PÊNÛS
 
ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا 
     2017-01-25
کنێر عه‌بدوڵڵا

ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا

 

کنێر عه‌بدوڵڵا، نووسەر

زۆر جار له‌ نێوه‌نده‌ جیاوازه‌کانی بواره‌کانی ژیاندا، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ خێزان Ùˆ دامه‌زراوه‌کانی تری کۆمه‌ڵدا، یان له‌ Ú•ÛŽÛŒ Ú©Ù‡‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندنه‌وه‌ØŒ هه‌مووان وشه‌ÛŒ ئاشتیمان بیستووە. به‌تایبه‌ت له‌ سه‌روبه‌ندی بیستنی هه‌واڵی ڕووداوه‌کانی هه‌ڵگیرسانی جه‌Ù†Ú¯ له‌نێوان زۆرێک له‌ وڵاتان Ùˆ میلله‌تاندا، یان زۆرجار له‌ زمانی سه‌رکرده‌ Ùˆ سیاسییه‌کانه‌وه‌ له‌ کاتی ململانێ Ùˆ ناکۆکییه‌کاندا ئەو وشەیە دەبیستن؛ یاخود کاتێک قسه‌ له‌سه‌ر Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتننامه‌کانی ئاشتی ده‌کرێت. له‌Ùˆ کاتانه‌دا جیهان سروود به‌ ئاشتییه‌وه‌ ده‌ڵێت، وه‌Ú© مانایه‌Ú©ÛŒ بڵیند Ùˆ ‌به‌رز Ù„Û• واتاکانی ژیان، بۆیه‌ گرنگیی ئاشتی هه‌ڵقوڵاوی ئاسه‌واره‌کانییەتی له‌ ژیاندا.

 

مه‌به‌ست له‌ ئاشتی چییه‌ØŸ

ئاشتی به‌ ئامرازێک داده‌نرێت بۆ به‌دیهێنانی Ú•ÛŽÚ©Ù‡‌وتن Ùˆ پێکهاتنی نێوان میلله‌تان بەبێ جیاوازی. ڕۆحی ڕقه‌به‌رایه‌تی Ùˆ تۆڵه‌ Ùˆ قین له‌یه‌کترهه‌ڵگرتن دوور ده‌خاته‌وه. ڕۆحی خۆشه‌ویستی Ùˆ هاوکاری Ùˆ ئارامی Ùˆ هۆگربوون له‌نێوان تاک Ùˆ خێزان Ùˆ میلڵه‌ت Ùˆ وڵاته‌ ‌جۆربه‌جۆره‌کاندا دروست ده‌کات؛ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Û• ئاشتی ئامرازێکه‌ بۆ کۆتاییهێنان به‌  جیاوازی و، چاره‌سه‌ریی ناکۆکییه‌کانە له‌نێوان میلله‌تان Ùˆ وڵاتاندا، یان له‌نێوان دوو Ú©Ù‡‌س یان دوو لایه‌Ù† Ùˆ...هتددا.

هاوکات ئاشتی گوزارشت له‌ حاڵه‌تێکی نێوخۆیی کیانی مرۆڤه‌کان ده‌کات، Ú©Ù‡‌ واتایه‌Ú© ده‌بێت بۆ دڵنیایی Ùˆ ئاسایشی  ژیانیان، وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ گرتنه‌خۆی هه‌موو مرۆڤێک له‌ڕووی ڕۆحییه‌وه‌ØŒ واته‌ پێوەندیی مرۆڤ به‌ جه‌سته‌یه‌وه‌Ø› هه‌روه‌ها بە سروشت Ùˆ دنیا Ùˆ  مرۆڤ Ùˆ خوداوە به‌هێز ده‌کات.

 

گرنگیی ئاشتی:

بوونی ئاشتی له‌ هه‌روڵاتێکدا، گرنگی Ùˆ کاریگه‌ری Ùˆ Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© ئاسه‌واری باشی بۆ سه‌رجه‌Ù… مرۆڤه‌کان Ùˆ بۆ کۆمه‌Úµ به‌گشتی Ù„ÛŽ ده‌Ú©Ù‡‌وێته‌وه‌. ئاسه‌واری ئاشتی تەنیا  له‌سه‌ر گۆڕینی خه‌سڵه‌ته‌کانی مرۆڤ، له‌ خراپه‌وه‌ بۆ باش نییه‌ØŒ به‌ÚµÚ©Ùˆ به‌گشتی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر زینده‌وه‌رانیش هه‌یه، ئه‌وه‌Ø´ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ مرۆڤه‌کان له‌ نه‌خۆشییه‌کان ده‌پارێزێ. مرۆڤ له‌ Ú•ÛŽÛŒ ئاشتییه‌وه‌ ده‌توانێ بیروبۆچوونه‌کانی بڵاوبکاته‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ ده‌شێت له‌ ماوه‌ÛŒ جه‌نگدا به‌Ù‡Û†ÛŒ توندوتیژی Ùˆ کاولکارییه‌وه‌ له‌نێوچووبن، یان لا‌Ù†ÛŒ Ú©Ù‡‌Ù… شێوێندرابن.

ئاشتی، له‌ڕووی ئابووری Ùˆ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه، میلله‌تان فێری فێربوون، به‌ده‌ستهێنان Ùˆ بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ ڕۆشنبیری، دروستبوونی شارستانەتی Ùˆ سه‌رخستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌کات. چونکه‌ به‌دوور له‌ دۆخی ئاشتی Ùˆ ئاسایش، بنیادنان، Ú¯Ù‡‌شه‌کردن، Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتن Ùˆ په‌ره‌پێدان نایەنە دی.  

ئاشتی، وا له‌ خه‌ÚµÚ© ده‌کات هۆشیارییه‌Ú©ÛŒ ته‌واویان هه‌بێت، لەسەر مه‌ترسییه‌کانی چوونه‌ نێوه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ و، سه‌رقاڵبوون به‌Ùˆ‌ داخوازی Ùˆ داواکاری Ùˆ کاریگه‌رییانه‌ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• ده‌Ú©Ù‡‌وێته‌ ئه‌ستۆیان، وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ ده‌بێته‌ به‌ربه‌ست Ùˆ ڕێگر له ‌به‌رده‌Ù… بازرگانه‌کانی‌ جه‌نگدا. چونکه‌ هه‌ڵگیرسان Ùˆ دروستبوونی جه‌Ù†Ú¯ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ئەوان ده‌بێت و، هاوکات بۆ ماوه‌یه‌Ú©ÛŒ درێژ ئاره‌زووی به‌رده‌وامیی جەنگ ده‌Ú©Ù‡‌ن، بۆ ئەوەی له‌ڕووی Ú†Ù‡‌Ú© Ùˆ ته‌قه‌مه‌نییه‌ÙˆÛ• زیاتر قازانج بکەن و، پاشان چاوچنۆکییان بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندبوون زیاتر دەبێت.

ئاشتی، ئامرازێکه‌ بۆ به‌یه‌Ú©Ú¯Ù‡‌یشتنی میلله‌تان Ùˆ ناسینی داب Ùˆ نه‌ریتی یه‌کتر، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ ئامرازێکیشه‌ بۆ ئاڵوگۆڕی زانیاری Ùˆ شاره‌زایییه‌کان. ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ ئاشتی Ùˆ ئاشته‌وایی له‌نێویاندا هه‌یه، Ú•ÛŽ خۆش دەکات بۆ پێکهێنانی پێوەندییه‌Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی له‌نێوان میلله‌تان Ùˆ وڵاتاندا، Ú©Ù‡‌ به‌هۆیه‌وه‌  هه‌موو میلله‌تێک به‌ ده‌ستکه‌وته‌کانی ئه‌وانی دی ئاشنا ده‌بێت و، هاوکات شاره‌زایی Ùˆ زانیارییه‌ جیاوازه‌کان ئاڵوگۆڕ ده‌Ú©Ù‡‌Ù†. چونکە هه‌موو میلله‌تێک Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ ڕۆشنبیری Ùˆ فۆلکلۆر Ùˆ داب Ùˆ نه‌ریتی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌ Ùˆ‌ Ù„Û• میلله‌تانی دیکەی جیا ده‌کاته‌وه‌.

 Ø¨Ù‡‌Ù… شێوه‌یه‌ ئاشتی، ده‌رفه‌تێک بۆ ئه‌Ùˆ جۆره‌ پێوەندییه‌ باش Ùˆ سوودمه‌ندانه‌ له‌نێوان میلله‌تاندا د‌Ù‡‌Ú•Ù‡‌خسێنێت، بۆ ئەوەی پێوەندییه‌کانیان بۆ خزمه‌تکردنی هاووڵاتییان Ùˆ به‌ره‌وپێشچوونی کۆمه‌ڵیان به‌رده‌وام Ùˆ به‌هێز بێت،. له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ØŒ ده‌توانین جه‌خت له‌ گرنگیی ئاشتی Ùˆ ئاشته‌وایی له‌ Ú†Ù‡‌ند لایه‌Ù†ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ بکه‌ینه‌وه‌ØŒ له‌وانه‌:

1. زامنکردنی مافه‌کانی مرۆڤ: هه‌ستکردن  به‌ ئه‌من Ùˆ ئاسایش Ùˆ دڵنیایی له‌لایه‌Ù† مرۆڤه‌کانه‌وه به‌ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ گرنگترین مافه‌کانی مرۆڤ داده‌نرێت، Ú©Ù‡‌ پێویسته‌ دابین بکرێت، به‌ڵام گرنگیی ئاشتی تەنیا له‌وه‌دا خۆی نابینێته‌وه، به‌ÚµÚ©Ùˆ بناغه‌ÛŒ زامنکردنی گشت مافه‌ جیاوازه‌کانی تره،‌ Ú©Ù‡‌ پێوەندیداره‌ به‌ گشت بواره‌ جۆربه‌جۆره‌کانه‌وه‌‌Ø› وه‌Ú© مافی ژیان، بیروباوه‌Ú•ÛŒ ئایینی، دەربڕینی ڕا Ùˆ بۆچوون، فێربوون، پاراستنی ته‌ندروستی، نوێنه‌رایه‌تیی سیاسی، پێکهێنانی کۆمه‌ÚµÙ‡ ‌Ùˆ پارته‌کان و، زۆرێک له‌ مافه‌کانی تر، Ú©Ù‡‌ تەنیا به‌ بوونی ئه‌من Ùˆ ئاسایش Ù„Û• کۆمەڵدا نه‌بێت، له‌ دۆخێکی دیکەدا ئیمکانی دابینکرانی نییە.

2. خوێندن: تا ساڵی (2001) زوربه‌ÛŒ وڵاتانی جیهان، به‌Ù‡Û†ÛŒ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌یان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ململانێ Ùˆ ناکۆکی Ùˆ توندوتیژییه‌کاندا‌ØŒ زۆربەی منداڵەکانیان، Ú©Û• نزیکەی ١٣٠ ملیۆن دەبوون، نه‌یانتوانی خوێندن ته‌واو بکه‌ن، Ú©Ù‡‌ به‌ مافێکی سه‌ره‌تایی Ùˆ سه‌ره‌کییان داده‌نرێت، جگه‌ له‌ ڕووبه‌ڕوبونه‌وه‌یان  به‌ هه‌ژاری Ùˆ به‌دخۆراکی Ùˆ زۆرێک له‌ نه‌خۆشییه‌ ته‌ندروستییه‌کانی تر، Ú©Ù‡‌ ده‌شێت له‌ ده‌رئه‌نجامی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ پێواری پشتگیری Ùˆ په‌ره‌پێدانی Ú©Ù‡‌رتی ته‌ندروستی به‌Ù‡Û†ÛŒ ململانێکانه‌وه‌ØŒ له‌ ناوچه‌ ناکۆکه‌کاندا بێنه‌ ئاراوه‌.

3. پاراستنی خێزان: جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناکۆکییه‌کان کاریگه‌ریی زۆریان هه‌یه‌ له‌سه‌ر گشت تاکه‌کانی ئه‌Ùˆ خێزانانه‌ÛŒ دووچاری مه‌ترسی ده‌بنه‌وه،‌ Ú©Ù‡‌ ده‌شێت منداڵ Ùˆ ژنان زۆرترین ئاسه‌وار Ùˆ کاریگه‌رییان به‌سه‌ره‌وه‌ بێت.  به‌Ù‡Û†ÛŒ پێواری ئاسایش Ùˆ ئاشتی Ùˆ قورسیی زاڵبوون به‌سه‌ر گۆڕانکارییه‌کاندا Ùˆ نەبوونی توانای جێبه‌جێکردنی یاسا له‌ زوربه‌ÛŒ کاته‌کاندا، کۆمه‌Úµ Ùˆ وڵاتان ناتوانن به‌سه‌ریدا زاڵ بن.

  کۆمه‌ÚµÙ‡‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌کان درکیان به‌ گرنگی Ùˆ لایه‌نه‌ باشه‌کانی ئاشتی نه‌کرد، تەنیا له‌ ماوه‌ÛŒ ڕوودانی هه‌ردوو جه‌Ù†Ú¯ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌Ù… Ùˆ دووه‌Ù…ÛŒ جیهانی Ùˆ له‌ نیوه‌ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌Ù…ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌مدا نه‌بێت، پاش ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ ئازاری زۆر Ùˆ ‌داخیان چێشت Ùˆ ئاسه‌واری کاولکه‌رانه‌ Ùˆ زیانی زۆریان Ù„ÛŽ Ú©Ù‡‌وت Ùˆ به‌هۆیه‌وه‌ ملیۆنان مرۆڤ کوژران Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش بوودجه ‌Ùˆ پاره‌ÛŒ زۆری له‌نێوچوو.

بۆیه‌ ئاشتی Ùˆ ئاشته‌وایی، تەنیا کاریگه‌ریی لەسه‌ر خودی مرۆڤ Ùˆ پاراستنی خێزانه‌کان نییه،‌ به‌ÚµÚ©Ùˆ به‌گشتی ده‌رکه‌وته‌ÛŒ له‌سه‌ر کۆمه‌Úµ ‌Ùˆ سه‌رجه‌Ù… بوارە‌کان هەیە.

 

ئاسه‌واره‌کانی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ نه‌مانی ئاشتی:

ڕوودانی جه‌Ù†Ú¯ له‌ هه‌رشوێن Ùˆ وڵاتێکدا، دوو جۆر ئاسه‌وار به‌جێ دێڵێت؛ ئاسه‌واری ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ: ئاسەوارە ڕاسته‌‌Ùˆ‌خۆکان، وه‌Ú© پیسبوونی ژینگه‌ Ú©Ù‡‌ به‌Ù‡Û†ÛŒ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ فاکته‌رێکه‌وه‌ دێته‌ ئاراوه‌Ø›‌ ÙˆÛ•Ú©Ùˆ بۆردومان Ùˆ گوله‌بارانکردنی شوێنه‌ پیشه‌سازییه‌کان، وێرانکردنی مه‌به‌ستداری سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌کان و، ئه‌Ùˆ شتومه‌Ú©Ù‡‌ سه‌ربازییانه‌ÛŒ به‌جێ ده‌مێنن Ùˆ تێکشکانی ژێرخانی ئامانجدار.

ئاسه‌واره‌ ناڕاسته‌‌وخۆکان، وه‌Ú© ئاسه‌واری ژینگه‌یی، Ú©Ù‡‌ ئاواره‌کان له‌ڕووی وێرانکاری Ùˆ پیسبوونه‌وه‌ له‌پاش خۆیان به‌جێی ده‌هێڵن؛ هه‌روه‌ها داڕووخان یان هه‌ره‌سهێنانی ده‌زگا‌ کارگێڕییه‌کانی پلانداڕێژی پاراستنی ژینگه‌ØŒ سه‌رقاڵیی خه‌ÚµÚ© Ùˆ فه‌رمانڕه‌وایان له‌پاش جه‌Ù†Ú¯ بۆ داڵده‌دان Ùˆ خوارده‌مه‌Ù†ÛŒ Ùˆ ئاوه‌دانکردنه‌وه‌.

 Ø³Ù‡‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ نه‌بوونی دۆخی ئاشتی Ùˆ ئاسایش Ùˆ بڵاوبونه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ کاریگه‌رییه‌کانی له‌ڕووی وێرانبوون Ùˆ کاولبوونه‌وه‌ سنووری دوور ده‌به‌زێنن، Ú©Ù‡‌ نه‌Ú© هەر ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ له‌نێوچوونی مرۆڤه‌کان بەبێ جیاوازی، به‌ÚµÚ©Ùˆ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ زیانگه‌یاندن به‌ ئاژه‌ÚµÙ‡‌کان Ùˆ تێکچوونی ژینگه‌کانین و، سووتاندنی دارستان Ùˆ دره‌خته‌کان و، ئەو ڕووه‌کانەی بۆ مرۆڤ Ùˆ ئاژه‌Úµ به‌سوودن و، فه‌Ùˆ‌تانی سه‌رچاوه‌کان Ùˆ... هتد.

 Ù„Ù‡‌Ùˆ کاتانه‌دا هه‌موو پاره‌یه‌Ú© بۆ ئه‌Ùˆ ئامانجانه‌ خەرج دەکرێت، وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ نه‌مانی ئه‌من Ùˆ ئاشتی ده‌بێته‌ هۆکاری ژماره‌یه‌Ú© ئاژاوه‌ Ùˆ نه‌خۆشیگەلی ده‌روونیی بۆ تاک، Ú©Ù‡‌ ئه‌Ùˆ نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییانه‌Ø´ بەرەو نه‌خۆشییه‌ جه‌سته‌یییه‌کان ده‌بات و، به‌Ù… شێوه‌یه‌Ø´ له‌Ù†ÛŽÙˆ خه‌ÚµÚ©ÛŽÚ©ÛŒ زۆردا بڵاو ده‌بێته‌وه. وه‌Ú© ئه‌Ùˆ حاڵه‌تانه‌ÛŒ به‌سه‌ر میلله‌تانی به‌شداربوو له‌ هه‌ردوو جه‌Ù†Ú¯ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌Ù… Ùˆ دووه‌Ù…ÛŒ جیهانیدا هات، Ú©Ù‡‌ ژماره‌ Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ تووشبووان به‌ دڵته‌نگی، خه‌مۆکی، هیستریا، فۆبیا، دڵه‌ڕاوکێ، شیزۆفرینیا، نه‌خۆشییه‌کانی دڵ Ùˆ Ú¯Ù‡‌ده‌ زیاد دەبوون.

 

جیاوازیی نێوان ژینگه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ئاشتی:

جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌کان کاره‌سات Ùˆ خراپترین شت به‌سه‌ر مرۆڤه‌کاندا ده‌هێنن، Ú©Ù‡‌ دواجار له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی شه‌Ú• Ùˆ کاولبوونی مرۆڤایه‌تیدا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ ده‌داته‌وه‌ØŒ له‌کاتێکدا ئاشتی باشترین به‌رهه‌Ù… Ùˆ ده‌ستکه‌وت‌‌ بۆ ناخ Ùˆ ژینگه‌ÛŒ مرۆڤه‌کان ده‌خوڵقێنێ. ئاشتی، ژینگه‌یه‌Ú©ÛŒ هانده‌ره‌ بۆ داهێنان Ùˆ فاکته‌ره‌کانی، Ú©Ù‡‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ هاندانی خه‌ÚµÚ© له‌سه‌ر داهێنان Ùˆ زیادکردنی جوانی Ùˆ به‌رهه‌مه‌کانیان، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌کانه‌وه،‌ Ú©Ù‡‌ ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رهه‌مهێنانی کاولکاری Ùˆ وێرانکاری Ùˆ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ له‌ هه‌موو ڕوویه‌Ú©Ù‡‌وه‌.

ئاشتی، له‌ڕووی ڕۆحییه‌وه‌ مرۆڤه‌کان ده‌گوێزێته‌وه‌ بۆ ئاستێکی باڵای ڕۆحانی Ùˆ خه‌ÚµÚ© له‌یه‌کتر نزیک ده‌کاته‌وه‌ Ùˆ له‌سه‌ر خۆشه‌ویستی Ùˆ Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ژیان Ùˆ یه‌کترقبووڵکردن کۆیان ده‌کاته‌وه. Ú©Û•Ú†ÛŒ جه‌نگ، لێکیان دوور ده‌خاته‌وه‌ و، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ لێکترازان Ùˆ شێواندنی بارودۆخیان له‌گشت بوارێکدا. ئاشتی، مرۆڤایه‌تی به‌رز ده‌کاته‌وه‌ بۆ ئاستێکی کۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ شارستانی Ùˆ  Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌Ú©ÛŒ بڵیند Ùˆ باڵاتری مرۆڤایه‌تی، Ú©Û•Ú†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ میلله‌تان به‌ره‌Ùˆ دڕنده‌یه‌تی Ùˆ نه‌زانین Ùˆ دواکه‌وتوویی ده‌بات.

زۆرجار گوێبیستی گرێبه‌ستی Ú•ÛŽÚ©Ù‡‌وتننامه‌کانی ئاشتی ده‌بین له‌نێوان وڵاتان Ùˆ میلله‌تاندا، Ú©Ù‡‌ Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتوون له‌سه‌ر کۆتاییهێنان به‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناکۆکیی نێوانیان. ئه‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتنانه‌ ڕێخۆشکه‌ر ده‌بن لەپێناو Ú†Ù‡‌سپاندن Ùˆ هێنانه‌ ژێرباری پێوەندییه‌کانی نێوان میلله‌تانی Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• ئاشتبۆوە؛ بێگومان ئه‌وه‌Ø´  یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ به‌ر‌وبووم Ùˆ سووده‌کانی ئاشتی.

ئاشتی، به‌ ژینگه‌یه‌Ú©ÛŒ هانده‌ری وه‌به‌رهێنان Ùˆ به‌روبوومه‌کان داده‌نرێت، بۆیه‌ کاتێک ئاشتی له‌نێوان وڵاتان Ùˆ حکوومەته‌کاندا به‌رقه‌رار ده‌بێت، ده‌بێته‌ هانده‌رێک بۆ هێنانی وه‌به‌رهێنەران بۆ وڵاته‌ ئاشتبۆوه‌کان. ئه‌وه‌Ø´ له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌وەیە Ú©Û• ژینگه‌ÛŒ جێگیر Ùˆ ئارام به‌ فاکته‌رێکی سه‌رکه‌وتوو بۆ وه‌به‌رهێنانی جیاواز داده‌نرێت. Ú©Û•Ú†ÛŒ ناکۆکی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ فاکته‌رێکی دوورخه‌ره‌وه‌ Ù¾ÛŽÚ© ده‌هێنن. بۆیه‌ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ گرێبه‌ستی Ú•ÛŽÚ©Ù‡‌وتننامه‌ÛŒ ئاشتی ده‌Ú©Ù‡‌Ù† له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی تردا له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ جۆرێکی تری Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتن به‌خۆوه‌ ده‌بینن Ùˆ داهاتی نه‌ته‌وه‌ییان زیاد ده‌کات، له‌کاتێکدا ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناکۆکی به‌خۆیانه‌وه‌ ده‌بینن به‌ هه‌ژارترین Ùˆ قه‌ر‌زارترین وڵات ناو ده‌برێن.

کاریگه‌ریی ئاشتی له‌سه‌ر نه‌وه‌کانی داهاتوو:

له‌ گشت کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌کاندا، ئاشتی به‌ گرنگترین Ú©Û†ÚµÙ‡‌Ú©Ù‡‌ داده‌نرێت بۆ پاراستن Ùˆ زامنکردنی ژیانی نه‌وه‌کانی داهاتوو. به ‌شێوه‌یه‌Ú© Ú©Û• بوونی ئاشتی له‌ کۆمه‌ڵدا زامنی ده‌رفه‌تی زیاتر ده‌کات له‌ به‌رده‌Ù… توانای Ú¯Ù‡‌نجاندا بۆ دیاریکردنی هه‌ڵبژارده‌کانیان Ùˆ وه‌رگرتنی ئه‌Ùˆ بڕیارانه‌ÛŒ په‌یوه‌ستن به‌ داهاتوویانه‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌Ø´ به‌ گرنگترینی ئه‌Ùˆ هۆکارانه‌ داده‌نرێت، Ú©Ù‡‌ یارمه‌تیده‌ره‌ له‌ بنیاد Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی کۆمه‌ÚµÙ‡‌کاندا له‌ڕووی ده‌ستپێشخه‌ری Ùˆ داهێنانیانه‌وه‌. هاوکات به‌ گرنگترین فاکته‌ر داده‌نرێت، Ú©Ù‡‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ هانده‌ری هاووڵاتییان، به‌تایبه‌ت توێژی Ú¯Ù‡‌نجان بۆ ده‌ستپێشخه‌رییه‌ جیاوازه‌کان Ùˆ کێبڕکێ له‌ داهێنانه‌کانیاندا، Ú©Ù‡‌ یا‌رمه‌تیده‌ر ده‌بێت له‌ په‌ره‌پێدانی کۆمه‌Úµ له‌ گشت Ú©Ù‡‌رته‌کاندا.

پشتگیریکردن Ùˆ هاندانی ئه‌Ùˆ ژینگه‌یه‌ØŒ بەبێ بوونی ئاشتی Ùˆ ئاسایش نا‌یه‌ته‌ کایه‌وه‌ØŒ چونکه‌ Ù„Û• ژینگه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ یان ناکۆکییه‌ Ú†Ù‡‌کدارییه‌کان Ùˆ پێواری ئاسایشدا، Ú¯Ù‡‌نجان ناتوانن ڕوو Ù„Û• داهێنان بکەن‌. بۆ نموو‌نه،‌ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان Ùˆ په‌ره‌پێدانی کۆمه‌ÚµÙ‡‌کان له‌ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ØŒ به‌تایبه‌ت هه‌ژاره‌کان، پێویستییان به‌ هاوکاریی ها‌وبه‌Ø´ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌یه‌ØŒ جگه‌ له‌ پشتیوانیکردنی وڵاته‌ ده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌مه‌ند Ùˆ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتووه‌کان بۆ وڵاته‌ هه‌ژاره‌کان، ئه‌Ùˆ ئامانجه‌Ø´ØŒ له‌کاتی بوونی ناکۆکییه‌ Ú†Ù‡‌کدارییه‌کان له‌Ù†ÛŽÙˆ وڵاتدا، یان له‌کاتی بوونی ململانێکان له‌ پێوەندیی نێوان وڵاتاندا نایه‌ته‌ دی.

وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ ئاسایش، گرنگترین بناغه‌یه‌ بۆ ده‌ستپێکردنی په‌ره‌پێدانی ئابووریی گشتگیر له‌ گشت کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌کاندا و، جگه‌ له‌وه‌ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌Ù… شت Ú©Ù‡‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناکۆکییه‌کان کاریگه‌ریی Ù„ÛŽ ده‌کات، ئابووریی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌یە Ú©Û• کاریگه‌ریی جەنگیان له‌سه‌ر بووه Ùˆ‌ØŒ پاشان شێوازی ژیانی ئه‌Ùˆ خه‌ڵکانه‌ÛŒ کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی جەنگەکەوە.

 Ø¦Ù‡‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Û• ناکرێ باس له‌ گرنگیی ئاشتی بکرێت، بەبێ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ کاریگه‌ریی ئابووری له‌سه‌ر وڵاتانی خودان ئاسایش، Ú©Ù‡‌ ده‌کرێت به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ به‌رده‌وام Ùˆ جێگیر Ú¯Ù‡‌شه‌ به‌ ئابوورییەکەیان  بدەن.  Ù„Ù‡‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکەوە‌ØŒ دیمۆکراسی بۆ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ نایه‌ته‌ دی، Ú©Ù‡‌ به‌ده‌ست پێواری ئاسایش، یان ناکۆکییه‌ Ú†Ù‡‌کدارییه‌کان، یان بەهۆی جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌وه‌ ده‌ناڵێنن. زامنکردنی ئاسایش Ùˆ ئاشتی له‌ وڵاتدا، به‌ گرنگترین بارودۆخ‌ داده‌نرێت، Ú©Ù‡‌ ده‌بێت له‌ لایه‌Ù† حکوومەته‌کانه‌وه‌ بۆ پشتگیریی دیمۆکراسی دابین بکرێت.

 Ø¨ÛŽÚ¯ÙˆÙ…ان سه‌روه‌ری Ùˆ جێبه‌جێکردنی ئاساش، پێویستی به‌ بوونی ژینگه‌یه‌Ú© هه‌یه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ دادپه‌روه‌ری Ùˆ هێرشنه‌کردنه‌ سه‌ر مافی ئه‌وانی تر زامن بکات، ئه‌وه‌Ø´ بەبێ بوونی ئاسایش Ùˆ ئاشتی له‌ کۆمه‌Úµ Ùˆ وڵاتدا زامن نابێت. هه‌روه‌ها له‌ هیچ بوارێکدا، به‌دیهێنانی په‌ره‌پێدانی به‌رده‌وام نایه‌ته‌ دی، ئەگه‌ر به‌رده‌وام جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناکۆکی هه‌بێت، Ú©Ù‡‌ ده‌شێت ڕوخێنه‌ر بێت، یان پلان Ùˆ ستراتیجه‌کانی وڵات بوەستێنێت.

 

دۆخی باشووری کوردستان له‌نێوان ئاشتی Ùˆ شه‌ڕدا:

کاریگه‌ری Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی جه‌Ù†Ú¯ بۆ کۆمه‌Úµ به‌گشتی و، بۆ ژنان به‌تایبه‌تی له‌ هه‌موو شوێن Ùˆ وڵاتێکدا، هاوشێوه‌ÛŒ یه‌کترن و، شێواز Ùˆ میکانیزمه‌کانی جێبه‌جێکردنی، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ جۆری جیاواز له‌خۆ ده‌گرێت. به‌درێژایی مێژووی قۆناغه‌ جیاجیاکانی کوردستان به‌گشتی Ùˆ باشووری کوردستان به‌تایبه‌تی Ùˆ به‌Ù‡Û†ÛŒ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ململانێ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌کان له ‌لایه‌Ú© و، له ‌لایه‌Ú©ÛŒ دیکەوە‌ به‌Ù‡Û†ÛŒ داگیرکراویی خاکی کوردستانەوە به‌گشتی و، به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نێوخۆییه‌کانی وڵاتانی درواسێ به‌تایبه‌تی، هه‌میشه‌ باشووری کوردستان له‌ بارودۆخه‌ جیاوازه‌کاندا دۆخێکی ناجێگیر Ùˆ نائارامی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، ده‌روونی Ùˆ په‌روه‌رده‌یی به‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌.

Ù¾ÛŽØ´ ڕاپه‌ڕینی خه‌ÚµÚ©ÛŒ کوردستان دژ به‌ ڕێژیمی به‌عس، هه‌میشه‌ له‌لایه‌Ù† حکوومەتی عێراقه‌وه‌ØŒ به‌تایبه‌ت به‌Ù‡Û†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نێوان عێراق ــ-ئێران Ùˆ عێراق ــ-کوێت Ùˆ... هتدەوە، کوردستان، پشکی زۆری زیانەکانی وەبەر Ú©Ù‡‌وتووه‌‌. له‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکەوە‌ØŒ له‌ سه‌ره‌تای ڕاپه‌ڕینی خه‌ÚµÚ©ÛŒ کوردستان، Ù„Û• ساڵی (1991)دا Ùˆ به‌Ù‡Û†ÛŒ بوونی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ  کاولکارییه‌کانییەوە، له‌ کوردستاندا دۆخێکی ناجێگیری ئه‌من Ùˆ ئاسایش خوڵقا.   

پاش پێکهێنانی په‌رله‌مانی کوردستان Ùˆ دواتر کابینه‌ یه‌Ú© له‌دوای یه‌Ú©Ù‡‌کانی حکوومەتی هه‌رێمی کوردستان له‌ ساڵی (1992)Ù‡‌وه، دۆخی کوردستان ساڵ له‌دوای ساڵ له‌ زۆر ڕووی ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی کۆمه‌Úµ Ùˆ په‌ره‌پێدانی مرۆیییه‌وه‌ و، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌نگاونانی بۆ به‌رجه‌سته‌بوونی پایه‌ Ùˆ Ú©Û†ÚµÙ‡‌Ú©Ù‡‌ سه‌ره‌کییه‌کانی دیمۆکراسی هه‌نگاو Ùˆ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتنی به‌خۆوه‌ ده‌دی، به‌تایبه‌ت له‌ ساڵانی‌ دواییدا و، Ù¾ÛŽØ´ هه‌ڵگیرسانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش له‌ کوردستان Ùˆ ناوچه‌کانی عێراقدا.

بوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ تیرۆریستی له‌ ساڵی 2014Ù‡‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ تا ئێستا درێژه‌ÛŒ هه‌یه،‌‌ یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ هۆکاره‌کانی ناجێگیریی ئه‌من Ùˆ ئاسایش، Ú©Ù‡‌ ده‌رئه‌نجام Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© ئاسه‌وار Ùˆ کاریگه‌ریی خراپی خستوەته‌وه‌Ø› به‌تایبه‌ت بۆ ناوچه‌ÛŒ شنگال. بوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ده‌روونی Ùˆ جه‌سته‌یی بۆ ئێزدییه‌کان له‌ لایه‌Ú© و، له‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکەوە‌ ماڵوێرانی Ùˆ ئاواره‌یی Ùˆ کاولکاری ناوچه‌ÛŒ شنگال، کاردانه‌وه‌ÛŒ خراپ Ùˆ جیاوازی بۆ خه‌ڵکانی ئێز‌دی هه‌بوو. ڕاسته‌ خێزانه‌کان زه‌ره‌رمه‌ند بوون، شوێن Ùˆ ماڵیان Ù„ÛŽ شێوێندرا، خێزان Ùˆ مرۆڤه‌کان به‌گشتی ئاواره‌ Ùˆ ده‌ربه‌ده‌ر بوون Ùˆ کۆچیان کرد، پیر Ùˆ منداڵ Ùˆ Ú¯Ù‡‌نج سه‌ریان  Ù„ÛŽ شێواو Ùˆ دووچاری کوشتن Ùˆ بڕین Ùˆ ئه‌Ø´Ú©Ù‡‌نجه‌ بوونه‌وه‌ØŒ به‌ڵام وه‌Ú© ئاسه‌واری هه‌میشه‌یی جه‌نگ، ژنان له‌Ùˆ دۆخه‌دا پشکی زۆری ئازار Ùˆ مه‌ینه‌تییه‌کانیان وەبه‌رکه‌وت؛ له‌وانه،‌ ڕووبه‌ڕووی جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©ÛŒ بەتەوژم Ùˆ به‌رده‌وامی ده‌روونی بوونه‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ هەتا Ù„Û• ژیاندا بن، ئاسەوارەکەی هەر لەسەریان دەمێنێت، ئه‌وه‌Ø´ به‌Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ ده‌روونییه‌ÙˆÛ•ØŒ Ú©Û• به‌ پلان له‌Ú¯Ù‡‌ڵیاندا کرا و، له‌Ú•ÛŽÛŒ ده‌ستگیرکردنیان، ئازاردانی جه‌سته‌یییان، ده‌ستدرێژیکردنه‌ سه‌ریان، کڕین Ùˆ فرۆشتنیان، به‌کارهێنانی جۆره‌کانی توندوتیژی جه‌سته‌یی Ùˆ ده‌روونی له‌Ú¯Ù‡‌ڵیاندا Ùˆ... هتد.

ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ له‌ ساڵانی ڕابردوودا، به‌ده‌ر له‌ ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ Ùˆ گرنگیدان به‌  تواناسازی Ùˆ په‌ره‌پێدانی مرۆیی، دۆخی ژنان له‌ڕووی جموجووڵ Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی چالاکی Ùˆ کارکردنیانه‌وه‌ له‌ گۆڕان Ùˆ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتنی به‌رده‌وامدا بوو؛ له‌ڕووی گۆڕانکاری Ùˆ هه‌موارکردنه‌وه‌ÛŒ یاساکان Ùˆ هۆشیارکردنه‌وه‌ÛŒ هاووڵاتییان به‌ مافه‌کانی ژنان و، فشارخستنه‌ سه‌ر په‌رله‌مان Ùˆ حکوومەت بۆ ئاوڕدانه‌وه‌ Ùˆ بایه‌خدانی جیاواز Ùˆ زیاتر به‌ مه‌سه‌له‌کانی ژنان و، Ú†Ù‡‌ندین کاری تر له‌ بواری گرتنه‌به‌ری شێواز Ùˆ میکانیزمی جیاواز Ùˆ جۆراوجۆر بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ توندوتیژی دژ به‌ ژنان Ùˆ... هتد.

به‌ نموونه، له‌ بواری یاساییدا‌‌ØŒ گۆڕینی یاسای باری Ú©Ù‡‌سێتی Ùˆ یاسای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ توندوتیژی دژ به‌ ژنان و، Ú†Ù‡‌ندین یاسای دیکه‌ به‌گشتی به‌رهه‌Ù…ÛŒ کاری فشاری ڕێکخراوه‌کانی ژنان بوو. به‌ڵام به‌ده‌ر له‌ دۆخی ململانێ Ùˆ ناته‌بایی هێزه‌ سیاسییه‌کان له‌ کوردستان Ùˆ په‌کخستنی په‌رله‌مانی کوردستان Ùˆ قه‌یرانی ئابووری Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین هۆکاری تر و، به ‌ڕوویه‌Ú©ÛŒ دیکەدا، بوونی شه‌Ú•ÛŒ داعش هۆکارێکی دیار Ùˆ کاریگه‌ری Ú†Ù‡‌قبه‌ستوویی دۆخه‌Ú©Ù‡‌ بوو له‌ کوردستاندا، Ú©Ù‡‌ گرنگترین پشکی زیان Ùˆ زه‌ره‌ره‌کانی وەبه‌ر ژنان Ú©Ù‡‌وت و، بوو بەهۆی ئه‌وه‌ÛŒ هه‌موو ئه‌Ùˆ ده‌ستکه‌وتانه‌ÛŒ پێشتر ڕێکخراوه‌کانی ژنان Ùˆ Ú©Ù‡‌سانی ئازاد Ùˆ یه‌کسانیخواز به‌ده‌ستیان هێناوه‌ØŒ له‌ڕووی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، یاسایی Ùˆ بواره‌کانی تره‌وه له‌ مه‌ترسیدا بن و، بگره‌ به‌شێویه‌Ú© له‌ شێوه‌کان پاشه‌کشه‌ÛŒ به‌ دۆخ Ùˆ ده‌ستکه‌وته‌کانی ژنان کردووه‌.

به‌ده‌ر له‌ زیادبوونی کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، ده‌روونی Ùˆ یاسایییه‌کان، وه‌Ú© (زیادبوونی جیابوونه‌وه‌ Ùˆ ته‌ڵاق، گێڕانه‌وه‌ÛŒ ژنان بۆ چوارچێوه‌ÛŒ ماڵه‌کانیان‌ØŒ سه‌رهه‌ڵدانی له‌شفرۆشی، زۆربوونی کێشه‌ ده‌رونییه‌کان، ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی ناپاکیی هاوسه‌رگیری Ùˆ زیادبوونی جۆره‌کانی توندوتیژیی (جه‌سته‌یی Ùˆ ده‌روونی)ØŒ سه‌رهه‌ڵدانی دیارده‌ÛŒ دزی، به‌ربڵاویی گرفتی منداڵ، زۆربوونی هه‌ژاری Ùˆ Ú©Ù‡‌مداهاتی، زیادبوونی نه‌خۆشیی جه‌سته‌یی Ùˆ ده‌روونی، Ú©Ù‡‌میی ده‌رفه‌تی کارکردن، دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ سه‌ربه‌خۆیی ژنان له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ØŒ زیادبوونی نه‌خوێنده‌واری Ùˆ کۆچکردنی خێزانه‌کان بۆ هه‌نده‌ران، جگه‌ له‌ ئاواره‌بوونیان Ùˆ... هتد).

له‌Ùˆ ڕوانگانه‌وه‌ØŒ ده‌توانین بڵێین به‌رجه‌سته‌بوونی ئاشتی Ùˆ ئه‌من Ùˆ ئاسایش Ùˆ ئارامی له‌ کوردستاندا، زامنێکی سه‌ره‌Ú©ÛŒ Ùˆ گرنگه‌ بۆ به‌ره‌پێشچوونی بواره‌کانی ژیان Ùˆ په‌ره‌پێدانی توانا مرۆیییه‌کان به‌گشتی. چونکه‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ØŒ خوڵقێنه‌ری له‌نێوچوونی هه‌موو ئه‌Ùˆ ده‌ستکه‌وتانه‌یه،‌ Ú©Ù‡‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئاشتیدا خه‌باتی به‌ده‌ستهێنانیان بۆ کراوه‌. ‌ده‌ستەبەرکردن Ùˆ پاراستنی ئه‌وه‌Ø´ØŒ ئه‌رکێکی به‌رپرسیارانه‌ÛŒ هه‌مه‌لایه‌نه‌ÛŒ ده‌وێت، به‌تایبه‌ت له‌لایه‌Ù† فه‌رمانڕه‌وایانه‌وه، Ú©Ù‡‌ بتوانن له‌ گشت قۆناغه‌کاندا پلان Ùˆ ستراتیجی تۆکمه‌یان هه‌بێت، بۆ به‌رگرتن له‌ دروستبوونی جه‌نگ، Ú† له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی و، Ú† له‌ ئاستی نێوخۆییدا بێت.

 


سه‌رچاوه‌:

كيف يتحقق السلام بين أطراف غير متكافئة؟

أندروجيه. باكوفيتش - (ذا بوسطن غلوب)

 ØªØ±Ø¬Ù…Ø©: عبد الرحمن الحسيني

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون