە بۆ دیاریکردنى نوێنەرانێکى بەجێ Ùˆ Ú•ÛŽÙ‰ «Ú¯Û•Ù„Ù‰ کورد». کوردەکانى ناوەڕاستى باکوورى عێراق، دەوروبەرى دهۆک Ùˆ ئامێدى Ùˆ زاخۆ، کوردەکانى بارزان Ùˆ هەولێر قایل نەبوون Ú©Û• ڕابەرایەتییەکەى Ø´ÛŽØ® مەحموود بەسەر سلێمانیدا، ئەو مافە بە Ø´ÛŽØ® بدا Ú©Û• ÙˆÛ•Ú©Ùˆ مەلیکى کوردستان Ù„Û• لایەن ئەوانەوە دانى پێدا بنرێ [پێناچێ ئەم قسەیە ورد Ùˆ ڕاست بێ، چونکە بەپێى هەندێ سەرچاوە Ø´ÛŽØ® ئەحمەدى بارزان، هێزێکى بە سەرکردایەتیى مستەفا بارزانیى براى، بۆ هاریکاریی شۆڕشى Ø´ÛŽØ® مەحموود ناردووە Ùˆ پاشان عەشیرەتى خۆشناویش بە قسەى مێجەر نۆیل پێیان باش بووە بخرێنە پاڵ حوکمداریى Ø´ÛŽØ® مەحموود Ùˆ لەڕاستیدا ئینگلیزەکان بەتایبەتى پاش گۆڕینى نۆیل Ùˆ هاتنى میجەر سۆن بۆ سلێمانى Ù„Û• Ø´ÛŽØ® کەتبوونە تەقە Ùˆ Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÙ‰ کەمکردنەوەى نفووز Ùˆ دەسەڵاتى Ø´ÛŽØ® Ùˆ دابڕینى کفرى Ùˆ کۆیە Ùˆ.. Ù„Û• حوکمدارییەکەى شێخدا بوون، بەمانایەکى دیکە ئینگلیزەکان بە حوکمڕانیى ناڕاستەوخۆى بەریتانیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ Ø´ÛŽØ® قایل نەبوون Ùˆ بایان دایەوە سەر حوکمڕانیى ڕاستەوخۆ ÙˆÛ•Ú© بەغدا Ùˆ ناوچەکانى ناوەڕاست Ùˆ باشوورى عێراق.]

لەڕاستیدا مەحموود [لە ئینگلیزییەکەدا وشەى شێخ لە پێش ناوى مەحموود نەهاتووە] نەشیا دەسەڵاتى خۆى بەسەر هەڵەبجە و پێنجوین-یشدا، کە هەردووکیان تەنیا 20 میلێک لە پایتەختەکەیەوە دوور بوون، پیادە بکا [ڕاستییەکەى هەڵەبجە زێتر لە 50 میل لە سلێمانییەوە دوورە و پێنجوین-یش نزیکەى 60 میل]. گرووپێکى دیکەى خاوەن داواکارى، بەدرخانییەکان بوون، ئەوان ماڵباتێکى کۆنى کورد بوون کە لە ناوەڕاستى سەدەى نۆزدەوە بۆ ئەستانبۆڵ دوور خرابوونەوە، لەوانەیە ئەوان سەرنجى دەسەڵاتەیلى بەریتانییان بە لاى خۆیاندا ڕاکێشابێ، بەڵام چیدیکە سەرکردایەتییان پێ نەدەکرا و نەدەشیان پشتەوانیى خەڵکى ناوچەش بۆ خۆیان وەدەست بهێنن، هەروا ئەوە بۆ بنەماڵەى بابان-یش ڕاستە، کە لە مێژە لە بەغدا نیشتەجێ ببوون.

Ù„ÛŽ وێدەچێ ڕاستییەکە ئەوە بێ، ئەگەر دەرفەت بە کوردەکان بدرابوايە ئەوا بە ئەگەرى زۆرەوە پێیان باش دەبوو لێیان بگەڕێن خۆیان ڕێوشوێنى کاربگێڕى بۆ خۆیان دابنێن. ئەوان بەو ئازادییەى Ú©Û• پێیان دراوە کەیفیان سازە Ùˆ ئامادەن هه‌ژمون Ùˆ باڵادەستیى ڕواڵەتییانەى بەریتانى پەسند بکەن. دەکرێ ئەمەش زێتر بەهۆى حەز Ùˆ ویستى ئەوان Ù„ÛŽÚ© بدرێتەوە Ú©Û• بەریتانیا تورکەکانیان Ù„Û• Ú©Û†Úµ دەکاتەوە، Ù†Û•Ú© Ù„Û• حەزکردن بە کۆنترۆڵکردنیان Ù„Û• لایەن بەریتانیاوە. Ù„Û•ÙˆÛ•Ø´ زێتر، حەز Ùˆ ئارەزووى ئۆتۆنۆمییانەى کورد، بەهۆى ڕکابەریی خێڵەکییانەى نەریتائاساوە، Ù„Û•Ù… قۆناخەدا هیچ بزاڤێکى توندوتۆڵ بە ئاراستەى یەکێتیى کوردى Ù„ÛŽ نەکەوتەوە. Ù„Û• ئایارى 1919دا دەسەڵاتەیلى بەریتانى ناچار بوون Ø´ÛŽØ® مەحموود لا ببەن [گرتنى Ø´ÛŽØ® بە بریندارى Ù„Û• دەربەندى بازیان Ùˆ دوورخستنەوەى بۆ دوورگەیەکى هیندستان]ØŒ چونکە شێخ، بگرە هەر هەموو ئەوانەى Ú©Û• بۆ پاراستنى پۆست Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ú©Û•Ù‰ Ù„Û• سلێمانى پشتى Ù¾ÛŽ بەستبوون، Ù„Û• خۆى هەروتی کردبوو.

سەرکردەیەکى ڕکابەر، سەید تەهاى نەهری، نەوەیەکى عوبەیدوڵڵا [نەنووسراوە شێخ عوبەیدوڵڵاى نەهرى]، ڕابەرى گەورەترین شۆڕشى کوردى 1896 [ڕاستییەکەى] ئێستە دەرکەوتووە و ئیدعاى ئەوە دەکا کە دەکارێ ببتە سەرۆکى دەوڵەتێکى سەربەخۆى کوردى لە سایەى بەریتانیادا. لێ ڕوونە سەید تەها بنکەیەکى بەرتەسکى پشتیوانیى هەیە کە هیچ سەرکەوتنێکى بەردەوامى لەو داخوازییەى بۆ دەستەبەر ناکا. پەیماننامەى سیڤەر [ئەم ڕێککەوتننامەیە لە 10ى ئابى 1920دا بەسترا و ماددەکانى 62 و 63 و 64 پێوەندییان بە کوردەوە هەبوو]، کە دەقێکى لەبارەى کوردستانێکى سەربەخۆ تێدا بوو، پاشان بەهۆى هێزتێگەڕانەوەى تورکیا لە هاوینى 1920دا، لەبار بردرا و پووچ کرایەوە.

Ù„Û• ئاخیر Ùˆ ئۆخرى 1919 Ùˆ بگرە بەدرێژاییى ساڵى 1920ØŒ هێزەکانى بەریتانیا لەسەر سنوورەکانى باکوورى عێراق مژیل بوون. Ù„Û• هەموو جێیەک، Ø´Û†Ú•Ø´ Ù†ÛŽÚµÛ•Ù‰ دەهات؛ هەندێکیان بە تیختیخەى تورکیا هەڵایسابوون بۆ دەرپەڕاندنى هێزەکانى بەریتانیا Ù„Û• ناوچەى موسڵ، هەندێکى دیکەیان سادە Ùˆ ڕەوان دەربڕینێکى ئاساییى سەغڵەتیى کوردان بوون دەرهەق بە داسەپاندنى دەسەڵاتێکى دیکەى دەرەکى. گرترود بیل، بە بڕە زانیاری Ùˆ تێگەیشتنێکى Ø´Û•Ú•Ù‰ گەریلایى، Ù¾ÛŽÛŒ وابوو تاکە چارەسەر بریتییە Ù„Û• «Ù„اکردنەوە Ù„Û• ئاغەوات» Ùˆ دابڕینى کوردان Ù„Û• سەرکردەکانیان، ئەو سەرکردانەى Ú©Û• Ú•ÛŽÚ¯Û• Ù„Û• هاریکاریى خوازراوى کوردان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەریتانییەکاندا دەگرن، بەڵام مێجەر سۆن [زۆر دژى Ø´ÛŽØ® مەحموود Ùˆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حوکمڕانیى ڕاستەوخۆى بەریتانییەکان بووە بەسەر ناوچە کوردنشینەکاندا] زۆر زانایانەتر لەبارەى هەڵومەرجى ڕاستەقینەى باشوورى کوردستانى نووسیوە Ùˆ بەرچاوڕوونییەکى گەورەترى هەبووە:

«Ø¨Û•Ú¯Ø´ØªÙ‰ کۆمەڵانى خەڵک حەزیان Ù„Û• هیچ گۆڕانێک نییە؛ Ù„Û• سەرووى هەمووشیانەوە ئەوان ئەنجوومەنێکیان بۆ کوردستان ناوێ، ئەوان کەیفیان هاتووه Ú©Û• Ù„Û• Ø´ÛŽØ® مەحموود قورتاریان بووە Ùˆ خویایە ÙƒÛ• لەوما هەڵگەڕانەوەکەى Ø´ÛŽØ® مەحموود تێک شکاوە، چونکە ئەوان پشتیان تێ کردووە. ئەوان، پاش هەموو شتێ، دەزانن Ú©Û• ئێمە هیچ ناکەین، ئەگەر ئەوان بڕیاریان دا دژى ئێمە ڕاست ببنەوە.»

پاشان Ù„Û• ئادارى 1920دا، کابینەى بەریتانى بەشێوەیەکى گشتى Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بە ماندێتى میزۆپۆتامیا دا. بەریتانیا پەسندى ماندێت دەکا Ú©Û• میزۆپۆتامیا موسڵ-یش بگرێتەوە [Ù„Û• 19Ù‰ نیسانى 1920 بەریتانیا، ئینتیداپى عێراقى Ù¾ÛŽ سپێردرا]. ئەم بڕیارە ÙˆÛ•Ú© هەواڵێک Ù„Û• بەغدا بە خۆشییەکەوە پێشوازیی Ù„ÛŽ کرا، بەڵام وێڕاى گرنگیى ئەم بڕیارە، بە گشتى Ù„Û• کوردستان پێشوازیی Ù„ÛŽ نەکرا. جێگەى سەرنجە ئەم بڕیارە نزیکەى Ù¾ÛŽØ´ پێنج مانگێگ Ù„Û• پەیماننامەى سیڤەرەوە درا Ú©Û• دەبێ گشتپرسییەک Ù„Û• ناوچەکەدا بکرێ. Ù„Û•Ùˆ کات Ù¾ÛŽÙˆÛ•ØŒ هەمیشە ئەوە ڕوون بووە Ú©Û• کوردەکانى عێراق نایانەوێ Ù„Û• لایەن بەغداوە حوکمڕانییان بکرێ، بەڵام Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەشدا ڕوانگەى بەریتانیا Ùˆ پاشان بەغداش Ú©Û• دەبێ ئەوان Ù„Û• لایەن بەغداوە بێنە حوکمکردن، سیاسەتێکى جەوهەرى  Ø¨ÙˆÙˆ. Ù„ÛŽØŒ دەکرێ دەستیان بۆ بهێننە بەرێ: گەرەنتى بە مانەوەى زمانى کوردى بدرێ Ùˆ کار Ùˆ فەرمان، بە کاربەدەستى کورد بسپێردرێ Ùˆ تەنانەت کاربگێریی ڕاستەوخۆى سلێمانى Ù„Û• لایەن کۆمیسیۆنەرى باڵاى بەریتانییەوە بکرێ؛ بەڵام ئەم هەرێ Ùˆ بەڵێنانەى سەر کاغەز بەس نەبوون.

تەنانەت Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ©Ù‰ زۆر کەمى حکوومەتى خاوەنشکۆى [ بەریتانیا ] بۆ دابینکردنى جۆرە مامەڵەیەکى تایبەتى کوردان، بەتوندى Ù„Û• لایەن حکوومەتى عێراقەوە بەرەنگارى دەکرا. Ù„Û• سەرەتاى بیستەکاندا، زێتر Ù„Û• جاران ڕەوشى ناوچەکە ئاریشاوى ببوو: بەپێى ڕاپۆرتەکان، ڕاى گشتى Ù„Û• سلێمانى تەنانەت «Ø¯Ú˜Ù‰ یەکگرتنێکى بەمەرجیش بووە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکومەتى عێراقدا»ØŒ Ú©Û•Ú†Ù‰ دهۆک، ئامێدى Ùˆ زاخۆ لارییان Ù„Û• پەیوەستبوون بە عێراق نەبووە. ڕواندز هێشتا Ù„Û• لایەن هێزە نانیزامییەکانى تورکەوە داگیر کرابوو، Ù„Û• کاتێکدا هەولێر قایل بوو موتەسەڕیفێکى Ù„Û• بەغداوە بۆ بێ، بەمەرجێ Ù„Û• نزیکەوە Ù„Û• لایەن ئەفسەرى سیاسیى بەریتانیاوە سەرپەرشتى بکرێ. مامەڵەیەکى وەکیەک Ùˆ ڕێکوپێکى تەواوى ناوچەکە کارێکى کەس نەکردە بووە، Ù„Û• هەر ناوچەیەکدا ڕژێمەیلى جیاواز Ú©Û• زۆر ناچالاک Ùˆ ناکارا بوون، بەرەوڕووى یەکدى ڕاست بوونەوە. پرسەکان؛ دانیشتوانى تورکمانى کەرکووک، ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• ڕاپۆرتێکى1921دا هاتووە، ئامادەن Ù„Û• ڕیفراندۆمێکدا، ÙˆÛ•Ú© دژایەتییەکى توندى عەرەبان، دەنگ دژى فەیسەڵ بدەن،.... بەڵام دژى بەریتانیا نەبوون.

ماوەیەکى کەم، پێش ئەوەى واز لە دیراسەیەکى جیددى بۆ مامەڵەیەکى بە جوداى کوردان بهێنرێ، بە گشتى ئایدیاى بەستنەوەى تەواوى ناوچەکە (ویلایەتى موسڵ) بە دەوڵەتى عێراق پەسند کرابوو. لە سپتامبەردا، کۆکس بروسکەیەکى لەبارەى تێڕوانینەکانى خۆى و فەیسەڵەوە بۆ وڵاتەکەى خۆى نارد. فەیسەڵ ترسى لەوە هەبوو ئەگەر دنەى هەر جۆرە دەوڵەتێکى سەربەخۆ بۆ کوردان بدرێ، ئەوا کوردەکانى عێراق دەچنە پاڵ هاونەتەوەکانیان لە تورکیا و ئێران و ئیدى ئەوەش خەتەرێکى هەمیشەیى بۆ سەر عێراق پێکدێنێ. لەبان ئەوەش، هەڵوێستێکى هەرە زوو و تایبەت بۆ ئەم مەبەستە، چونکە مەلیک دەیەویست کوردستان ڕەگەڵ عێراق بدا تا زۆرینەیەکى هەمیشەییى سوننە بەسەر شیعەدا لە ئەنجوومەنى دامەزراندن دابین بکا. کۆکس ئەمە کورت دەکاتەوە:

«Ù„Û• ڕوانگەى منەوە وێدەچێ پێڤاژۆیەکى ماقووڵ بێ، ئەگەر کار بۆ بەستنەوەى ناوچە کوردنشینەکان بە [عێراق] Ùˆ بەشداریکردنیان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ نیشتمانیدا بکرێ بە مەرجێ خەڵکى خۆجێییى ناوچەکان ڕازى ببن Ùˆ بە سەرپەرشتیى تایبەتیى ئەفسەرانى بەریتانى Ùˆ ئەگەر پێویستیش بکا Ù„Û• لایەن کۆمیسیۆنەرى باڵا خۆیەوە.»

چەرچل وەڵامى داوەتەوە:

«Ø¨Û•ØªÙˆÙ†Ø¯Ù‰ پا Ù„Û• ئەرگیومێنتەکانتان Ù„Û• برووسکەى 503تان (Ù„Û• سەرێ) دەنێین- بەمەرجێ کوردەکان نەخرێنە بندەستى عارەبان ئەگەر خۆیان نەیانەوێ.»

تەنانەت ئەم مەرجەش Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ کرا Ùˆ خرایە ژوورێکى داخراوى بەڵێن Ùˆ بڕیەشکێنی دیپلۆماتییەوە. هەر زوو ڕوون بووەوه‌ سادە Ùˆ ڕەوان Ú•ÛŽÚ¯Û• بە کوردان نادرێ بە ئازادى ڕاى خۆیان دەرببڕن، چونکە ئەوان بە گشتى Ù„Û• دژى ئەوە بوون بە شێوەیەکى هەمیشەیى بخرێنە پاڵ عێراقەوە یان پەیوەست بن بە عێراقەوە. ئیدى ببووە شتێکى پێویست Ú©Û• هەڵومەرجێک بهێنرێتە کایەوە Ú©Û• ئەگەرى پێکهاتنى کوردستانێکى سەربەخۆ، یان هەر شتێکى دیکە Ú©Û• کورد باوەڕیان بە هێنانەدیی هەبێ، Ù„Û• بیر Ùˆ زەینى خۆیان ببەنە دەرێ. پيرسى کۆکس Cox Percy Ù„Û• کانوونى دووەمى 1922دا بۆ مەلیک فەیسەڵى نووسیووە Ú©Û• تورکیا Ùˆ عێراق هەردووکیان بە ڕێککەوتن Ù„Û•Ù… بارەوە، قازانج دەکەن.

«...كاریگەریى ئەمە ئەوە دەبێ Ú©Û• Ù„Û• کاتێکدا واز Ù„Û• ئەگەرێکى Ù„Û•Ù¾Ú• Ùˆ لەناکاوى ناوچە کوردنشینەکانى عێراق بهێندرێ Ú©Û• بچنە پاڵ کوردستانێکەوە Ú©Û• تەواو پێناسەکەى سەربەخۆ دەبێ Ù„Û• تورکیا، ئەوا حکوومەتى تورکیا هیچ ئیلتیزامێکى نامێنێ سەبارەت بە ڕێگەدان بە ناوچە کوردنشینەکانى خۆى، Ú©Û• سەربەخۆیییەکى تەواو Ù¾ÛŽÚ•Û•Ùˆ بکەن.»

Ù„Û• حاڵەتێ Ú©Û• دەسوەجێ هیچ ڕێککەوتننامەیه‌Ú© لەتەک تورکیادا نەکرێ، ئەوا بەردەوام ڕەوشى تەناهى خراتر دەبێ. Ù„Û• نێوان تەمووزى 1921 Ùˆ دیسامبەرى 1922دا، 8 ئەفسەرى بەریتانى Ù„Û• سەر سنوورەکانى باکوور کوژراون؛ هەندێکیان کەوتبوونە بۆسەوە Ùˆ ئەوانى دیکە Ù„Û• کاتى ڕاپەراندنى کارى چالاکانەى سەربازیدا هاتبوونە کوشتن. Ù„Û• پاییزى 1922دا، دەسەڵاتەیلى بەریتانى ناچار بوون Ø´ÛŽØ® مەحموود بگەڕێننەوە بۆ سلێمانى، Ù„Û• دووه‌Ù… هەوڵدا بۆ بەرقرارکردنى نیزام Ù„Û•Ùˆ بێسەروبەرییەى Ú©Û• هاتبووە ئاراوە. ÙˆÛ•Ú© چاوەڕوان دەکرا، شێخ، سەلماندى Ú©Û• ئەو جێگەى ڕەزامەندى نییە Ú† هى ئەوانەى ئەویان دانایەوە Ùˆ Ú† بە لاى ئەوانەشەوە Ú©Û• حوکمڕانیى بەسەردا دەکردن بە بەراورد بە ساڵى 1919ØŒ چونکە Ú•ÛŽÚ© Ùˆ ڕەوان، شیخ Ù†Û•ÛŒ دەویست کار Ùˆ چالاکییەکانى Ù„Û• سنوورى سلێمانیدا قەتیس بکا. نۆیل Ù„Û• ئوکتۆبەردا ڕاپۆرتێکى لەبارەى ڕەوشەکە داوە:

«Ù…Ù† خۆم دژى ئەوەم Ø´Ú© Ù„Û• هەموو شتێ بکرێ، Ù„Û• هەندێ باردا گومان دەگاتە ڕادەى دڵنیابوون Ú©Û• ئێمە مکوڕین بە هەر ڕێوشوێن Ùˆ دەستاوێژێک بووە، کوردەکان بە عێراقەوە بلکێنین Ùˆ ئەو هەڵبژاردنەش بۆ چاوبەستەگى Ùˆ لەخشتەبردنە (واتە، هەڵبژاردنەکان بۆ ئەنجوومەنى دامەزراندن)... من قامکم بۆ ئەوە ڕاکێشاوە ÙƒÛ• دڵنیاییدان بە کورد Ú©Û• بەزۆر ناخرێنە سەر عێراق Ùˆ کردنى کەرکووک بە لیوایەکى سەربەخۆ بۆ مەبەستى هەڵبژاردن، بە زەینى کوردان داناچێ Ùˆ تێکناکەنەوە.»

ئێمە ئەو گرفتانەمان بینى کە لە بەدواداخستنى پشتڕاستکردنەوەى پەیماننامەکە لە لایەن ئەنجوومەنى دامەزراندن، کەوتبوونەوە، ئەم زەحمەتى و ئاریشانە لە باکوور زێتر بەسەر یەکدا کەوتن، بەهۆى نەبوونى گڕوتینى بەشێکى گەورەى دانیشتوان لە ڕاست تەواوى بیرۆکەى دەوڵەتى عێراق. کەرکووک، وەک ئێمە دیتمان، پەرۆشییەکى کەمى دەرهەق بە عێراق هەیە و تەنانەت کەمتریش بە لاى شێخ مەحمووددا. لەوەش پتر، وەک هاووڵاتییە ماقووڵ و دەستڕۆیشتووەکانى شارى کەرکووک ئاماژەیان بۆ کرد لە کاتێکدا ئەوان دەزانن و کەیفیان بەو ڕێوشوێنانەى بەریتانیا لە عێراق دەیانکا، نایێ، هەروا هیچ بیرۆکەیەکیشیان نییە کە داخوا بەریتانیا چ مەرام و نیازێکى بۆ سلێمانى و باقیى کوردستان هەیە.

سى. جەى. ئەدمۆنز، ئەفسەرى سیاسی Ù„Û• کەرکووک، پێشنیازی کرد Ú©Û• داوا Ù„Û• نوێنەرەکانى هەر دوو لیواى کەرکووک Ùˆ هەولێر بکرێ بچنە بەغدا Ùˆ Ù„Û•ÙˆÛŽ وتووێژ Ù„Û• بارەى فیدراسیۆنێکى ڕێتێچوو بکەن Ú©Û• لەوانەیە لەسەر Ø´ÛŽÙˆÛ• Ùˆ ستایلى ئاژانسێکى سیاسیى هیندى Ú•ÛŽÚ© بخرێ. ئیدى بە شێوەیەکى بەربڵاو بۆ کوردان ڕوون بووەوه‌ Ú©Û• هیچ هیوایەک نەماوە بۆ سەربەخۆییى کورد، بەڵکە تەنیا بوارى جۆرێ Ù„Û• ئۆتۆنۆمى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراقدا ماوەتەوە؛ پشتڕاستنەکردنەوەى کورد بۆ ئەم ڕێوشوینانە، ئەوەمان بۆ ڕاڤە دەکا: فەشەلى ئەو تەرحە ڕەسمییە بۆ کوردەکان Ù„Û• دیسامبەرى 1922دا:

«Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…ەتى خاوەنشکۆ Ùˆ حکوومەتى عێراق، دان بە مافەکانى ئەو کوردانەدا دەنێن Ú©Û• Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ سنوورەکانى عێراقدا دەژین، حکوومەتێکى کوردى دابمەزرێنن Ù„Û• چوارچێوەى ئەم سنوورانەدا Ùˆ بە هیوان Ú©Û• توخمە جیا-جیاکانى کورد، چەندە زووە Ùˆ Ú•ÛŽÙ‰ تێ دەچێ، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ خۆیاندا بگەنە ڕێککەوتنێک لەسەر ئەو فۆرمەى Ú©Û• دەبێ ئەو حکوومەتە هەیبێ Ùˆ دەیانەوێ سنوورەکانى ئەو حکوومەتە تا Ú©ÙˆÛŽ بڕ بکەن Ùˆ شاندەیلى بەرپرس بۆ بەغدا ڕەوانە بکەن بۆ وتووێژکردن لەبارەى پێوەندییە ئابوورى Ùˆ سیاسییەکانیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتى خاوەنشکۆ Ùˆ حکوومەتى عێراقدا.»

وێدەچێ بڕگەکانى ئەم بانگهێشتنە شێخ مەحموودیان هان دابێ بەبایەخترەوە گوێ بۆ ئەو شاندانە ڕابهێڵێ کە سەردانیان کردووە و بەڵێنى هاریکارییان لە لایەن تورکیاوە پێ داوە، وێڕاى کە لە هەمان کاتدا لەناو قەڵەمڕەوى خۆیدا لە سلێمانى زەوینەى لەدەست داوە. بەڵگەى بەهێز هەیە کە نۆیل و ئەدمۆنز لەسەر ئەوە ناتەبا بوون کە ئایا پشتگیرى لە شێخ مەحموود بکرێ یان نا؛ ئەو ڕاپۆرتانەى بە نشینگەى کۆمیسیۆنەر دەگەیشتن پێکناکۆک و نادۆستانە بوون، بەزەحمەت دەکرا وێنەیەکى ڕوونت لەبارەى پێشهاتەکانى ناوچەکە بۆ دروست ببێ. لە ئەنجامدا لە کۆتاییى دیسامبەردا، تاقمێکى نانیزامیى تورک بە سەرپەرشتیى ئۆزدەمیر، زەفەریان بە شێخ مەحموود برد. نۆیل لە ڕاپۆرتێکدا کە لە هەولێرەوە ناردوویە، دەڵێ شێخ مەحموود بە دیاریکراوى دژى هەر جۆرە فۆرمێکى حوکمڕانیى عێراقییە و پشت و پەناى زۆرترى لە هەولێر و لە کەرکووک لێ دەکرێ و لە ڕێگەى (تووتن)ەوە، لە بارى دارایییەوە خۆى بەڕێوە دەبا.

لە دەسپێکى 1923دا، پەیماننامەى لۆزان نەشیا هیچ سەروبەرێک بۆ سنوور بدۆزیتەوە؛ بڕیار درا کە هێزنیشاندان تاکە ڕێگەى مامەڵەکردنە لەگەڵ ڕەوشەکەدا. ئەم پەرەسەندنە دەسپێکى (سیاسەتى بۆ پێشەوە) بوو کە لە فەسڵى 11دا باس کراوە و بووە بە ئاگاهاتنەوەیەکى گرنگى وایتهۆڵ. پشکنەرە کاربگێڕییە خۆجێیییەکان ئاگادار کرانەوە:

«Ù„Û• پێڤاژۆى ئۆپەراسیۆنەکاندا، ئومێدى ئەوە دەکرا....نفووزى حکوومەتى عێراق Ù„Û• Ù†ÛŽÙˆ کورداندا Ù¾Û•Úµ بهاوێ Ú©Û• هەنووکە بەرفەرمانى حکوومەت نین، هەر دەرفەتێک بێتەوە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ•...دەبێ بقۆزرێتەوە Ùˆ یەکجێ راپۆرتى لەبارەوە بدرێ.»

لە 22ى نیساندا ڕەواندز لە لایەن هێزە ئیمپریالەکانەوە هاتە داگیرکردن و پاش ماوەیەکى کەم کۆیە و ڕانیەش داگیر کران. بڕیار درا کە تابور و هۆردو لەو جێگایانە بمێننەوە تا کۆمیسیۆنى پێشنیازکراوى سنوورکێشانەوە دەگەنە جێ، چونکە بۆشاییى هێز وا دەکا تورکەکان ئەو جێگەیانە بگرنەوە و ستاتۆى ئارا بە قازانجى تورکیا ڕابگەیەنن. ئاژاوە کە لەسەر سنوورەکان بەردەوام بوو تا کۆتاییى ئەو ساڵە، بە قسەى کۆمیسیۆنەرى باڵا، لەبەر ترس و بیمى لەمێژینەى تورکیا بووە، نەبادا دەسەڵاتڕانان لە عێراقدا نیازیان وا بێ جۆرێ لە سەربەخۆیى بدەن بە کوردەکانى خۆیان، ئەوەش تورکیا ناچار دەکا بکەوێتە جۆرە هەڵوێستێکى نیگەرانى لە بەرانبەر دانیشتوانە کوردەکەى خۆیدا:

«ÙˆØ§ دەخوازێ Ùˆ لەگینە دانوستان Ù„Û• بارەى سنوورەوە ئاسانتر ببێ، ئەگەر ئێمە بەڵێنێکى پێشوەختەى ڕەسمى بە تورکیا بدەین Ú©Û• Ù„Û• هەڵومەرجى گۆڕاودا ئێمە وازمان Ù„Û• ئایدیاى ئۆتۆنۆمى بۆ کوردان هێناوە Ú©Û• Ù„Û• پەیماننامەى سیڤەردا هاتووە Ùˆ ئامانجى ئێمە ئەوەیە سەرجەم ناوچە کوردنشینەکان Ú©Û• دەکەونە ناو ویلایەتى موسڵ Ùˆ Ù„Û•Ù… بەرەى سنوورن، Ù„Û• ئەنجامى دانوستانەکاندا، بخەینە سەر عێراق Ùˆ هەندەى بکرێ Ù„Û• سایەى کاربگێڕیی عێراقدا.»

هێرش و پەلامارى هێزە کوردى و تورکەکان لە پاییز و زستانى 1923 تا بەهارى 1924 هەر بەردەوام بوون. بە هەر حاڵ، لە ناوەڕاستى ئەو ساڵەدا دەرکەوت کە هێزەکانى بەریتانیا دەستیان زێتر بەسەر ناوچەکاندا دەڕوا، بەتایبەتى پاش گرتنەوەى سلێمانى لە تەمووزى 1924دا. لە دوا هەوڵێکدا هێزەکانى تورکیا خۆیان سەڵماند کە هێزێکن دەکرێ پشتیان پێ ببەسترێ و لە پاییزێ لە ڕووبارى هیزل پەڕینەوە و پەلامارى نشینگەکانى ئاسوورییان دا لە نزیک ئامێدى و دهۆک، ئەم جارە تورکیا سووک و سادە، هانى هێزى غەیرە نیزامییەکانیان نەدا و یەکینەکانى سوپاى تورکیایان بەکار هێنا.

ئەفسەرێکى سەرکردایەتیى هێزە ئاسمانییەکانى پاشایەتى، تێبینیى ئەوەى کردووە کە هێرشێکى چڕوپڕیش بۆ سەر زاخۆ نابێتە مایەى ورەدابەزین، ئیدى موسڵ بە جیددى دەکەوێتە بەر خەتەرەوە. وێدەچێ تورکەکان ڕشت بووبن لەسەر ئەوەى تا پێیان بکرێ ئەو ماوەیەى دەکەوێتە نێوان دەستنیشانکردنى ئەندامانى کۆمیسیۆنى سنوور و کێشانەوەى سنوورى ئارا، دوا بخەن کە لە 30 ئەیلوولەوەى خایاند تا 15ى تشرینى دووەمى 1924.

وەک تێبینیمان کرد هەم حکوومەتى بەریتانیا و هەم حکوومەتى عێراق ویستویانە ویلایەتى موسڵ بخەنە ناو دەوڵەتى عێراقەوە؛ هەروا تەواو ڕوونیشە کە دانیشتووانە کوردەکەى ئەو ناوچەیە لە باشترین باردا بێباک و لە خراترین باریشدا، بە شێوەیەکى پۆزەتیڤ دژى ئەم ئامانجە بوون. هەم کورد و هەم تورکەکان لە بەدواداخستنى کێشەى سنووردا دەرفەتیان وەرگرت کە دەکرێ لە ناوچەکانی خۆیاندا بێسەروبەرى و هەراوهۆریا بنێنەوە: کوردەکان دەیان ویست تا ئەوپەڕى کەڵک لە کۆنترۆڵ و دەسەڵاتى تورکى وەربگرن. نە تورکەکان و نە دەسەڵاتڕانان لە بەغدا نەیان دەویست سەربەخۆیى یان تەنانەت ئۆتۆنۆمیش بۆ ئەو ناوچەیە دەستەبەر بکرێ؛ تورکەکان لە دەرەنجامەکانى دەوڵەتێکى بەرزەفتنەکراوى کورد لەسەر سنوورەکانى خۆیان دەترسان و عێراقییەکانیش لەگەڵ ئەوەدا نەبوون هیچ شێوە مامەڵەیەکى تایبەت کە ببێتە مایەى بەرتەسککردنەوەى دەسەڵاتى حکوومەتى عێراق، لەگەڵ ئەو ناوچەیەدا بکرێ.

لە حوزەیرانى 1924دا، چەند ڕۆژێکى کەم دواى پشتڕاستکردنەوەى پەیماننامەى 1922 لە لایەن ئەنجوومەنى دامەزراندنەوە، دانوستانى ڕاستەوخۆ لەبارەى سنوورەوە لە نێوان بەریتانیا و تورکیادا لە ئەستەنبۆڵ شکستى هێنا و کێشەکە بۆ ناوبژیوانى، حەواڵەى کۆمەڵەى گەلان کرا کە لە هەڵومەرجى خۆجێییى ویلایەتى موسڵ بکۆڵێتەوە و گوێ لە ڕاوبۆچوونى خەڵکى خۆجێیی بگرێ و تا بزانێ ئایا دانیشتووان حەزیان لێیە لەگەڵ عێراق بمێننەوە یان بچنەوە سەر تورکیا. چالاکییەکانى کۆمیسیۆن تەنیا لەنێو باشووردا بوون، یان لایەنى عێراقى، واتە ئەم دیوەى ستاتۆى ئاراى سنوور کە هێڵى برۆکسلى پێ دەگوترێ.

کۆمیسیۆنەرەکان دەستیان دایە کار Ùˆ چالاکیى خۆیان Ùˆ زنجیرەیەک دیمانە Ùˆ چاوپێکەوتنیان Ù„Û• لەندەن Ù„Û• ئاخیر Ùˆ ئۆخرى نۆڤامبەردا کرد Ùˆ تا سەرەتاى کانوونى دووەمى 1925 نەگەیشتنە عێراق. دەبینین Ù„Û• پاییزى 1924دا، فشارى تورکى زێتر بووە؛ چالاکییەکانى Ø´ÛŽØ® مەحموودیش Ù„Û• دەوروبەرى سلێمانى هاوکات بوون Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بۆردومانى شارەکە Ù„Û• لایەن فڕۆکەکانى بەریتانیاوە Ù„Û• نۆڤامبەردا. ئەو بڕیارى بۆردومانە هەندێ نیگەرانى Ù„Û• لەندەنیش Ù„ÛŽ کەوتەوە. ئیدى ناوچەکە کەوتە بارێکى ناجێگیرى لەکاتى سەردانى کۆمیسیۆنەکەدا Ùˆ زستانى ئەو ساڵە بەریتانیاى ناچار کرد کۆتایی  Ø¨Û• شاڵاو Ùˆ هەڵمەتە جیدییەکانى بهێنێ. Ù„Û• پێڤاژۆى سەردانێکدا Ú©Û• Ù„Û• کانوونى دووەمەوە تا ئادارى خایاند، کۆمیسیۆن بارەگاى Ù„Û• بەغدا خست Ùˆ چەند گەشتێکى بە ویلایەتى موسڵدا کرد لەژێر سەرپەرشتیى بەریتانیدا؛ Ù„Û• خاڵێکدا یەکێ Ù„Û• ئەندامەکانى ئەو کۆمیسیۆنە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•Ù‰ دەستلەکارکێشانەوەى کرد ئەگەر ئاسانکارییەکان بۆ سەردانێکى لەناکاو Ùˆ Ù„Û•Ù¾Ú• بۆ ناوچەکە، دەستەبەر نەکرێن. Ù„Û• ڕاستیدا ئەوان گەرەکیان بوو سەردانى زۆربەى سەنتەرە هەرە گرنگەکان بکەن.

هەر زوو Ù„Û• سەردانەکەى کۆمیسۆندا ڕاستەوڕاست دەرکەوت Ú©Û• ئەندامانى پێیان باشە بەم یان بەو شێوەیە، ڕاسپاردە بۆ درێژکردنەوەى ڕایەڵکەى بەریتانى Ú©Û• موسڵ بە عێراقەوە بلکێندرێ، بدەن. دۆبس بۆ ئۆفیسى کۆڵۆنیاڵیى نووسیوە Ù„Û• کۆتاییى شوباتدا Ú©Û• ئەو گەیشتووەتە ئەو بڕوایەى Ú©Û• ویلایەتى موسڵ بە عێراق بدرێ ئەگەر سەرپەرشتیى بەریتانى بۆ (دواى ماوەى پرۆتۆکۆڵەکە) درێژ بکرێتەوە. بە دەستەواژەى دیکە، پاش چوار ساڵ دواى گرێدانى ئاشتى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکیادا. بە هەر حاڵ کۆمیسیۆنەرەکان بەردەوام بوون لەسەر چاوپێکەوتن Ùˆ گەشت Ùˆ گەڕانیاندا Ú©Û• ببوونە مایەى ئۆفیسەرە سیاسییەکانى ناوچەکە سکاڵا بکەن لەدەست (ئیفلیجى) کاربگێڕى Ùˆ (well-nigh impossible strain’) بەهۆى سەردانەکانیانەوە.

ڕاستییەکەى ئەوە بوو Ù„Û• سەرەتاکانى 1925دا ئەو ده‌ڤەرانەى ویلایەتى موسڵ Ú©Û• زۆرتر دەستیان پێڕادەگەیى، Ø´Û•Ø´ ساڵ زێتر بوو لەژێر کۆنترۆڵى ڕاستەوخۆ Ùˆ کاراى حکوومەتدا بوون Ùˆ ئینتیگراسیۆنى کارگێڕى Ùˆ خزمەتگوزارییان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراقدا بگرە تەواو ببوو: Ø´Û•Ø´ ساڵ لەژێر کۆنترۆڵى ئەنگلۆ- عێراقیدا بوون Ùˆ دووبارە داگیرکردنەوەیان Ù„Û• لایەن تورکیاوە ئەگەرێکى دوور Ùˆ بە گشتى پێشوازیلێنەکراو بوو. Ù„Û•ÙˆÛ•Ø´ زێتر، کۆمیسیۆن واى Ù¾ÛŽ باش بووە Ú©Û• خۆشى Ùˆ شادیى خەڵکە کریستیانەکەى ئەو ناوچەیە ڕەچاو بکا Ùˆ بە ڕواڵەت کوردیش Ù„Û• لایەن حکوومەتى عێراقەوە باشتر خزمەت دەکرێن تا حکوومەتى تورکیا. بەزەحمەت دەکرێ هەڵوێستى کۆمیسیۆن لەبەر ڕۆشناییى وەبەرهێنانى چاڵە نەوتییەکانى موسڵەوە هەڵبەسنگێندرێ؛ مایەى خۆتێکردن (دەخالەت)Ù‰ کۆنت تیلکی Ú©Û• پێشتر ئاماژەى Ù¾ÛŽ درا. ئەوەش ڕاستییەکە Ú©Û• Ù„Û• کۆتاییى سەردانەکەى کۆمیسیۆندا Ù„Û• لایەن کابینەوە کۆمافى ئیمتیاز بە کۆمپانیاى نەوتى تورکى هاتبووە مۆرکردن.

لە 17ى تەمووزى 1925دا، کۆمیسیۆن ڕاپۆرتێکى تێروتەسەلى بە کۆمەڵەى گەلان دا، کە زۆر لەگەڵ ئەو هێڵانەى دۆبس Dobbs دای ڕشتبوون تەبا بوو. ئەو ڕاپۆرتە دای نابوو موسڵ ببێتە بەشێک لە عێراق تا بەرفەرمانى درێژبوونەوەیەکى پێوەندى بێ لەگەڵ بەریتانییەکاندا و بەرفەرمانی ئەو دەستەبەرییانەش بێ کە خەسڵەت و سیماى ناوچە کوردنشینەکان دەپارێزن لە بابەتگەلێکى وەک دەستەى کاربگێرى و خوێندن و فێربوون و زمان:

«Ù„ەسەر حکوومەتى بەریتانیایە Ú©Û• پەیمانێکى نوێ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراقدا بخاتە بەردەم ئەنجوومەنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ گەلان Ùˆ تیایدا دەستەبەرى بەردەوامیى 25 ساڵ ماندێتى ناچارى بکا Ú©Û• Ù„Û• پەیماننامەى هاوپەیمانیى نێوان بەریتانیاى مەزن Ùˆ عێراقدا دیاری کراوە Ùˆ حکوومەتى بەریتانى Ùˆ ئەنجوومەنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ گەلان Ù„Û• 27Ù‰ سپتامبەرى 1924دا پەسندیان کردووە، مەگەر عێراق بە گوێرەى ماددە 1Ù‰ پەیماننامەکە ببێتە ئەندامى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ گەلان Ù¾ÛŽØ´ بەسەرچوونى ئەو ماوەیە... حکوومەتى بەریتانیا، ÙˆÛ•Ú© دەسەڵاتى ماندێت (کارهەڵسوڕێنەر) داواى Ù„ÛŽ کراوە ئەو کارڕایییە کارگێرییانەى Ú©Û• دەبێ بیانگرێتەبەر بخاتە بەردەم Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ØŒ بە ڕوانگەیەک Ú©Û• گەرەنتى بە دانیشتوانى کورد بدرێ Ú©Û• Ù„Û• کۆمیسۆنى لێکۆڵینەوەدا باسى Ù„ÛŽ کراوە، لەبارەى کاربگێریى خۆجێیى Ú©Û• Ù„Û• دەرەنجامە کۆتایییەکانى خۆیدا، کۆمیسیۆن ڕای سپاردووە.»

پەسندکردنى ڕاپۆرتەکە، هەندێ دوا کەوت: دیپلۆماسیى تورکیا سەر کەوت لە حەواڵەکردنى کێشەکە بۆ دادگەى هەمیشەییى دادى نێودەوڵەتى لە لاهاى تا بڕیارێکى کۆتایى لەبارەوە بدا. بە هەر حاڵ، نابوايە ڕاپۆرتى کۆمیسیۆن پشتەپێ بدرێ و بەهەند وەرنەگیرێ و لە 18ى تەمووزى 1926دا لە لایەن هەموو لایەنە پێوەنددارەکانەوە هاتە پەسندکردن.

سەربارى درێژکردنەوەى ماوەى کۆنترۆڵ Ùˆ ئينتيدابى بەناچارى، Ú©Û• Ù„Û• پەیماننامەى ئەنگلۆ- عێراقیدا جێى بۆ کرابووه‌ÙˆÛ•ØŒ ڕاسپاردەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ گەلان-يشى تێدا بوو ÙƒÛ• Ù„Û• لایەن دەستە Ùˆ دایرە سیاسییەکانى عێراقەوە، هەندێ گرووپى سەر بە تورکیاى Ù„ÛŽ دەرچێ Ù„Û• کەرکووک Ùˆ موسڵ Ùˆ سلێمانى، دەنا بەرەنگارییەکى ئەوتۆى جیددیی پەیماننامەکە نەکرا. تێبینى (دەستەمۆبوون) Ú©Û• Ù„Û• ڕاپۆرتێکى هاوچەرخدا لەبارەى راى گشتیى بەغدا هاتووە، بەڵگەیە Ú©Û•:

 «Ø¦Û•ÙˆØ§Ù†Û•Ù‰ Ù„Û• هەموو بارێکدا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پەیماننامەکەدا بوون، ئەو ئەرگیومێنت (حجة)ەیان دێنایەوە Ú©Û• ئەو پەیماننامەیە Ù†Û•Ú© هەر بۆ پاراستنى ویلایەتى موسڵ پێویستە، بەڵکە بۆ بوونى ڕاستەقینەى سەربەخۆییى عێراق Ùˆ پاشایەتیش پێویستە.»

Ù„Û• ئەنجوومەنى نوێنەراندا، پەیماننامەکە بە تێکڕاى دەنگ Ù„Û• 18Ù‰ کانوونى دووەمى 1926دا پەسند کرا؛ 58 کەس دەنگیان بە قازانجى پەیماننامەکە دا Ùˆ 19 کەسیش خۆیان Ù„ÛŽ نەبان کرد [واتە Ù†Û• دەنگیان بۆ دا Ùˆ Ù†Û• دژیشى بوون] ئەوانەش شوێنکەوتووانى یاسین ئەلهاشمى Ùˆ سەر بە حزبەکەى، حزبى شەعب بوون. دەنگۆیەک Ù„Û• حیللە بڵاو بووه‌ÙˆÛ• Ú©Û• بەریتانییەکان خۆیان ئەم بەناو ئۆپۆزیسیۆنەیان Ú•ÛŽÚ© خستووە تا خۆیان Ù„Û• ڕەخنە Ùˆ گازاندان بپارێزن Ùˆ نەبادا پێیان بێژن Ú©Û• بەریتانییەکان کۆدەنگییەکى دەسکردیان دروست کردووە.

بێ ڕەچاوکردنى مەرجەکانى سەر کوردستان، کە لە پێڤاژۆى ئاخاوتنێکى سەرنجڕاکێشى سەرۆکوەزیران، عەبدولموحسین ئەلسەعدون لە 21ى کانوونى دووەمدا، جەختیان لەسەر لێ کرابووەوە، پەیماننامەى نوێ چەند حوکمێکی سەبارەت بە چاوگێڕانەوە بە پەیماننامەى ئوکتۆبەرى 1922ى ئەنگلۆ- عیراقى لە هەر چوار ساڵێکدا تێدا بوو. لە بارى هەر چاوگێڕانەوەیەکدا، حکوومەتى خاوەنشکۆ خۆى بەرعۆدە دەکا کە یان ڕاسپاردەى بەئەندامبوون لە کۆمەڵەى گەلان بۆ عێراق بکا یان ئەگەر ڕاسپاردەیەكى وا ڕێى تێ نەچێ و نەکرێ، ئەوا دیراسەى هەموارکردنەوەى ڕێککەوتننامەى سەربازى و دارایى کە پاشبەندى پەیماننامەى 1922 یە، بکاتەوە.

یەکەمین چاوخشاندنەوە بە گوێرەى پرۆتۆکۆڵى 1923ØŒ دەبێ Ù„Û• بەهارى 1927دا بکرێ. جێگەى خۆیەتى قامک بۆ ئەوەش ڕابکێشرێ Ú©Û• پەیماننامەى 1926 بەهیچ شێوەیەک Ù„Û•Ú¯Û•Úµ راپۆرتى کۆمیسیۆنى سنوور ناتەبا نییە؛ Ù„Û• هەر دوو دۆکیومێنتدا هاتووە Ú©Û• دەبێ ماندێت (ئینتیداب) تا 25 ساڵى دى بەردەوام بێ، بەڵام هەردووکیان، Ù¾ÛŽØ´ ئەو بەروارە ڕستەگەلێکیشیان تێدایە بە ڕێگەدان بە ئەندامبوونى عێراق Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ گەلاندا. ئاسایییە، مەلیک فەیسەڵ Ùˆ سیاسەتکارانى بەغدا دەست بەو ڕستەى «Ø®Û†Ø¯Ø²ÛŒÙ†Û•ÙˆÛ•»ÛŒÛ• بگرن [دەقێک Ú©Û• Ù„Û• کۆنتراکت یان پەیماننامەیەکدا بچەسپێندرێ Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û• بە تەرەفێکى ڕێککەوتنەکە بدا Ú©Û• خۆى Ù„Û• هەر ئیلتیزامێک بدزێتەوە ئەگەر ڕووداوێکى دیاریکراو هاتە Ú¯Û†Ú•ÛŽ] Ùˆ یەکجێ دەستیان کردە کارکردن بۆ ئەگەرە زووەکانى چوونى عێراق بۆ ناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ گەلانەوە.

سەرچاوەی بابەتەکە:

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون