PÊNÛS
 
په‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی 
     2017-01-18
پەرویز ڕەحیم

په‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی

بنه‌مایه‌Ùƒ بۆ ئاسایشی جێگیر Ùˆ به‌رده‌وام

 

پەرویز ڕحیم قادر/ مامۆستا Ù„Û• ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەلاحەددین- هه‌ولێر

پێشەكی:

پرس، بابه‌ت، Ú†Ù‡‌مك، پێناسه‌ØŒ بوار، Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی "ئاسایش"  به‌گشتی Ùˆ "ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی یاخود نیشتمانی" به‌تایبه‌ت، به‌ پرس Ùˆ بابه‌تی هه‌ره‌ گرنگی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ته‌نانه‌ت ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كان داده‌ندرێن. به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستادا Ùˆ ئاڵۆزی Ùˆ تێكئاڵاویی پرس Ùˆ بابه‌ت Ùˆ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانی سه‌رده‌Ù…ØŒ له‌ Ú•Ù‡‌هه‌ندی جیاواز Ùˆ جۆراوجۆر Ùˆ ته‌نانه‌ت پێكناكۆكیش خوێندنه‌وه‌ بۆ ئاسایش ده‌كرێت. ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه ئه‌وه‌یه‌‌ كه‌ ژیان Ùˆ ئاست Ùˆ چۆنییه‌تیی ژیان Ùˆ خۆشگوزه‌رانیی تاك Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان، بووه‌ته‌ كرۆكی ئاسایشی مۆدیرن، به‌ڵام هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ئایدیۆلۆژییه‌ÙƒÛŒ سیاسی-ئابووری له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تایبه‌ته‌وه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ ده‌سته‌به‌ركردن Ùˆ هاتنه‌ئارا Ùˆ پاراستن Ùˆ په‌ره‌پێدانی ده‌دات. ‌

په‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ ئاسایشی ئابووریش له‌ ئاستی ناوخۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا، به‌ پرسێكی ئاڵۆز Ùˆ هه‌ستیاری ژیانی تاك Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان داده‌ندرێت و، ته‌نانه‌ت په‌یوه‌ندیی به‌ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌ په‌یدا كردووه‌. لێره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مك Ùˆ پرسه‌ØŒ وه‌كوو Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی گرنگی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی جێگیر Ùˆ به‌رده‌وام.

Ù¡- Ú†Ù‡‌مكی ئاسایش

چەمكی ئاسایشی نەتەوەیی بەگشتی، بە دوو قۆناغدا تێ پەڕیوە: قۆناغی یەكەم، بریتییە Ù„Û• ڕوانگەیەكی تەسك بۆ ئاسایشی نەتەوەیی، بەو مانایەی ÙƒÛ• ئاسایشی نەتەوەیی، تەنیا بەربەستدروستكردن بوو Ù„Û• هەمبەر هێرش Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ سەربازیی دەرەكی Ùˆ پاراستنی سنوورەكان Ùˆ پارێزگاریكردن Ù„Û• سەربەخۆییی نیشتمان؛ Ù„Û• قۆناغی دووەم، دەوڵەت وای Ù„ÛŽ هات ÙƒÛ• بەرپرسیارێتیی هاووڵاتیانی، Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمەڵایەتی Ùˆ ڕۆشنبیرییه‌وه‌ بكەوێتە ئەستۆ، Ù„Û• دژی هەر جۆرە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییەكی جۆراوجۆر، ÙƒÛ• سروشتی كرانەوەی سەردەمی نوێ، به‌سەر دەوڵەتدا سەپاندوویانە.

Ù¢- پێناسه‌ÛŒ ئاسایش

پێشووتر پێناسەكردنی ئاسایش لەسەر بنەمای نەبوونی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ØŒ بە مانای "ئاسایش Ù„Û•" (Security from) Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ دەرەكی بوو، بۆ تەركیز لەسەر بەرگریكردن Ù„Û• هەمبەر Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• دەرەكییەكان، بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییەكان Ù„Û• دەوڵەت-نەتەوە Ùˆ چەمكی سیادە (سەروەری) Ùˆ بەرژەوەندیی نەتەوەیی، ئەوە هێز Ùˆ توانا، بوون به‌ Ú†Ù‡‌Ù‚ یاخود ناوەندی پێناسەكردنی ئاسایشی نەتەوەیی. له‌راستیدا ئەم ڕوانگە ئەرێنییە بۆ ئاسایش، بە مانای "ئاسایش بۆ" (Security to) دێت، كه‌ به‌ مه‌به‌ستی ده‌سته‌به‌ركردنی پەرەپێدان Ùˆ خۆشگوزەرانی Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئازادی هاتۆته‌ ئاراوە. لێرەدا ڕزگاربوونێكی ڕێژەیی Ù„Û• هەڕەشەكانی دەرەكی، ÙƒÛ• زۆرتر سەربازی بوون، گۆڕدرا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەر جۆرە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییەكی ناوخۆیی Ùˆ دەرەكی. ئاسایش به‌ هاوتای گەشەپێدان Ùˆ پەرەسەندن، ته‌ندروستیی باش، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌رزی خوێنده‌واری، خۆشگوزەرانیی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی Ùˆ ژیانی باش Ùˆ ... دانرا، ÙƒÛ• هەموویان دەربڕی هێز Ùˆ توانای نەتەوەییی دەوڵەت، یان نەتەوەیەكە.

Ù£- ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی مۆدێرن

بەپێچەوانەی ڕوانگەی كلاسیكی، Ù„Û• ڕوانگەی نوێدا ئاسایشی نەتەوەیی چیتر تەنیا سەربازی نییە، بەڵكوو ئاسایشی نەتەوەیی چەمكێكی فڕەڕەهەندە، ÙƒÛ• ڕەگەزی سەربازی، تەنیا یەكێكە Ù„Û• ڕەگەز Ùˆ ڕەهەندەكانی. هەروەكوو بیرمه‌ندی بواری ئاسایش، سه‌ر به‌ قوتابخانه‌ÛŒ ئاسایشی كۆپنهاگن "باری بۆزان" دەڵێت: "ئاسایشی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• مرۆیییه‌كان بەسەر چەند بابەتی سەرەكیدا دابەش دەكرێت، ÙˆÛ•Ùƒ: سەربازی، سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی Ùˆ ژینگەیی."

Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە، ڕەگەز Ùˆ ڕەهەندەكانی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسیی ئاسایشی له‌ بواری سەربازییه‌وه‌ØŒ بۆ بواره‌كانی تری ئاسایش وەكوو: سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، ژینگەیی په‌ره‌سه‌ندوو، وەكوو ڕەگەز، یاخود له‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستادا وه‌Ùƒ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ ڕەهەندەكانی ئاسایشی نەتەوەیی هاتوونەتە ئاراوە. Ù„Û• ڕوانگەی نوێی ئاسایشی نەتەوەییدا، جگە Ù„Û• گرنگیدان بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییە دەرەكییەكان، گرنگی بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییە ناوخۆیییەكانیش دەدرێت. وەكوو فاكتەری كاریگەر لەسەر نەبوون، یان بوونی ئاسایش، لێرەدا گرنگی بە سەقامگیری سیاسی، توانای ئابووری Ùˆ تەكنەلۆژیی دەوڵەت، سیستەمی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیستەمی سیاسیی دیموكراتیك، یەكگرتوویی Ùˆ بەهاكانی دیموكراتیك Ùˆ سەرمایەی كۆمەڵایەتی، ڕەوایەتی سیستەمی سیاسی Ùˆ ... دەدرێت، لێرەدا دابینكردنی پێویستە ماددی Ùˆ ناماددییەكانی تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ یان پاراستنی بەهاكانی خودی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ دەبێتە پێوەر بۆ ئاسایشی نەتەوەیی. هه‌روه‌كوو "باری بۆزان" دەڵێت: "ئاسایشی نەتەوەیی بە شێوەیەكی گشتی پێناسە ناكرێت، بەڵكوو تەنیا Ù„Û• حاڵەتی دیاریكراودا، دەكرێ پێناسە بكرێت."

Ù¤- ئامانجه‌كانی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی

بە شێوەیەكی گشتی، دەكرێت ئامانجەكانی ئاسایشی نەتەوەیی بەم شێوەی خوارەوە دابەش بكەین:

1-  پاراستنی سەربەخۆیی Ùˆ یەكپارچەییی خاك (هەرێم).

2 -  وەدیهێنانی سەربەخۆیی Ùˆ خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیان Ùˆ پاراستنی سەقامگیریی دەوڵەت.

3- پاراستن و پەرەپێدانی بەرژەوەندییە نەتەوەیی و بیروباوەرە جیاكان.

4- فەراهەمكردنی هەلومەرجێك كە تێیدا هاووڵاتیان هەست بە ئاسایش و ئارامی بكەن و، لە بەرامبەر هەڕەشە و مەترسییەكان دڵنیا بن.

  1. هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی

Ù„Û• لای زۆربەی دەوڵەتان، مانای سەرەكیی ئاسایشی نەتەوەیی بریتییە Ù„Û• پاراستنی سەربەخۆیی Ùˆ یەكپارچەییی خاك Ùˆ پاراستنی Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ژیانی نەتەوەیی Ùˆ ڕێگرتن Ù„Û• دەستێوەردانی دەرەكی. كەواتە ئاسایشی نەتەوەیی Ù„Û• پلەی یەكەمدا، خۆپاراستنە Ù„Û• Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییە دەرەكییەكان بە مەبەستی سەربەخۆییی سیاسی، هەروەها پاراستنی بەها باڵا كه‌لتوورییەكان Ùˆ دووركەوتنەوە Ù„Û• ترس Ùˆ دڵەڕاوكێ، Ú† دەرەكی بێت Ú† ناوخۆیی، ئەوەیش وا Ù„Û• دەوڵەتان دەكات ÙƒÛ• پانتاییی ئاسایشی خۆیان بەرفراوان بكەن. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ تا مەترسی Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ دەرەكی بەردەوام بێت، ئەوا مەترسی لەسەر ئاسایشی ناوخۆییی دەوڵەت به‌رده‌وام دەبێت.

بە شێوەیەكی گشتی، هەڕەشە لە ئاسایشی دەوڵەت، تەنیا بە هۆی هەڕەشەی دەرەكی، یان دەستێوەردانی سیاسی و سەربازیی دەوڵەتانی دەرەكی نییە، بەڵكوو هەڕەشەكانی ناوخۆ كاریگەریی بەرچاویان لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی هەیە وەك: سەرهەڵدانی بزووتنەوەی چەكداری، دواكەوتووییی ئابووری، ناسەقامگیری بە هۆی ناكۆكیی نەتەوەیی و ئایینی، هەژاری، جیاكاریی كۆمەڵایەتی، پاشكۆیەتی، بڵاوبوونەوەی نەخۆشی بە هۆی نەبوونی سیستەمی گونجاو و شیاوی تەندروستی و ... دەبێتە هەڕەشەیەكی بەرچاو بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی. هەروەها لە ئێستادا، بەردەوام هاووڵاتیان بۆ باشتركردنی ژیانیان، گوشار دەخەنە سەر سیستەم.

  1.  Ù¾Ù‡‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ ئاسایش

ئابووری بە چەند شێوازێك پەیوەندی Ùˆ كاریگەریی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی هەیە. Ù„Û• لایەك ئەگەر دەوڵەت كۆنتڕۆڵی ئابووریی دەوڵەتیی كردبێت، پەیوەندیی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• سەرەوە بۆ خوارەوە دروست دەبێت. لێرەوە ئاسایشی نەتەوە دەبێتە ئاسایشی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سیاسی و، بە Ù‡Û†ÛŒ بەدەستەوەگرتنی ئامرازەكانی بژێویی ژیان Ùˆ سەرچاوەكانی دارایی، Ú¯ÙˆÛŽ بە داواكارییەكانی تاك Ùˆ گرووپ نادرێت. حاڵەتێكی سەربەخۆیی Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بەدەست دێت، ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… حاڵەتەدا داواكارییەكان بە سەركوتكردن Ùˆ توندوتیژی وەڵام دەدرێنەوە.

Ù„Û• لایەكی ترەوە، بە Ù‡Û†ÛŒ دابەشنەكردنی دادپەروەرانەی داهات Ùˆ سەرچاوەكان Ù„Û• نێوان هاووڵاتیان Ùˆ تەنیا بەپێی بەهاكانی سیستەم Ùˆ وەفاداری بۆ سیستەمەكان، ئەوە دیسانەوە لێكترازان Ùˆ لاوازیی سەرمایەی كۆمەڵایەتی Ùˆ دووریی هاووڵاتیان Ù„Û• دەسەڵات Ùˆ جیاوازیی چینایەتی، هەژاری Ùˆ ... دروست دەبێت. ئەمەیش كاریگەری لەسەر ڕەوایەتیی سیستەم دروست دەكات و، ئەگەر بزووتنەوەی دژی سیستەم دروست ببێت، هەردەم ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• بەردەم ناسەقامگیریدایە. Ù„Û• لایەكی تره‌وه‌ بە Ù‡Û†ÛŒ كۆنتڕۆڵكردنی ئابووری Ù„Û• لایەن دەوڵەتەوە، ئەوە ئابووریی دەوڵەت داخراو دەبێت، ÙƒÛ• توانای سیستەم Ù„Û• بەردەم گۆڕانكارییەكانی نێونەتەوەیی Ùˆ بەجیهانیبووندا لاواز دەكات Ùˆ هەر قەیران Ùˆ ڕووداوێكی دەرەكی، بە  Ù‡Û†ÛŒ داخراوبوونی سیستەمی ئابووری Ùˆ كۆنتڕۆڵ Ù„Û• لایەن دەوڵەتەوە، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی قەیرانی ناوخۆیی و، هەروەها ئاسایشی مرۆیی دەكەوێتە مەترسییەوە.

 Ø¨Ù‡‌Ù… شێوه‌یه‌ بە بڕوای بیرمه‌ندانی بواری سەرمایەی كۆمەڵایەتی، ئابووریی داخراو Ùˆ كۆنتڕۆڵكراو Ù„Û• لایەن دەوڵەتەوە، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• Ù„Û• بواری كۆمەڵایەتییەوە دەوڵەت، چین یان توێژێك، لەسەر حیسابی چینەكان Ùˆ بەرژەوەندییەكانی تر بەهێز بكات و، به‌Ù… پێیه‌یش چین Ùˆ نەتەوە، یان پێكهاتەكانی تر سه‌ركوت بكات، یان بیەوێت سیاسەتێكی ویستراوی خۆی پیادە بكات.

 Ù„Û•Ù… ڕووەوە یەكگرتووییی كۆمەڵایەتی، ÙƒÛ• وه‌كوو بنەمایه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌كیی ئاسایشی نەتەوەییە، دەكەوێتە مەترسییەوە. لێرەوە ململانێ Ùˆ ناڕەزایەتی Ùˆ توندوتیژیی كۆمەڵایەتی، توانای دەوڵەت لاواز دەكات Ùˆ دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ناسەقامگیری Ùˆ لاوازبوون Ùˆ نەبوونی ڕەوایەتیی سیستەم و، Ù„Û• ئاستی دەرەوەیش كاریگەریی لەسەر Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ پرستیژی دەوڵەت  Ùˆ تواناكانی Ù„Û• بەدواداچوونی ئامانجەكانی دەبێت و، نادادپەروەری، كاریگەریی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی دەبێت. وەكوو بیرمەندانی قوتابخانەی كۆپنهاگن دەڵێن: پێویسته‌ ئابووری، بەكۆمەڵگەیی بكرێت؛ ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ ئابووریی دەوڵەت، Ù†Û•Ùƒ كۆنتڕۆڵی ئابووری Ù„Û• لایەن دەوڵەتەوە بكرێت.

هەر سیستەمێكی سیاسی بۆ بەرزكردنەوەی ڕەوایەتیی خۆی، دەبێت بتوانێت ئاست یان ڕێژەیەك Ù„Û• خۆشگوزەرانیی ئابووری بۆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بەدی بێنێت، ئەمه‌یش بۆ بەردەوامیی Ú•Ú˜ÛŽÙ… Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ پێویستە. هەروەها لاوازیی ئابووری، كاریگەریی لەسەر ئاسایشی سەربازی Ùˆ بەرگریی دەوڵەت دەبێت. قەیرانەكانی بێكاری Ùˆ هەڵاوسان، كاریگەریی نەرێنییان لەسەر ڕەوایەتیی Ú•Ú˜ÛŽÙ… هەیە و، دەبنە Ù‡Û†ÛŒ سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ Ùˆ ناسەقامگیری Ùˆ ...هتد.

ئەگەر پەرەپێدان، بە مانای دروستكردنی دۆخێكی باشتر، یان هەنگاونان بەرەو باشتركردنی ڕەوشێك یان بوارێك بێت، به‌Ù… پێیه‌ Ù„Û• نێوان پەرەپێدانی سەقامگیر Ùˆ جێگیر Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا، پەیوەندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵ بوونی هەیە. بەم مانایە، Ù‡Û•Ù… ئەم پەرەپێدانە ئاسایش دەپارێزێت Ùˆ جێگیری دەكات و، Ù‡Û•Ù… دیسانەوە بوونی ئاسایش زیاتر Ùˆ باشتر بوار بۆ گەشەسەندن و، هەروەها پەرەپێدان دەرەخسێنێت Ùˆ جێگیری دەكات.

ئیمڕۆكە ئابووریی بەهێز، بووه‌تە Ú†Û•ÙƒÛŽÙƒÛŒ سیاسی و، كاریگەریی لەسەر ڕەهەندەكانی تری ئاسایش Ùˆ دەوڵەت هەیە. لێرەدا  Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین Ù„Û• چەند خاڵێكدا ئه‌Ù… كاریگه‌ری Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ تاووتوێ Ùˆ ڕوون بكەینەوە:

یه‌كه‌Ù…:

رەوشی ئابووریی باش و سەركەوتوو، یان سەركەوتن لە بواری ئابووریدا، وا دەكات كە دەوڵەت پێویستیی بە گەشەسەندن و پەرەپێدانی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی تر هەبێت؛ كە ئەمەیش لە ڕووی سیاسییەوە كاریگەریی لەسەر پێگەی دەوڵەت و گرێدانی ئاسایشی وڵات لەگەڵ ئاسایشی وڵاتانی تر دەبێت و، دەبێتە فاكتەرێك بۆ بەهێزبوونی ئاسایش.

دووه‌Ù…:

لە لایەكی ترەوە ئابووریی بەهێز، دەبێتە فاكتەرێك بۆ بەهێزبوونی سەربەخۆییی سیاسی، كە دیسانەوە ئەمە كاریگەریی لەسەر ئاسایشی وڵات دەبێت و، دەوڵەت بەهێزتر دەكات و، بۆ بەدواداچوونی ئامانجە سیاسییەكانی، سەربەخۆییی زیاتر دەداتە دەوڵەت.

سێیه‌Ù…:

بوونی ئابوورییەكی پتەو، وا دەكات ÙƒÛ• Ù„Û• بواری سەربازیدا سەرچاوەی پێویست بۆ بەهێزبوونی سەربازی Ùˆ ئاسایشی سەربازیی دەوڵەت Ù„Û• ڕووی چەندایەتی Ùˆ چۆنایەتی Ùˆ تەنانەت تەكنۆلۆژییه‌ÙˆÛ• بۆ دەوڵەت دەستەبەر بێت و، وڵات دەتوانێت سوپایەكی بەهێزی هەبێت؛ ÙƒÛ• ئەمەیش كاریگەریی لەسەر ÙƒÛ†ÛŒ ئاسایشی نەتەوەیی دەبێت.

چواره‌Ù…:

دابینكردنی خۆشگوزەرانیی ئابووریی هاووڵاتیان كاریگەریی لەسەر سەقامگیریی سیاسی و كۆمەڵایەتیی دەوڵەت هەیە و، توانای سیستەم بەرز دەكاتەوە كە لە هەمبەر داواكاری و پێویستییەكانی كۆمەڵگەدا وڵامدەر بێت و، ئەم سەقامگیرییە دەبێتە فاكتەرێكی گرنگ، هەم بۆ بەرەوپێشەوەچوونی ئابووری و، هەم باشتربوونی ئاسایشی وڵات و سیستەمی سیاسی.

پێنجه‌Ù…:

Ù„Û• ڕوانگەیەكی ترەوە بەرزبوونەوەی ئاستی په‌ره‌پێدان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووری Ùˆ دابینكردنی خۆشگوزەرانی Ùˆ به‌رزتربوونه‌وه‌ÛŒ داهاتی وڵات Ùˆ تاكەكان، كار دەكاتە سەر پرسی "ڕەوایەتی" ÙƒÛ• كاریگەریی لەسەر سەقامگیری Ùˆ ڕەزامەندیی هاووڵاتیان Ùˆ گرێدانیان بە وڵات هەیە و، ڕەوایەتی دەداتە سیستەم و، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ù„Û• نائارامی Ùˆ نارەزایەتی Ùˆ شۆرش دوور دەخاتەوە.

شه‌شه‌Ù…:

ئابووری، پێویستیی بە سەرمایەیە (ماددی و مرۆیی) و، ئەمەیش وا دەكات كە ئەم سەرچاوە و توانایانە بخرێنە گەڕ كە ئەم پێویستییە كاریگەریی ئەرێنیی لەسەر كۆی پرۆسەكانی تر بەتایبەت پەرەپێدان و لە كۆتاییدا ئاسایش دەبێت. چونكە بۆ ئەم مەبەستە، پێویستە سەرچاوە ماددییەكان بە شێوەی دروست بەكار بێن و بخرێتە خزمەت پەرەپێدانی ئابووری و، لە لایەكی ترەوە ئەم دۆخە پێویستیی بە بەكارهێنان و ڕاهێنان و ئامادەكرنی سەرچاوە و وزەی مرۆیی دەبێت، كە ئەمەیش بەكارهێنان و ڕێكخستنی سەرچاوەكانی پێویستە كە توانای سیستەم و وڵات بەرز دەكاتەوە و دەوڵەت بەهێزتر دەبێت. جۆرێك لە سەقامگیری سیاسی و كۆمەڵایەتیش دروست دەكات و، لە كۆتاییدا ئاسایشی وڵات پارێزراوتر دەبێت.

حه‌وته‌Ù…:

پەرەپێدانی ئابووری، پێویستیی بە دژایەتیی گەندەڵی  Ùˆ بوونی شەفافییەت Ùˆ سەروەریی یاسا Ùˆ بەهێزبوونی كەرتی تایبەت Ùˆ پاراستنی خاوەندارێتی (ماددی Ùˆ مەعنەوی) Ùˆ كەمكردنەوەی نادادپەروەری Ùˆ زیاتركردنی ئازادییەكان هەیە، ÙƒÛ• ئەمەیش جارێكی تر دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ بەهێزتربوونی سیستەم Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ ڕەوایەتیپێدان بە سیستەمی سیاسی Ùˆ ئامانجەكانی، ÙƒÛ• Ù„Û• كۆتاییدا ئاسایشی وڵات جێگیرتر دەكات.

هه‌شته‌Ù…:

لە نەبوونی ئابوورییەكی پتەو و بەهێز، قەیرانەكانی هەڵاوسان، بێكاری، لێكترازانی قووڵی چینایەتی، بڵاوبوونەوەی هەژاری، زیادبوونی گەندەڵی، بەرزبوونەوەی ئاستی تاوان و توندوتیژی و ناسەقامگیری سیاسی و كۆمەڵایەتی ڕوو دەدات، كە كاریگەریی لەسەر كۆی پرۆسەی سیاسی و ئاسایشی وڵات هەیە. لە لایەكی تریشەوە، لە نەبوونی ئاسایشێكی جێگیر، ئاستی سەرمایەگوزاری و وەبەرهێنان لە وڵات كەم دەكاتەوە و، بەدوایدا پەرەپێدانی وڵات تووشی قەیران دەبێت. ئەمەیش وەكوو بازنەیەك، دەبێتە هۆی قووڵتربوونی كێشەكان و نەبوونی ئاسایش.

نۆیه‌Ù…:

وه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† سیاسەت كاریگەریی لەسەر ئابووری Ùˆ ئاسایش هەیە، بەم شێوەیەیش سیستەمی ئابووریی وڵات (بۆ نموونە: ئابووریی لیبراڵ، یان كۆمۆنیستی Ùˆ...هتد) ڕەنگرێژی  سیستەمی سیاسی Ùˆ سیاسەتی گشتیی وڵات دەكات. بۆ نموونە ئابووریی بازاڕ یاخود لیبراڵ، پێویستیی بە پەرەپێدانی ئازادی Ùˆ بازاڕی ئازاد هەیە و، تاك Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی بەگشتی Ù„Û• دەوڵەت بەهێزتر دەكات Ùˆ ئابووریی كۆمۆنیستی، Ú•Û†ÚµÛŒ دەوڵەت بەهێزتر دەكات. Ù„Û• كۆتاییدا Ù„Û• ئاستی ناوخۆ Ùˆ دەرەوەدا، جۆرە سیستەم Ùˆ سیاسەتێكی جیاواز پەیرەو دەكرێت و، ئەمەیش دەرهاوێشتە Ùˆ  كاریگەریی لەسەر جۆری پەیوەندیی دەوڵەت Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• و، بەگشتی چۆنێتیی پاراستنی ئاسایش Ùˆ تێراوانین بۆی و، ئامانج Ùˆ ئامرازەكان دەبێت.

ده‌یه‌Ù…:

پەرەپێدانی ئابووری، پێویستیی بە هاوسەنگی Ùˆ بەهێزبوون Ùˆ پەرەپێدان Ù„Û• هەموو كەرت Ùˆ بوارەكان هەیە، بۆ نموونە پیشەسازی Ùˆ كشتوكاڵ Ùˆ كەرتی خزمەتگوزاری. بۆ ئەم مەبەستەیش، پێویستە ژێرخانیكی (ماددی Ùˆ مرۆیی) هەبێت، یان بەهێزتر بكرێت، بۆ نموونە پێویستە ئاستی تەكنۆلۆژی Ùˆ ڕاهێنان Ùˆ پەروەردە Ùˆ پسپۆری، بەرز بكرێتەوە. ئەمەیش، له‌لایه‌Ùƒ Ù‡Û•Ù… پێویستیی بە سەرچاوەی مرۆییی پسپۆر Ùˆ سیستەمی پەروەردەی پێشكەوتوو Ùˆ یاسای مۆدێرن Ùˆ سەردەمییانە Ùˆ سەروەریی یاسا هەیە بۆ ڕێكخستنی و، له‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ هەمیش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ بەرزتركردنەوەی توانا مرۆیییەكان. بۆ نموونە بەره‌وپێشچوون Ùˆ پەرەپێدانی كشتوكاڵ، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دەستەبەركردن Ùˆ پاراستنی ئاسایشی خۆراك ÙƒÛ• هه‌Ù… ڕەهەندێكی گرنگی ئاسایشی تاك Ùˆ ئاسایشی نەتەوەیییە و، Ù‡Û•Ù… دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ باشتربوونی ڕەوشی ئابووریی وڵات و، كاریگەریی لەسەر ڕەهەند Ùˆ بوارەكانی تر، بەتایبەت ئاسایش، دەبێت.

یازده‌یه‌Ù…:

ئابووریی پتەو Ùˆ گەشەسەندنی ئابووری، پێویستیی بە هەبوونی ژێرخانی پەیوەندی Ùˆ گەیاندن (وەكوو Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبان Ùˆ تەنانەت تۆڕەكان) هه‌یه‌ و، ئەمەیش هەموو وڵات Ùˆ ناوچەكان Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• Ùˆ تەنانەت بە وڵاتانی دەرەوە دەبەستێتەوە (Ú† Ù„Û• ڕووی ماددی و، Ú†  Ù„Û• ڕووی كەلتووری Ùˆ سیاسی Ùˆ نەتەوەیییەوە)ØŒ ÙƒÛ• خاڵێكی گرنگە بۆ پەرەپێدانی ئابووری Ùˆ دواتریش ئاسایشی وڵات.

دوازده‌یه‌Ù…:

ئابورییەكی بەهێز، دەتوانێت كەرتی تەندروستی Ùˆ چاودێریی كۆمەڵایەتیی سەردەمییانە، دەستەبەر بكات. ÙƒÛ• ئەمەیش ئاسایشی تاك Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دەپارێزێت و، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ سەقامگیریی كۆمەڵایەتی Ùˆ بەرزكردنەوەی خوشگوزەرانیی هاووڵاتیان، چونكە بەبێ بوونی سیستەمێكی دڵنیاییی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیستەمێكی بەهێز Ùˆ پێشكەوتووی تەندروستی، ئاسایشی تاك Ùˆ وڵات (بە مانا فراوان Ùˆ فرەڕەهەندەكەی) ناپارێزرێت، یان دەستەبەر ناكرێت؛ ÙƒÛ• ئەمەیش بە Ù‡Û†ÛŒ بوونی ئابوورییەكی پتەوه‌وه‌ دەكرێت.

كۆبه‌ند:

ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی پێوەر Ùˆ خاڵەكانی پەیوەندیدار بە ئابووری و، بەگشتی "خۆشگوزەرانی"ØŒ Ù„Û• 142 وڵاتی جیهاندا، دەتوانین Ù„Û• دوایین ڕاپۆرتی LEGATUM INSTITUTE بۆ ساڵی  2015دا ببینین، ÙƒÛ• Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• بەستراونەتەوە Ùˆ Ù„Û•  8 پێوەری: ئابووری، ڕەخساندنی بوار Ùˆ دەرفەتی یەكسانی كار، پاراستن Ùˆ ئاسایش، پەروەردە، تەندروستی، ئازادی، جۆری حوكمڕانیی وڵات Ùˆ سەرمایەی كۆمەڵایەتیدا دەردەكەوێت Ùˆ هەڵسەنگاندنی بۆ دەكرێت.

لەم ڕاپۆرتە ساڵانەیەدا ڕیزبەندی عێراق (123)ەمین وڵاتی جیهانە. هەروەها ئەم هەشت بوارە پێكەوەگرێدراون و لەسەریەك، پێگە و ڕیزبەندی هەر وڵاتێك دیاری دەكەن. ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە كە، ئەو وڵاتانەی كە سیستەمێكی حوكمڕانیی باش و دیموكراتیكیان هەیە و، هەروەها خاوەن سیستەمی ئابووریی بازاڕی ئازادن، لە ڕیزی باشترین و بەرزترین وڵاتانن لە ڕووی خۆشگوزەرانییەوە.

Ù„Û• كۆتاییدا بۆمان دەردەكه‌وێت ÙƒÛ• پەیوەندییەكی قووڵ Ùˆ پتەو Ù„Û• نێوان پەرەپێدانی ئابووری Ùˆ كۆمەڵایەتی Ùˆ ئاسایش، یان جێگیركردنی ئاسایشدا هەیە. هەروەها ئەوە ڕوون دەبێتەوە ÙƒÛ• ئەم پەیوەندییە دوو لایەنەیە بەم مانایەیه‌ ÙƒÛ• Ù‡Û•Ù… ئاسایشی پتەو Ùˆ جێگیر دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ پەرەپێدانی ئابووری Ùˆ كۆمەڵایەتی و، Ù‡Û•Ù… پەرەپێدانی ئابووری، كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ÙƒÛ†ÛŒ ڕەهەندەكانی سیاسی Ùˆ سەربازی Ùˆ ژینگەیی Ùˆ كۆمەڵگەیی Ùˆ مرۆییی ئاسایش هەیە.

پێویسته‌ حكوومەتی هەرێمی كوردستان Ù„Û•Ù… سۆنگەیەوە بڕوانێتە پرسی پەرەپێدان Ùˆ ئاسایش و، بۆیە پێویستە گرنگیی زۆر بە بواری ئابووری Ù„Û• ئاسایشدا بدات. Ù„Û•Ù… ڕووه‌وه‌ حكوومەتی هەرێم، پێویستە فاكتەری وزە (نەوت Ùˆ غاز) بكاتە بنەمایەك بۆ خوشگوزەرانیی هاووڵاتیان Ùˆ بونیادنانی ژێرخانی ئابووریی وڵات و، Ù„Û• لایەكی ترەوە وزە ببێتە فاكتەرێك بۆ بەستنەوەی هەرێم بە وڵاتانی تر.

ئەمەیش بێ گومان بەبێ بوونی سیستەمێكی ئابووری-سیاسیی كراوە Ùˆ شەفاف، Ú¯Ù‡‌ر ده‌سته‌به‌ر Ùˆ ڕەچاوی بنەماكانی بازاڕی ئازاد و، هه‌روه‌ها ئازادی بە مانا فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ دیمۆكراتیكه‌كه‌ÛŒ (سیاسی، ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌لتووری Ùˆ...هتد) نەكات، نایه‌ته‌ دی. هەروەها  پێویستە، بۆ سەركەوتن Ù„Û• پاراستن Ùˆ جێگیركردنی ئاسایش Ùˆ گەشەسەندنی ئاستی خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیان، حكوومەتی هەرێم دژایەتیی توندی گەندەڵی بكات و، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ سەروەریی یاسا Ùˆ نەهێشتنی قۆرخكاری Ùˆ ڕەخساندنی Ù‡Û•Ù„ Ùˆ دەرفەتی یەكسان Ùˆ دابەشكردنی دادپەروەرانەی داهاتی وڵات Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بوار Ùˆ كەرتە جۆراوجۆرەكانەوە، بدات.

له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ پێویسته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پاڵپشتی Ù„Û• بەهێزبوونی تاكەكان Ùˆ تواناكانیان Ù„Û• هەموو بوارەكاندا بكات و، به‌Ù… پێیه‌Ø´ پێویسته‌ پلان بۆ بنیاتنانی سیستەمی تەندروستی پێشكه‌وتوو بنرێت و، بۆ سەركەوتن Ù„Û•Ù… بوارەشدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پێویستی به‌ بنیاتنانی سیستەمێكی پەروەردەیی مۆدێرن هه‌یه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون