PÊNÛS
 
کۆماری کوردستان؛ ناسنامه‌ی کورده‌کان‌ 
     2017-01-21
قەرەنی قادری

کۆماری کوردستان؛ ناسنامه‌ÛŒ کورده‌کان‌

 

قەرەنی قادری

حەفتاویەک ساڵ به‌ر‌ له‌ ئێستا (له ٢٢ی مانگی یه‌Ú©ÛŒ ساڵی ١٩٤٦ی زایینیدا) له شاری مه‌هاباد، به سه‌رۆکایه‌تیی پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د (١٩٠٠-١٩٤٧)ØŒ سه‌رۆکی حیزبی دێموکراتی کورستان، کۆماری کوردستان ڕاگه‌یەندرا. ئه‌Ùˆ کۆماره‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌ØŒ له‌ ئاکامی هه‌ÙˆÚµ Ùˆ تێکۆشانی کورده‌کانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بارودۆخی قه‌یراناویی ناوچه‌Ú©Ù‡‌ و، به پاڵپشتیی کورده‌کانی پارچه‌کانی تری کوردستان، ئاڵای نه‌ته‌وه‌ییی کوردستان له شاری مه‌هاباد شه‌کێندرایه‌وه‌.

له بیسته‌کان Ùˆ سییه‌کانی سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوودا، ڕۆژهەڵاتی کوردستان Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÚ© بزووتنه‌وه‌ Ùˆ ڕاپه‌ڕینی به‌ خۆیه‌وه‌ بینی. زوڵم Ùˆ زۆری Ùˆ ملهوڕیی ده‌سه‌ڵاتی Ú•Ù‡‌زاخانی په‌هله‌ÙˆÛŒ (١٨٧٨-١٩٤٤) و، به‌دوای ئەویشدا محه‌ممه‌د Ú•Ù‡‌زاشای Ú©ÙˆÚ•ÛŒ (١٩١٩-١٩٨٠) به‌دژی نه‌ته‌وه‌ÛŒ کورد له‌Ù… پارچه‌یه‌دا، Ú†Ù‡‌ندان ڕێکخراو Ùˆ پارتی سیاسی بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ زوڵمانه هاتنه‌ کایه‌وه‌. خه‌بات Ù„Û•Ùˆ بەشەی وڵات بەدژی ده‌سه‌ڵاتی پاشایه‌تیی په‌هله‌وی، هاوکاتیش بوو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تێکۆشانی کورده‌کان له باکوور Ùˆ باشووری کوردستان.

Ú©Ù‡‌شوهه‌وای قه‌یراناویی ئێران Ùˆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، Ú† له کاتی جەنگی دووه‌Ù…ÛŒ جیهانی Ùˆ Ú† دوای کۆتاییهاتنی جەنگەکە، بناخه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتی Ú†Ú• Ùˆ ناوه‌ندیی له تاراندا وه‌له‌رزه‌ خست.

له ساڵی ١٩٤١دا، به‌Ø´ÛŽÚ© له هێزی هاوپه‌یمانان، واته‌ سۆڤییه‌ت، هاته‌ Ù†ÛŽÙˆ خاکی ئێرانه‌وه‌ Ùˆ دیکتاتۆریی Ú•Ù‡‌زاشا ڕووخا. بۆشاییی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له ئێران Ùˆ ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ÛŒ به کورده‌کان دا، Ú©Ù‡‌ÚµÚ© له‌Ùˆ باردۆخه‌ سیاسییه‌ وه‌ربگرن Ùˆ داخوازییه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌کانیان باشتر Ú¯Ù‡‌ڵاڵه‌ بکه‌Ù†.

له‌ دیسامبه‌ری ساڵی ١٩٤٥دا له ئازه‌ربایجان، فیرقه‌ÛŒ دیموکرات، کۆماری دیموکراتی ئازه‌ربایجانی دامه‌زراند. دوای ماوه‌یه‌Ú©ÛŒ کورت، له Ù¢ÛŒ ڕێبه‌ندانی ١٩٤٦دا له شاری مه‌هاباد به به‌شداریی کۆمه‌ڵانی خه‌ÚµÙƒÛŒ ڕۆژهەڵاتی کوردستان، هه‌روه‌ها نوێنه‌رانی پارچه‌کانی تری کوردستان، له‌لایه‌Ù† (پێشه‌وا)وه،‌ کۆماری کوردستان ڕاگه‌یەندرا. به‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه، کۆتایی به ده‌سه‌ڵاتی پاشایه‌تیی Ú•Ù‡‌زاشا له کوردستاندا هێندرا و، بۆ یه‌Ú©Ù‡‌مین جار له‌Ùˆ پارچه‌یه‌ÛŒ کوردستاندا کۆماری کوردستان له‌دایک بوو.

به‌شداری Ùˆ تێکۆشانی کورده‌کانی باشووری کوردستان بۆ پێکهێنانی کۆماری کوردستان Ùˆ پاراستنی ئه‌Ù… ده‌ستکه‌Ùˆ‌ته‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌ لەژێر سه‌رکردایه‌تیی مه‌لا مسته‌فای بارزانی، سه‌رکرده‌ÛŒ ناوداری کورد Ùˆ فه‌رمانده‌ÛŒ هێزه‌کانی کۆماردا، به‌ نۆره‌ÛŒ خۆی، جەختی Ù„Û• نه‌ته‌وه‌ییبوونی کۆماره‌Ú©Û• کردەوە. بوونی کۆماری کوردستان، وه‌کوو کۆمارێکی نه‌ته‌وه‌یی، هه‌روه‌ها ئاکامه‌کانی له کرده‌وه‌دا، بوونه‌ته‌ به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ گرینگ له ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی کورد.

له ١١ مانگ ته‌مه‌Ù†ÛŒ کۆماری کوردستاندا:

ـــ زمانی نه‌ته‌وه‌ÛŒ کورد بوو به‌ زمانی Ú•Ù‡‌سمی Ùˆ له قوتابخانه‌کاندا ده‌خوێندرا. منداڵی کورد بۆ یه‌Ú©Ù‡‌مجار له‌Ùˆ پارچه‌یه‌ÛŒ کوردستاندا توانی به زمانی زگماکیی (دایکیی) خۆی بخوێنێت Ùˆ بنووسێت. ڕۆژنامه، گۆڤار Ùˆ بڵاڤۆک به زمانی کوردی، له‌سه‌ر پرس Ùˆ کێشه‌ÛŒ کورد به فرەوانی بڵاوده‌کرانه‌وه‌ Ùˆ دەیاننووسی. ته‌نانه‌ت منداڵانیش به زمانی خۆیان، خاوه‌Ù†ÛŒ گۆڤاری خۆیان بوون. بوار بۆ ئازادیی چاپه‌مه‌Ù†ÛŒ به شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ به‌رفرەوان له‌Ùˆ پارچه‌یه‌ÛŒ کوردستاندا هاته‌ کایه‌وه‌.

ـــ به‌شداریی ژنان له دامه‌زراوه‌ حکوومییه‌کاندا Ùˆ وه‌ده‌ستهێنانی ده‌رفه‌ت بۆ کار Ùˆ چالاکیی کۆمه‌ڵایه‌تی، به‌رهه‌Ù…ÛŒ کۆمار بوو. به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌Ú©ÛŒ به‌رچاو ده‌رگا بۆ ژنان کرایه‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡ له ژیانی سیاسی Ùˆ کۆمه‌ڵایه‌تیی کوردستاندا به‌شدار بن.

ـــ په‌یوه‌ندیی سیاسی Ùˆ بارزگانیی کۆماری کوردستان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کۆماری دیموکراتی ئازه‌ر‌بایجان Ùˆ یه‌کێتیی سۆڤییه‌ت بۆ بووژانه‌وه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووری Ùˆ بازرگانیی وڵات، هاوکات Ú©Ù‡ یارمه‌تییه‌Ú©ÛŒ باش بوو بۆ کوردستان، پله‌ÛŒ کۆماری کوردستانیشی وه‌Ú©Ùˆ کۆمارێکی نه‌ته‌وه‌یی به‌رزتر کرده‌وه‌. مۆرکردنی په‌یماننامه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌لایه‌Ù† کۆماری کوردستانه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا، تایبه‌تمه‌ندییه‌Ú©ÛŒ تری ئه‌Ùˆ کۆماره‌ بوو.

ـــ Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کۆماری ئازه‌ربایجان بۆ چاره‌سه‌رکردنی هێمنانه‌ÛŒ کێشه‌ÛŒ سنوور، هه‌روه‌ها پرسی هاووڵاتیانی دوولایه‌نه‌ØŒ Ú©Ù‡ له خاکی یه‌کتردا ده‌ژیان، ڕوداوێکی گرینگ له‌ ته‌مه‌Ù†ÛŒ ئه‌Ùˆ کۆماره‌دا بوو. له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌ ٢٣ی ئاڤریلی ساڵی ١٩٤٦دا په‌یماننامه‌یه‌Ú©ÛŒ دۆستایه‌تی Ùˆ هاوکاری لەنێوان حکوومه‌تی دیموکراتی ئازه‌ربایجان Ùˆ کۆماری کوردستاندا واژۆ کرا.

ـــ بەهۆی ئەوەی له‌Ùˆ سه‌رده‌مدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ دیکتاتۆره‌کان به‌سه‌ر ته‌واوی وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا زاڵ ببوون و، بەپێی ئەوەی Ú©Û• کۆماری کوردستان هه‌ڵقوڵاوی هه‌ست Ùˆ داخوازیی نه‌ته‌وه‌یی بوو، ته‌نانه‌ت له پارچه‌کانی تری کوردستانیشەوە بۆ هاتنه‌ کایه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ کۆماره‌ به‌شداربوون Ùˆ جه‌نگان، یه‌Ú©Ù‡‌مین کۆماری نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ دیموکراتیکه‌ له مێژووی نوێی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا.

کۆماری کوردستان سامانی نەتەوەیییە

کۆماری کوردستان (٢٢/١/١٩٤٦)، نە تەنیا دەستکەوتێکی گرینگی مێژوویییە، بەڵکوو سامانێکی بەرزی نەتەوەییشە. بوونی کۆمار وەکوو ڕووداوێکی مێژوویی، تەنیا یەکێکە لە لایەنە هەرە بچووکەکانی ئەم سامانە.

بوونی سوپای سوور لە بەشێکی ئێران و سوپای بریتانیاش لە بەشێکی دیکەی ئەو وڵاتە، بۆشایییەکی سیاسی و جوگرافیایی بۆ پێشەوا (١٩٠٠-١٩٤٧) ڕەخساند و، ئەوی بۆ ئەو چەمکە گرینگەی سیاسەت گەڕاندەوە، کە "دەرفەت مێژوو دەخوڵقێنێت." کەڵکوەرگرتن لە بوونی سوپای سوور بۆ جاڕدانی کۆماری کوردستان، یەکێکە لە خاڵە هەرە بەهێزەکانی پێشەوا.

هەر دیاردە، یان ڕەوتێکی سیاسی و مێژوویی، بە ڕێگەی دوو هۆکارەوە گەشە دەکات و سەرهەڵدەدات. هۆکارە ناوخۆیییەکان بۆ ئەوە دەگەڕێنەوە، کە لە ئاکامی ململانێی دژەنێوخۆیییەکاندا، کێشەکە بە لایەکدا دەشکێتەوە. هۆکاری دووەم، کە یارمەتیدەری یەکەمە، لە فەلسەفەدا بە هۆکاری دەرەکی ناوی دەبەن، کە کارتێکەریی لەسەر هۆکاری ناوخۆیی دەکات. گەرچی زۆرینەی فەیلەسووفەکان لەسەر ئەوە ساخ بوونەتەوە، کە هۆکاری دەرەکی دەتوانێت ڕەوتی ڕووداوە ناوخۆیییەکان خێرا یان خاو بکاتەوە، تەنانەت دەتوانێت دەوری پێچەوانەیشی هەبێت، کەچی کۆماری کوردستان ڕێک بە کەڵکوەرگرتن لەم دوو هۆکارەوە (ناوخۆیی و دەرەکی) لەدایک بوو و ئەمەش لێهاتوویی بنیاتنەرانی کۆمار دەگەیێنێت.

بەشداریی نوێنەرانی پارچەکانی دیکەی کوردستانیش هەر لە ڕۆژی یەکەمی کۆمارەوە تا کۆتاییی تەمەنی، ئەو هەرەوەزە نەتەوەیییە بوو، کە لە مێژووی کورددا تا ئێستا نموونەی نەبووە و، مۆرکێکی تەواو نەتەوەیی بە بەرۆکی کۆماری کوردستانەوە هەڵواسی. گەرچی کۆماری کوردستان لە نزیک بە "٣٠%"ی لە خاکی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا چاوی بە دنیا هەڵێنا، بەڵام بەشداریی پارچەکانی دیکەی کوردستان، سنووری نەتەوەییبوونی ئەو کۆمارەی بەرفراوان کرد و، سنووری "ڕەسمی"ی چوار دەوڵەتی داگیرکاری کوردستانیشیان بەزاند.

بوونی کۆماری کوردستان، پێکهێنانی حزبی دیموکراتی کوردستان و ساڵێک دوای ئەویش پارتی دیموکراتی کوردستان لە باشووری کوردستان، ئەو ڕاستییەی سەلماند، کە لە ئێران و عێراقی فرەنەتەوە و فرەنیشتماندا، تەنیا کورد دەتوانێت بە هێز و بوونی خۆیەوە بە دوای مافی خۆیدا بگەڕێت و مسۆگەری بکات. کۆماری کوردستان هەر بە لەدایکبوونی خۆی، یەکەمین زەبری لە هزری شۆڤێنیستیی ئیرانی دا و سەلماندی، کە لە ئێراندا شتێک بە ناوی "نەتەوەی ئێران" لەگۆڕێدا نییە، بەڵکوو ئێران وڵاتێکی فرەنەتەوە، فرەنیشتمان، ڕەنگاوڕەنگ و مینیاتۆرییە و ڕەنگەکانیشی زۆر تۆخن و سنووری ڕەنگەکانیشی زۆر زەقن.

دووی ڕێبەندان (١٩٤٦)، سەهۆڵبەندانی کوردستانی شکاند. لەو مانگە ساردەدا، چەکەرەی ناسنامەی کورد بە ئاڵاکەیەوە پشکووت و کۆماری کوردستان (٢١/١/١٩٤٦) لەدایک بوو. کۆماری کوردستان، سامانێکی بەرزی نەتەوەیییە.

بوونی سەرۆککۆمار، سروودی نەتەوەییی "ئەی ڕەقیب"، ئاڵای کوردستان و هێزی پێشمەرگەی کوردستان، چوار کۆڵەکە و پێناسەی هەرەسەرەکیی کۆماری کوردستانن.

بەرەو ســەربەخــۆیی و کــۆمـارێکی دیکە!

 
 
« زێڕی Ú•Û•Ø´ Ùˆ سەربەخۆیی
« حکوومەتی شارەزا Ùˆ لێهاتووان
« ماف، دەوری تاک Ùˆ پرسی ڕیفراندۆم
« چه‌‌ندده‌‌نگیی سیاسی Ùˆ پێكه‌‌وه‌‌هه‌ڵكردن
« متمانه‌‌، به‌‌رپرسیاریه‌‌تی Ùˆ ئه‌‌خلاق له‌ كاری ڕۆژنامه‌‌وانیدا
« تیرۆریزم، Ø´Û•Ú•ÛŒ دەروونی Ùˆ ڕاگەیاندن
« بنەماکانی وتارنووسین

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون